Atom energetıkasynyń erteńi

Atomdy beıbit maqsatta paıdalaný

Baspasóz týrynda kórip-bil­genimizdi bir maqalamen ǵana shektemeı, aldaǵy ýaqytta ret-retimen jaryqqa shyǵaryp otyramyz. Sondyqtan álqıssa­ny Ulttyq ıadrolyq ortalyqty (UIаO) jurtshylyqqa tanystyrýdan bastaǵandy jón kórdik. UIаO mıssııasy – Úkimettiń atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy saıasatyna ǵylymı-tehnıka­lyq qoldaý kórsetý. Endi negiz­gi qyz­meti­niń strategııalyq ba­ǵyt­­taryn atap aıtqany­myz jón. Birinshi – eldegi atom ener­­­­­getıkasyn damytý, ekinshi – bas­­qaryla­tyn termoıadrolyq sıntez jáne sýtegi energetıkasy tehnologııa­laryn jetildirý, úshinshi – Qazaq­stan­nyń ra­dıasııa­lyq qaýip­sizdigi men ekologııasyn ba­qylaý, tór­tin­­shi – taratpaý re­jimin jáne ıadro­lyq synaqtarǵa jappaı ty­ıym salý týraly shartty (IаSJTSh) qoldaý, al besinshi – atom sa­la­sy­na aqparattyq jáne kadr­­lyq kómek jasaý.

UIаO qurylǵan sátinen bas­tap alǵa qoıylǵan mindetterdi oı­da­ǵy­daı sheship keledi. Onyń ıadro­lyq zertteý reaktorlarynan, otan­dyq KTM materıaltaný to­ka­ma­gynan, bire­geı zertteý stend­terinen, zert­hanalyq jab­dyq­tar­dan jáne bas­qa da as­paptar men qon­dyr­ǵy­lar­dan tura­tyn biregeı ǵylymı-teh­nı­kalyq jáne óndiristik bazasy bar.

Ol óz qyzmeti bary­syn­da ǵylymı-tehnıkalyq ba­z­asyn saqtap qana qoı­maı, aı­tar­­lyqtaı keńeıtip, birqatar ar­­naıy eksperımenttik stendter qurdy. Atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasynda keń aýqymdy zertteýler júr­gi­zýge arnalǵan zamanaýı as­pap­tar men zerthanalyq tal­da­­ma­lyq jabdyqtardyń úl­ken keshenin satyp aldy. Oǵan qa­jet mamandardyń basym kóp­­­shiligin ózderi oqytyp, da­ıyn­­­dady. Is-shara barysynda qa­zaq­tyń ıadrolyq fızıka sala­syndaǵy birneshe jas ma­man­yn kórip tanystyq. Za­man tala­byna saı bilim alyp, ıadro­lyq energetıkanyń bilikti mamandaryna aınalǵan jastar el bolashaǵyna úlken senimmen qa­rap otyr. Ondaǵy ǵylymı ju­­mys­tardyń bel ortasynda er­kin zertteý júrgizip jatqan jas­tar­dyń birqataryn sózge de tart­tyq. Ol týraly keıinirek áńgi­me­leımiz.

Qazaqstanda atom energetıkasyn damytý

«Qazirgi zamanǵy atom energe­tı­ka­synyń qaýipsizdik máselesine erek­she nazar aýdarylady. Bizdiń bas­ty quzyretterimizdiń biri – bar­lyq derlik álemdik atom-ener­ge­tıkalyq tehnologııalardy ázir­leýshilermen jáne ónim berý­shilermen júrgizilip jatqan keleshekte jáne qazirgi ýaqytta paıdalanylatyn ıadrolyq ener­getı­kalyq reaktorlardyń qaýip­siz­digin arttyrý jumystary. Atap aıtqanda, QR UIаO jylý neı­trondaryndaǵy jeńil sýly ıadro­lyq reaktorlardaǵy aýyr avarııalardy basqarý prosedýrasyn jetildirý boıynsha biregeı zertteýler keshenin oıdaǵydaı júr­gizdik. Olardyń úlesi bú­gin­de álemde qoldanylatyn reak­tor­lar­dyń barlyq túriniń 80%-dan astamyn quraıdy. Japondyq seriktesterimiz – «Toshiba Corpo­ration» jáne «Marubeni Utility Services» kompanııalarymen bir­le­sip birneshe iri ǵylymı-zert­teý jobasy iske asyryldy. Bul zert­teýlerdiń ná­tı­jeleri Japo­nııa­nyń qoldanylyp júrgen jáne jobalanyp jatqan reak­tor­la­rynda naqty qoldanys tap­ty», dedi «Ulttyq ıadrolyq orta­ly­ǵy» respýblıkalyq mem­le­ket­tik kásip­or­nynyń bas dırektory, fızıka-matematıka ǵylym­da­rynyń doktory, professor Erlan Batyrbekov.

Ortalyqtyń zertteýlerinde suıyq metall salqyndatqyshy bar shapshań neıtrondardaǵy pers­pektıvalyq IV býyn reaktor­la­rynyń qaýipsizdigi boıynsha jumystar erekshe oryn alady. Japonııanyń Atom energetıkasy agenttiginiń tapsyrysy boıynsha kópjyldyq EAGLE halyqaralyq zertteý baǵdarlamasynyń eks­perı­menttik bóligi sátti aıaq­ta­lǵan. Alynǵan biregeı eks­pe­rı­menttik derekter bolashaq per­s­pektıvalyq ıadrolyq reak­tor­­lardyń aktıv aımaǵynyń balqýymen bolatyn aýyr avarııa týyndaǵan jaǵdaıda onyń saldaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan teh­nı­kalyq sheshimderdi negiz­deý­de paıdalanylady eken. 2019 jyly UIаO Fransııanyń Atom energetıkasy jáne balamaly energııa kózderi jónindegi komıssarıatymen (CEA) SAIGA jobasy boıyn­sha kelisimshartty iske asy­rý­ǵa ki­risken. Onyń maqsaty – jylý tasyǵysh shyǵynymen bolǵan ava­rııa jaǵdaıynda jobalanatyn shap­shań neıtrondardaǵy IV býyn ASTRID reaktorynyń otyn jınaǵynyń jaı-kúıin zertteý.

«2021 jyly reseılik BREST-OD-300 shapshań neıtrondardaǵy jańa reaktorynyń ınnovasııalyq aralas nıtrıdtik ýran-plýtonıı otynyn reaktorlyq synaý baǵdarlamasy sátti oryndaldy. Búgingi tańda UIаO Qazaq­stan­da AES qurylysyna da­ıyn­dyqqa ǵylymı-tehnıkalyq qoldaý kór­­setýdi qamtamasyz etedi. Bul ba­ǵytta bizdiń kásiporyn ne­giz­gi qatysýshylardyń biri bolyp sana­latyn jumystar men zert­teý­lerdiń úlken kólemi oryndaldy. Zertteýlerde AES ornalastyrýda basymdyq berilgen aýdandar kórsetilgen. Bul – Al­ma­ty oblysynyń Jambyl aýda­nyndaǵy Úlken kenti jáne Abaı oblysynyń Kýrchatov qalasy. Qazaqstan jaǵdaıynda salýǵa ar­nalǵan reaktor qondyr­ǵy­synyń ońtaıly túri de anyq­tal­dy. AES qaýip­sizdiginiń qa­jetti aspektileri qa­ral­dy, qol­da bar jáne qajet etiletin ınfra­qu­ry­lymǵa, radıo­ak­­tıvti qal­dyq­tarmen jáne paı­da­la­nyl­ǵan ıadro­lyq otynmen jumys isteýge, qu­ry­lystyń yqtı­mal shemalaryna, jobany bas­qa­rý jáne taǵy basqa kóptegen má­se­lege taldaý jasal­dy», dep sózin jalǵady bas dırektor.

Salanyń eleýli eńbegi

О́tken Respýblıka kúni ulttyq mere­kesinde UIаO-nyń birqatar ǵalym­dary men mamandarynyń ondaǵan jyldan bergi eńbekteri elenip, ózi­niń ádil baǵasyn alyp, laıyqty ma­ra­pat­tal­ǵany kóp­­shilik qaýymǵa málim. El Pre­zı­dentiniń Jarlyǵymen Ener­getıka mınıstrliginiń «Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń Ult­tyq ıad­ro­­lyq or­ta­lyǵy» res­pýb­lı­ka­lyq mem­leket­tik kásip­or­nynyń bas dırektory, fızıka-ma­tematıka ǵylym­da­ry­nyń doktory, professor Erlan Batyrbekov bastaǵan bir top ǵalym «Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­synda atom-energetıka salasyn qurýǵa jáne kómirtegi beı­ta­rap­ty­ǵyna qol jetkizý strategııasyn iske asyrýǵa arnalǵan álemdik deńgeıdegi zertteý­ler men ázir­le­meler» atty jumysy úshin ǵylym men teh­nı­ka salasyndaǵy 2023 jylǵy ál-Farabı atyndaǵy Mem­le­ket­tik syılyǵyna ıe boldy.

Atap aıtsaq, avtorlyq ujym­nyń quramynda ǵylymı jumysta orasan zor tájirıbesi bar UIаO RMK-nyń jetekshi ǵalymdary kiredi. Olar «Atom energııasy ınstıtýty» fılıaly dırektorynyń birinshi oryn­basary Vıktor Baklanov, orta­lyqtyń bas dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Vladımır Vıtıýk, ortalyqtyń bas ınjeneriniń orynbasary Denıs Zarva, «Atom energııasy ınstıtýty» fılıaly dı­rek­torynyń materıal­taný zert­teýleri jónindegi orynbasary Erbolat Qoıanbaev, RMK bas ǵylymı qyzmetkeri Májin Sqaqov, «Atom ener­gııa­sy ınstıtýty» fılıalynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Irına Tájibaeva, «Atom energııasy ınstıtýty» fılıa­ly­nyń ter­moıa­drolyq zertteýler bóli­miniń bastyǵy Baýyrjan Shektibaev. Osy ǵalymdar men ma­­mandar ondaǵan jyldar boıy júr­giz­gen jumysta atom energetıkasyn damytýǵa jáne onyń qaýip­siz­digin arttyrýǵa, sondaı-aq bas­qa­rylatyn termo­ıadro­lyq sıntez tehnologııalaryn damytýǵa baǵyt­tal­ǵan, otan­dyq ǵylymnyń osy joǵary teh­no­logııalyq sala­lar­daǵy ozyq pozısııa­laryn qam­tamasyz etken jáne elimizde ıadrolyq-ener­ge­tıka salasyn qu­rý­ǵa negiz qa­lyp­­tastyrǵan zert­teýler men ázir­­­lemelerdiń nátı­je­leri usy­nylǵan.

Reaktorlyq jáne reaktordan tys qondyrǵylarda ekspe­rı­menttik baǵ­dar­lamalar iske asy­rylyp, bul aktıv aımaq­tyń balqýymen bolatyn ener­ge­tı­ka­lyq ıadrolyq reaktordaǵy aýyr avarııanyń damýymen ile­se júretin úderisterdiń para­metr­leri týraly biregeı máli­metter alýǵa múmkindik berdi. Eksperımenttik baza jańǵyr­ty­lyp, zertteýlerdi joǵary sapaly deńgeıde oryndaýǵa múmkindik beretin jańa ádis­te­melik tásilder ázirlendi. IVG.1M ıadrolyq zertteý reak­to­ry jańǵyrtylyp, joǵary baıytylǵan ýran otynynan tómen baıytylǵan otyn­­ǵa aýystyryldy. Sondaı-aq reak­­tor­dyń paıdalaný sıpattamalary aıtarlyqtaı jaqsartyldy. Bir­qa­tar sıpattamasy boıynsha sáýle­len­gen ıadrolyq materıaldarmen ju­mys isteıtin atom salasyndaǵy she­teldik ǵy­lymı uıymdarynyń múm­kindik­te­rinen asyp túsetin biregeı materıal­taný kesheni quryldy. Reak­tor ja­saýdyń konstrýksııalyq materıaldaryna zertteýler júr­gi­zilip, materıal­dardyń betin qa­taı­týdyń jańa tehnologııalary jasaldy.

Álemde balamasy joq qa­zaq­s­tandyq KTM termo­ıadro­lyq materıal­taný tokamagy ke­she­ni men ımıtasııalyq synaq stendi qurylyp, paıdalanýǵa berildi. Tokamaktyń plazmalyq razrıadynyń sıpattamalary bo­ıynsha biregeı derekter alyndy. Qondyrǵylardyń jumy­sy­na, plazma fızıkasy jáne termoıadrolyq materıaltaný boıynsha zertteýler júrgizýge jan-jaqty ádis­te­melik qol­daý kórsetildi. Sonyń arqa­synda eli­miz­de jańa synaq baza­sy, biregeı zertteý tá­jirı­besi jáne basqarylatyn ter­mo­ıadrolyq sıntez boıynsha jańa ǵylymı derekter paıda boldy. Bizdiń ǵalymdardyń eń­­be­giniń arqasynda arnaıy ǵylymı bilim men jańa bilik­ti­likke qol jetkizildi. Ju­mys ná­tıjeleri halyqaralyq jáne res­­pýblıkalyq deńgeıde keńi­nen ta­nylǵan.

UIаO-da bolǵanda ǵalym­da­rymyz ótken 33 jyldyń ár kúni men ár sátin bos jibermeýge tyrysyp, aqyl-oı eńbegimen tynymsyz shuǵyldanǵanyna kózimiz jetti. Aıtpaǵymyz, damý­dyń shyrqaý bıigine jetken el­der­diń ǵalymdarymen qatar jú­rip, atom energııasy salasynda tolaıym eńbek etip jatqan ǵa­lym­darymyzǵa senim artylsa, energetıkalyq qaı qıyndyqtan da elimizdi aman alyp shyǵary kádik. Osy kúnge deıin bul salada birde-bir mamany nemese sa­la­nyń tereńnen tartyp biler ǵalymy joq ózbek eli taıaý jyldarda eki birdeı AES salyp, ózinen artylǵanyn kórshilerine energııa kózin satyp, qarajat tabýdan úmitti. Al alyp Qytaıda qazir 20 AES-tiń qurylysy qatar júrgizilip jatyr eken. Aldaǵy 2040 jylǵa deıin olardyń sanyn 40-qa jetkizýdi berik maqsat etip qoıypty. Osy elderdiń ortasynda otyryp qyrýar ǵalymy men mamandary bar salada ále­ýeti zor sanalatyn Qazaq eli kór­shi­ler kóshinen qala qoımas degen senimdemiz.

Astana – Kýrchatov – Astana