Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Keńes odaǵynyń irgesi setinegennen keıin qarjylyq júıesi de quldyraı bastady. Birqatar sebepke baılanysty, eń aldymen, saıası sıpaty bolsa kerek, bálkim, jas memleketterdiń derbestikke degen umtylysynyń áserinen be, birtutas valıýta (rýbl) aımaǵyn saqtaý sátsizdikke ushyrady. Onyń ústine sosıalıstik dırektıvalyq modelge negizdelgen zańnamamen naryqtyq ekonomıkaǵa ótýdiń esh qısyny bolmaıtyny da túsinikti edi.
Sol bir qıyn-qystaý kezeńde táýelsizdigin jarııalaǵan Qazaqstan da TMD-nyń birqatar basqa elderimen birge «rýbl aımaǵynda» qala turdy. О́ıtkeni jańa táýelsiz memlekettiń basshylyǵy osy qadamy arqyly jumys oryndaryn ǵana emes, keńes odaǵynan muraǵa qalǵan kóptegen kásiporyndardy da saqtap qalýǵa bolatynyn jaqsy túsindi. Osynyń arqasynda el turǵyndary otbasyn asyrap, kún kórýge múmkindik aldy.
Osylaısha, rýbl táýelsiz damýdyń alǵashqy kezeńinde barlyq postkeńestik memleketterge, onyń ishinde TMD-ǵa kirmegen elderge de mura bolyp qaldy. KSRO ydyraǵannan keıin aqshalaı ydyraý úderisi óte qıynǵa soqty. Jáne onyń aqyry barlyq postkeńestik memleketter ózderiniń ulttyq valıýtalaryn engizýmen aıaqtaldy. Keńestik valıýta eshkimge kereksiz bolyp qaldy.
Kezinde Qazaqstan KSRO-ny, eń aldymen, kómirmen jáne bolatpen, sondaı-aq búkil keńes ónerkásibiniń qajettiligi úshin basqa paıdaly qazbalarmen úzdiksiz qamtamasyz etip otyrdy. Barlyq derlik jetkizilim tizbekteri Oral men Sibirge baılanysty edi. Energetıkalyq turǵydan Qazaqstannyń soltústigi men ońtústigi, batysy men shyǵysy bir-birimen baılanyspady. Odaqtyń áý bastaǵy oılaǵany da osy edi. Soltústigi Reseımen, ońtústigi Qyrǵyzstanmen (elektr energııasy) jáne О́zbekstanmen (gaz) bir júıede boldy. Batys óńirde 1979 jyly ashylǵan Teńiz jáne Qarashyǵanaq syndy iri munaı-gaz kondensatty ken oryndaryn ıgerý bastalyp ketti. Biraq Qazaqstannyń ózinde bul saladaǵy mamandar tapshy boldy. Qarashyǵanaqta jumysty, mysaly, reseılik «Gazprom» júrgizdi.
Alaıda 1993 jyly Reseı Federasııasy ońtústiktegi kórshisin rýbl aımaǵynan shyǵaryp jatqanyn málimdedi. Qazaqstan buǵan qalaı jaýap berdi?
«Gazprom» Qarashyǵanaqtan ketti. Qazaqstan munaı ken oryndaryn óz betimen ıgerýge kiristi, mamandardy jedel oqytýmen qatar, «Shevron», «Brıtısh Gaz», «Harrıkeın» sııaqty batystyq munaı kompanııalaryn da shaqyra bastady. Adymy baıaýlaǵan alyp zaýyttar jańa ınvestor tapty. Joǵary voltty elektr jetkizý jelileri soltústikten ońtústikke qaraı sozyldy. Qara jáne tústi metall Qytaıǵa jóneltile bastady, óıtkeni bul memleket ekonomıkalyq turǵydan tez damı bastaǵan-tyn. Keı tustarda sheteldik ınvestorlardyń yǵyna jyǵylýǵa da týra keletin jaǵdaı ushyrasty. О́ıtkeni bizde basqa tańdaý bolǵan joq edi. Eń bastysy, Qazaqstan osyndaı qıyndyqtardy eńsere otyryp óziniń ulttyq valıýtasy – teńgeni aınalymǵa engizdi.
1992 jyldyń birinshi jartysynda Qazaq eliniń basshylyǵy tek Reseı rýbline arqa súıeýdiń aıaǵy orta jolda qaldyratyndyǵyn túsindi, óz valıýtasyn shyǵarý jolynda batyl qadam jasaýǵa kóshti. Jańa aqsha shyǵarý týraly kelisimshart brıtandyq «Harrıson» fırmasymen jasaldy. 1993 jyly 1,3,5,10,20,50 jáne 100 teńgelik vekselder Qazaqstanǵa jetkizildi.
Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy – teńgeniń jasalý tarıhy el Prezıdentiniń 1993 jyly 12 qarashadaǵy №1399 «Qazaqstan Respýblıkasynda ulttyq valıýtany engizý týraly» Jarlyǵymen bastaldy. 1993 jylǵy 15 qarashadaǵy qujatqa sáıkes elde ulttyq valıýta – teńge engizildi. Ulttyq valıýtany aınalymǵa engizý týraly sheshim táýelsiz Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýynyń jańa deńgeıiniń negizi bolyp qalandy. Teńgeniń aınalymy egemen elge ulttyq naryqtyq ekonomıkany qurý úshin qajetti alǵashqy qadamdardy jasaýǵa múmkindik berdi.
Elimizde ulttyq valıýta óte qysqa merzimde – bir jyldyń ar jaq-ber jaǵynda daıyndaldy. Soǵan qaramastan teńgeniń ónimdilik deńgeıi eń joǵary sapada boldy, osy sebepten ony qoldan jasaý óte qıyn edi. Sol zamandaǵy tól teńgeniń 18 qaýipsizdik deńgeıi boldy. Bul – sý belgileri, qaýipsizdik jipteri, aıqyn jáne qaıtalanatyn jasyryn beıneler, kishkentaı jazýlar jáne taǵy basqalar.
Teńge – álemdegi eń qaýipsiz ulttyq valıýtalardyń biri. Qazaqstan Ulttyq banki banknottarmen jáne monetalarmen birge ınvestısııalyq jáne kolleksııalyq monetalardy shyǵarady. Investısııalyq monetalar kúmis pen altynnan soǵyldy. Rezıdentter satyp alý kúni men baǵaly metaldar baǵasyna negizdelgen satyp alý baǵasy arasyndaǵy aıyrmashylyqtan paıda kóre alady.
Kolleksııalyq jáne quıma monetalar belgilengen tólemder boıynsha zańdy tólem quraly bolǵanymen, olardyń negizgi maqsaty – mádenı, bilim berý jáne ınvestısııalar. Árıne, olar óte shekteýli mólsherde shyǵarylady, tek Qazaqstanda satylady, al shetelde jınaq baǵasymen satylady. Qazaqstannyń monetalary men banknottary nýmızmattardyń halyqaralyq jarystarynda bedeldi oryndarǵa ıe boldy. Olarǵa kóp jyldyq tarıhy bar moneta úıleriniń ókilderi, joǵary deńgeıli álemdik nýmızmattar, sondaı-aq AQSh, Kanada, Germanııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, Reseı, Nıderland, Ýkraına, Lıtva, Belarýs ókilderi qatysatyn.
Odan beride de tól aqshamyz talaı ózgeristi bastan keshirdi. Dızaıny jaǵynan da, sapalyq jaǵynan da, qorǵanysh qabilettiligi jaǵynan da túlep-túrlendi. Eń bastysy, halyq tól aqshasyna senim artty. Onyń bir dáleli – teńgemen salynǵan depozıttiń dollar nemese basqa da valıýtalarmen salǵan salymdarynan jyl saıyn artyp kele jatyrǵandyǵy. El sengen teńge eshqashan teńselmeýi kerek.
Kerimsal JUBATQANOV,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
AQTО́BE
