Foto: Redbull.com
- Tumaýdyń aldyn alý úshin ne isteý kerek? Sýyqta tumaýdan basqa qandaı aýrýlar órshıdi?
- Tumaý men ótkir respıratorlyq vırýstyq ınfeksııanyń maýsymy kúzde bastalady. Vırýstyq aýrýmen kez kelgen jastaǵy adam syrqattanýy múmkin, bul adam ómiri men densaýlyǵyna úlken qaýip tóndiredi. Sol sebepti olardyń aldyn alý mańyzdy.
Sýyq tıgennen týyndaǵan aýrýlar, eń aldymen jiti respıratorlyq vırýstyq ınfeksııalar – keń taraǵan aýrýlardyń biri. Bul dıagnozdy kóbinese balalarǵa qoıady, óıtkeni, jas balanyń aǵzasynda ımmýnıtet tolyǵymen qalyptasyp úlgermeıdi. Al JRVI-men kóp aýyrǵan eresek adamdardyń ımmýndyq júıesi patogenderdi «esine saqtap qaldy», sondyqtan eresek adamdardyń aǵzasy atalǵan aýrýmen qalaı kúresý kerek ekendigin biledi. Mektepke deıingi jastaǵy balalar JRVI-di balabaqshada, saýda jáne kóńil kóterý ortalyqtarynda, keıde úıdegi naýqas ata-analarynan jıi juqtyrady.
Bul aýrýdy juqtyrý joldary týraly aıtatyn bolsaq, ol bárine birdeı taralady. Eger adam túshkirip nemese jótelip otyrǵan naýqastarmen jaqyn aralassa, vırýstar ilingen qandaı da bir zattarmen baılanysy bolsa nemese vırýsty tasymaldaýshy adamnyń zattaryn paıdalansa qyzýy kóterilip, birneshe kún boıy tumaýmen kúresýine týra keledi. Tumaý jeńil bolyp kórinse de, asqynyp ketken jaǵdaıda, bolmasa basqa aýrýlardyń órshýine baılanysty adam ólimine de sebep bolýy múmkin. Bul ımmýnıteti osal adamdar toby úshin, dálirek aıtqanda balalar, egde jastaǵy adamdar, múgedektigi bar adamdar, qant dıabetine dýshar bolǵan naýqastar jáne júkti áıelder úshin asa qaýipti.
JRVI epıdemııasy kezinde qoǵamdyq oryndarǵa barýdy, qoǵamdyq kólikterge minýdi, dúkender, sırk, kıno jáne basqa da jerlerge qatynaýdy qysqartý qajet. Infeksııany fızıkalyq jolmen juqtyrýǵa jol bermeý úshin ınfeksııa kózderine jolamaǵan abzal. Otbasy músheleri aýyrǵan kezde naýqastyń betine dákeli tańǵysh taǵý, sondaı-aq tańǵyshty árbir 4 saǵat saıyn aýystyryp otyrý kerek. Oǵan qosa kóp adam shoǵyrlanǵan turǵyn úıler men keńselerdi jeldetip otyrý da mańyzdy. Tumaý kenetten bastalyp, dene qyzýynyń kúrt kóterilýimen birge júredi. Iаǵnı deneniń aıqyn ıntoksıkasııasy, sondaı-aq qaltyraý, adınamııa, bulshyq et jáne bas aýrýy, búkil denede aýyrsyný, tós súıeginiń artyndaǵy aýyrsynýmen qurǵaq jótel paıda bolady. Naýqasta osy belgiler baıqalsa, joǵaryda aıtyp ótken keńesterge qulaq túrip, dezınfeksııalyq rejımdi kúsheıtý usynylady. Búginde naýqastardyń 80 paıyzy balalar ekenin eskersek, tumaý men JRVI belgileri paıda bolǵan kezde balalardy úıde qaldyryp, mektepke deıingi uıymdar men mektepterge jibermeý kerek.
Kún sýyqta tumaýdan basqa aýrýlar órshıtinin de esten shyǵarmaǵan abzal. Mundaı dertterge menıngıt, otıt, gaımorıt, bronhıt, sıstıt syndy basqa da aýrýlar jatady. Menıngokokk ınfeksııasy qysta jáne erte kóktemde órshıdi. Kóbine sýyqtan paıda bolatyn bul aýrý mı men julynnyń jumsaq qabyqtarynyń qabynýynan týyndaıdy. Infeksııa aýa-tamshy arqyly, ıaǵnı jótelgen, túshkirgen, sóılesken kezde juǵady. Bul dertten qorǵaný úshin jyly kıiný kerek, ásirese, bas kıimdi mindetti túrde kıip júr kerek. Jeke gıgıena erejelerin saqtap, salaýatty ómir saltyn ustaný qajet.
Qulaq ınfeksııasynyń jıi kezdesetin túri – ortańǵy qulaqtyń qabynýy. Ol ortańǵy qulaq qýysyna sýyq tıip, qabynǵannan jáne jasýshalardyń isinýinen paıda bolady. Asqynǵan qulaq ınfeksııasy az ýaqyttyń ishinde damıdy jáne aýyr túrde ótedi. Otıttiń aldyn alý úshin qulaqty únemi tazalap, ishki jáne syrtqy qabatyn jýyp otyrý kerek. Sýyq kúnde qulaqty jyly ustaǵan abzal.
Al gaımorıttiń aldyn alý úshin salqyn tıgizbeý, tumaý aýrýynyń kez kelgen belgisi baıqala salysymen emdeý jáne salaýatty ómir saltyn ustanyp, ımmýnıtetti udaıy nyǵaıtý qajet.
Bronhıttiń basty belgisi – birneshe aptaǵa deıin sozylatyn uzaq jótel. Kóp jaǵdaıda bronhıt ózdiginen ketedi, biraq ol úshin birneshe apta qajet. Bronhıt antıbıotıkpen emdelmeıdi, sebebi antıbıotık bakterııalardy ǵana joıady, al bronhıtke kóbine vırýstar sebep bolady.
- Sýyqqa tózimdilikti arttyrýdyń joldary qandaı?
- Aǵzany sýyqqa tózimdi etýdiń birden bir joly – shynyǵý. Bul - organızmniń aýa raıynyń qolaısyz áserine tózimdiligin arttyrýǵa arnalǵan sharalar jıyntyǵy. Shynyǵýǵa negizinen aýa, sý, kún sáýlesi paıdalanylady, eger bular dene shynyqtyrý jattyǵýlarymen baılanystyrylsa, adam aǵzasynyń tózimdiligi tek arta túsedi.
Taza aýa - shynyǵýdyń eń keń taraǵan jáne jeńil túri. Bul jaǵdaıda jyl mezgiliniń ereksheligi eskerilýi tıis. Máselen, jyldyń sýyq kezeńinde shynyǵý úshin belgili bir ýaqyt jaıaý serýendeý, shańǵy tebý, jeńil kıinip baıaý júgirý, konkı tebý tásilderi paıdalanylady. Dalada organızmdi muzdatyp almaý úshin tez qımyldap, jattyǵýdy uzaqqa sozbaǵan abzal. Úıdiń ishinde biraz ýaqyt jalańaıaq júrý de paıdaly. Bunyń uzaqtyǵyn 1mınýttan bastap, árbir 5-7 kún saıyn 1 mınýtqa uzartyp otyryp, 10-15 mınýtqa jetkizýge bolady.
Sý aýaǵa qaraǵanda jaqsy shynyqtyrady. Sýdyń jylý ótkizgishtik qasıeti aýanyń jylý ótkizgishtiginen 23 ese artyq. Sý teris temperatýralyq áser etýmen birge mehanıkalyq áser etip denege massaj jasaıdy. Kapıllıarlyq qan aınalysyn da jaqsartatynyn aıta ketý kerek. Sý kómegimen úı jaǵdaıynda deneni sýly oramalmen ysqylap súrtýge bolady, ol úshin sýyq sýdyń temperatýrasy 34-35°S-tan tómen bolmaǵany jón. Kún saıyn dymqyl oramalmen súrtingende 6-7 kúnnen keıin sýdyń temperatýrasyn bir gradýstan tómendetip, ony 24-22°S-qa deıin jetkizýge bolady.
Shynyǵýdyń taǵy bir tıimdi tásili – dýsh qabyldaý. Mańyzdy aqparat, kontrasty dep atalatyn dýshty tek deni saý jáne edáýir shynyqqan adamdar paıdalanǵan jón. Bul tásilde 3 mınýttaı ýaqyt ishinde jyly sýdy (40°S shamasyndaǵy) birneshe ret sýyq sýmen almastyryp otyrý kerek.
Budan bólek, dene jattyǵýlaryna, ásirese tańǵy gımnastıkaǵa nazar aýdarǵan paıdaly. Aıdyn sýǵa shomylýdyń da paıdasy zor, ol deneni shynyqtyrýǵa jan-jaqty áser etedi, óıtkeni sýdyń termıkalyq jáne mehanıkalyq titirkendirý áseri aýa, kún sáýlesi áserlerimen jáne sýda júzý qımylymen ulasady.
Sondaı-aq uıqy aǵza úshin mańyzdy ekeniń bárimiz bilemiz. Alaıda, ekiniń biri qalypty uıqy rejımin ustanbaıdy. Uıqy - densaýlyqtyń, salaýatty ómirdiń, jastyqtyń jáne uzaq ómirdiń qaınar kózi. Uıqy kezinde ımmýnıtetti qalpyna keltirý jáne kúsh jıyntyǵyn retteıtin denede mańyzdy prosester júredi.
Kúndelikti rejımdi ustanyp, túngi 23:00-ge deıin uıyqtaǵan abzal. Kúndiz 15-20 mınýt myzǵyp alý da artyq etpes. Sebebi kúndizgi uıqy qan qysymyn tómendetedi, júrek pen qan tamyrlaryna oń áser etedi, zeıindi joǵarylatady jáne deneni nyǵaıtady. Uıqyńyz kelmese sporttyq jattyǵý jasasańyz bolady, bul uıqysyzdyqtan arylýǵa kómektesedi, eń bastysy - jattyǵýdy uıyqtar aldynda 90 mınýttan keshiktirmeı aıaqtaý kerek. Demalatyn bólmeniń temperatýrasy 17 gradýstan joǵary bolmaǵany abzal, jatarda bólmeni jeldetip, uıyqtar aldynda terezeni jaýyp jatý kerek.
- Tumaýǵa qarsy vaksına alý kerek pe?
- Vaksınasııaǵa keletin bolsaq, bul – ınfeksııalardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan spesıfıkalyq shara. Tumaýǵa qarsy vaksınasııa – ınfeksııadan qorǵanýdyń qaýipsiz jáne tıimdi joly, aýrýdyń asqynyp ketýinen qorǵaıtyn qural. Jalpy, vaksına ınfeksııany juqtyrýdan 100%-ǵa qorǵamaıdy, ondaı vaksına áli esh jerde shyǵarylmaǵan. Dese de tumaýǵa qarsy vaksınany qabyldaý ólim táýekelin aıtarlyqtaı tómendetedi. Biz buny óz tájirıbemizde baıqap júrmiz.
Tumaýǵa qarsy vaksınany eń aldymen táýekel tobyna jatatyn adamdar (egde jastaǵy adamdar, balalar, sozylmaly aýrýlary bar naýqastar, t.b) alǵany durys. Sondaı-aq qyzmetine baılanysty kópshilikpen jumys isteıtin adamdar da mindetti túrde vaksınasııalaný kerek.
Qazaqstanda tumaýǵa qarsy «Grıppol+ AT» Reseı vaksınasy qoldanylady. Onyń quramyna A (H1N1), A (H3N2) jáne V tumaýynyń úsh shtammy kiredi. Vaksınanyń antıgendik quramy tumaý vırýstarynyń sırkýlıasııasyna jáne aǵymdaǵy epıdemıologııalyq maýsymǵa boljaý nátıjelerine baılanysty ózgeredi. Bul vaksınanyń basqalardan aıyrmashylyǵy antıgenderdiń az konsentrasııasynda, biraq vaksınanyń quramyna kiretin polıoksıdonııdiń arqasynda ımmýnıtet tez damıdy, bul vaksınasııaǵa aıqyn jáne uzaq ımmýndyq tózimdilik beredi. Tumaýmen syrqattaný qarasha, jeltoqsan jáne qańtar aılarynda órshıtini ras, sondyqtan atalǵan vaksınany qazan aıynyń sońyna deıin nemese qarasha aıynyń ortasyna deıin qoldanǵan jón.
Osy oraıda, mańyzdy aqparatty eske sala ketsem dep edim. Aýrýdyń aýa-tamshy arqyly beriletinin eskere otyryp, tumaý aýrýynyń joǵarylaýy kezinde ınfeksııany juqtyrmaý óte qıyn. О́z betińizshe emdelýge bolmaıdy. JRVI belgileri bolǵan kezde júkti áıelder men sábılerdiń ata-analary, sondaı-aq egde jastaǵy adamdar qal-jaǵdaıy nasharlaǵan jaǵdaıda, ýaqtyly medısınalyq kómekke júgingeni jón.
- Jazdyń ystyǵynda jeńil as qabyldaǵan paıdaly, al kúz ben qystyń sýyǵynda qandaı as ishken durys?
- Adam jaýraǵan saıyn jylyný úshin as qabyldaýǵa qumartyp turatyny belgili. D dárýmeni jetkiliksiz bolǵandyqtan adamdar qys mezgilinde kóńilsiz júrýi múmkin. Ádette, atalmysh dárýmendi kún sáýlesi arqyly boıymyzǵa sińiremiz. D dárýmeni qýanysh gormony – serotonınniń aǵzaǵa enýine kómektesedi. Osyndaı qýanysh gormonynyń belsendi bolýyna atsalysatyn dárýmen jetkiliksizdigi baıqalǵanda onyń ornyn stress gormony - kortızol basady. Alaıda mı serotonın gormonyn tamaqtan alý kerektigin «biledi». Sondyqtan da qýanysh gormonynyń ornyn toltyrý úshin kóbirek tamaq jeýge ıtermeleıdi. Biraq bul jaǵdaıda tamaqty shekten tys kóp jemeı, paıdaly dárýmenderdi qamtıtyn azyq-túlikterge nazar aýdarý kerek.
Qys mezgilinde taǵam úlesinde aqýyz jetkilikti bolýy tıis. Balyq, taýyq jumyrtqasy, sıyr, qus etterin, sút ónimderi men úrme burshaqpen kóp aýqattanǵanyńyz lázim. Táttini kóp jemegen jón, sebebi qant ımmýnıtet jasýshalarynyń zııandy patogenderge tótep berý qabiletin tómendetip, syrqattaný qaýpi artady. Sorpany kóp ishý qajet. Sonymen qatar qýyrylǵan taǵamdarǵa áýestenbegen abzal. Taǵam úlesine burshaq tuqymdastardy qosyp kórýge bolady. Olar aqýyz, jasunyqtarǵa baı. Sondyqtan kómirsýly kartop nemese kúrishtiń ornyna tamasha garnır bola alady. Jasymyq, asburshaq, noqatty da qoldanýdyń ýaqyty keldi. Sondaı-aq S dárýmenine nazar aýdarý mańyzdy.
