Qazaqtyń edilbaı qoıy

Halyqtyq seleksııa jemisi

Res­pýblıkadaǵy barlyq bııazy, jar­ty­­laı bııazy, krosbredshen degen tu­qym­­nyń analyǵy – qazaqtyń qyl­shyq júndi quıryqty qoıy. Keıinnen keıbir qa­sıetteri edilbaı qoıymen jaq­sar­­tylǵan. Edilbaı qoıy elimizdegi quı­ryq­ty qoılardyń barlyq tuqymy men tuqymdyq toptary, tarmaqtarynyń jaq­sar­týshysy bolyp esepteledi.

Kezinde qazaqtyń quıryqty qoı­la­rynyń túrli tarmaqtaryn zertteý úshin uıymdastyrylǵan Búkilodaqtyq ǵy­lym akademııasy men Máskeý zootehnııa ınstıtýtynyń ekspedısııasy bul qoı­lardyń ishinde 22 geografııalyq nusqalar men tarmaqtardy anyqtady. Zertteýlerdiń derekterine súıenip akademık M.Ivanov olardy úsh topqa bólgen. Iri topqa: edilbaı, temir, shajy-slamhan, qos­tanaı, terisaqqan, yrǵyz-shalqar, ba­ǵanaly, besata­­ jáne basqa; ortasha: qum, torǵaı, qotan-balqash, sarysý, shý, qar­qa­raly, balqash boıy, zaısan, altaı jáne basqa; maıda topqa: merki, jetisý, ertis boıy, orys, adaı, túrikpen-shymkent, asy-shıeli jáne basqa qoı tarmaqtaryn jat­qyzdy.

Kóptegen belgili ǵalymdardyń piki­rin­­­­she osy qoı tuqymdarynyń ishinde eń baǵaly tuqymdyq jáne is júzinde qun­dy­­lyǵy bar, ózine búkil jer betinde teń­desi joq jáne dúnıe júzindegi qoı sha­rýa­shylyǵynyń altyn qory dep edilbaı qoıy tuqymyn sanaıdy. О́ıtkeni bul túr – ǵa­syrlar boıy halyqpen birge ósip kele jat­qan qoı tuqymy, qazaqtyń tól tuqymy, halyq seleksııasynyń jemisi.

Edilbaı qoıy XIX ǵasyrdyń aıaǵynda Batys Qa­zaqstan oblysy burynǵy Fýr­­manov jáne Qaztalov aýdanynyń jerin­de, Edil ózeni boıyn qonystanǵan qazaq­tar­­dyń tabıǵı irikteý jáne ózindik selek­sııa­sy nátıjesinde shyǵarylǵan. Jalpy, «edil boıy­nyń qoıy» degen sóz tirkes­te­rinen góri, «edilbaı qoıy», dep aıtýǵa jeńil, yń­ǵaı­ly bolǵasyn atap ketken.

О́zindik bıologııalyq ereksheligi

Mal mamandary bul qoıdy syrtqy tulǵasynyń beriktigine, keýdesiniń keńdi­gi­ne, tós súıeginiń shyǵyńqylyǵyna, jal­py súıeginiń beriktigine, tólderiniń tez jetil­gishtigine, tabıǵı qatań qysqy jaıy­lym­ǵa tózimdiligine qaraı iriktegen.

Edilbaı qoıynyń eti dámdi, qunarly bolady. Ásirese 4-5 aılyq qozylarynyń eti meılinshe sińimdi keledi. Bul qoılar­dyń et alý ereksheligine bulshyq etteriniń jaqsy jetilýi, joǵarǵy bıologııalyq jáne tamaqtyq qundylyǵy jatady. Olar tez je­tilgishtik qasıetiniń arqasynda erkek toq­tylardy 12 aıynda soıǵan kezde usha­syndaǵy bulshyq et-súıek qatynasy saqa qoılardyń kórsetkishine saı keledi.

Akademık Q.Medeýbekov edilbaı qoıyn qarakól qoıy men aqalteke jyl­qy­sy sııaqty seleksııasy jetistiginiń ozyq úlgisi dep sanaıdy. Qazaq eli bul tuqymdy maqtanysh tutady, sondyqtan ony saqtap, sanyn arttyra berý qajet.

Dáriger-dıetologter edilbaı qoıy etiniń quramynda holesterın mólsheri bas­qa mal etine qaraǵanda tómen eken­di­gin aıtady. Professor P.Kııatkın «Kýr­dıýchnye ovsy ı plemennaıa rabota s nımı» atty eńbeginde: «Quıryqty qoılardyń eti­niń romanov, merınos jáne basqa sol­tústikte ósiriletin qoılar sııaqty súı­kimsizdeý, ıisi men dámi bolmaıdy; olardyń eti shyryndy, jaǵymdy ıisti, óte dámdi, tez qorytylady jáne joǵary qýat­ty bolyp keledi. Quıryqty qoı­lar­dyń etin pisirgende aǵylshynnyń etti tu­qym­darynyń eti sııaqty sorpa kóbik­ten­beıdi, shógindi qaq bermeıdi. Quıryq maıynyń balqý temperatýrasy merınos, aǵylshyn etti qoılarynyń maıyna, ásirese, iri qara etiniń maıyna qaraǵanda tómen ke­ledi» dep jazǵan.

Edilbaı qoı tuqymynyń quıryq ma­ıyn zertteý nátıjesinde professor P.Kııat­kınniń derekteri boıynsha bir ja­sar isektiń quıryq maıynyń balqý tem­­pera­týrasy 34 S⁰-ty, 2 jasarynda – 36 tıisinshe, 3 jastaǵysynda 41-42 S⁰-ty quraıdy, al merınos qoılarynyń quıym­shaq maılarynda bul kórsetkishter re­tine saı – 43-45, 30-31 S⁰, sıyr maıynda – 51-36 S⁰.

Al biz júrgizgen edilbaı qoıynyń quı­ryq maıyn zertteý nátıjelerine kele­tin bolsaq, Atyraý oblysy «Súıin­dik» sharýashylyǵynda soıylǵan 4,5 aılyq erkek qozylarynyń quıryq maıynyń balqý jáne tońazý temperatýrasy 33,5 jáne 22,3 S⁰, ıodtyq sany 41,21-di qurady. Bul kórsetkishter edil­baı qozy quıryq­ta­rynyń taǵamdyq qundylyǵynyń óte jo­ǵa­ry deńgeıde ekendigin kórsetedi.

1987 jáne 1990 jyldardaǵy Qazaq KSR aýyl sharýashylyǵy jetistikteri kór­mesiniń chempıondary – №3547-3472 jáne 4206-3651 qoshqar men analyqtyń sal­maq­tary tıisinshe 143 jáne 125 kılony, 1958 jyly Máskeý qalasynda kórsetilgen qoshqardyń salmaǵy 167 kılony qurady. Edilbaı qoılary dene tul­ǵasynyń iriligi men tiri salmaq kór­setkishteri boıynsha tek gıssar qoı­larynan ǵana sál tómen deń­geıde, al jún túsimi men sapasy olardan edáýir joǵary. Al edilbaı qoıy­nyń aýa raıyna beıimdelgishtik qasıe­tin esepteı otyryp, elimizdiń ártúrli klımat­tyq jáne azyqtyq jaǵdaılarymen erek­she­lenetin keń-baıtaq dalamyzdyń kez kel­gen óńirinde alańsyz baǵýǵa bolady.

Edilbaı qoılarynyń óte baǵaly tu­qym­­dyq materıaldyq genetıkalyq kózi retinde halyq sharýashylyǵynda úlken mańyzy bar. Bul qoı tuqymynyń qany eli­mizde ósirilip otyrǵan barlyq qyl­shyq júndi jáne jartylaı qylshyq júndi quıryqty qoılardy shyǵarýǵa, ónim­dilik-qasıetterin jaqsartýǵa keńinen qol­danylyp keledi. Alynǵan qozylardyń ómirsheńdigi joǵary, tabıǵı-klımattyq jaǵ­daılarǵa beıimdelgish keledi.

Álemdegi qoı sharýashylyǵynda ha­lyq­tyń azyq-túlikke degen suranystyń ósýine baılanysty qoı etin, ásirese qozy etin óndirý joǵarylaýda. Osyǵan sáıkes dúnıe júzindegi barlyq memlekette et baǵytyndaǵy qoı sharýashylyǵyn da­my­týdyń ulttyq jospary jasalyp, iske asyrylýda. Bul saladaǵy óndiriletin bú­kil ónimniń jalpy qunynyń 80-90%-y qoı etiniń úlesine tıedi, sondyqtan et ba­ǵytyndaǵy qoı sharýashylyǵyn ór­ken­detýge kóńil aýdarylýy zańdy. Se­be­bi ishki jáne syrtqy naryq keńisti­gin­de joǵary suranysqa ıe sapaly qoı eti, ási­rese qozy etin kóptep óndirýge kóńil aýdarylyp keledi. Qazirgi naryqtyq jaǵ­­daı­da halyq qandaı qoı tuqymyn ósirý qajettiligin ózi biledi. Burynǵydaı nusqaý jasaý joq. Tek olarǵa ósirip otyr­ǵan maldarynyń ónimdilik sapasyn arttyrýǵa seleksııalyq-asyldandyrý ju­­mys­taryn júr­gizýge kómek kórsetý kerek.

Sonymen birge bul qoı tuqymdarynan kilem, kilemdik buıymdar, kıim jáne tur­mysqa qajetti zattar jasaý úshin qyl­shyq jáne túbit aralas jún, ishiktik, ton­dyq teri shıkizattary óndiriledi. Ata-baba­la­rymyz onyń kúzgi terisinen ton, qys­qy terisinen tulyp tigip paıdalanǵan. Osylardy eskerse, Úkimet elimizde qoı shar­ýa­shylyǵyn damytýdy keńinen qol­da­ýy qajet.

Qazirde elimizdegi taza tuqymdy edil­­baı qoıynyń naqty sanyn eshkim aıta al­maıdy. О́tken ǵasyrdyń 90-jyl­­da­ryn­da elimizde 1 mln-ǵa jýyq edil­­­baı qoıy bar dep kórsetilip júrdi. Bul sanǵa qazaqtyń qylshyq júndi qoı­la­­rynyń da keıbir otary kirip ketýi múmkin. Al 2010 jyldary Qazaq qoı shar­­ýa­shylyǵy ǴZI ǵalymdarynyń ese­bin­­­she taza tuqymdy edilbaı qoıynyń sany respýblıka boıynsha 200 myń bas shamasynda bolar degen boljam aıtyldy jáne olar Batys Qazaqstan, Atyraý, Aqtóbe, Aqmola, jáne Almaty oblys­ta­rynyń sharýashylyqtarynda ósirildi. Al ózge aımaqtarda keıbir jekelegen sha­­r­ýa­­shylyqtar bolmasa, edilbaı qoıy keń ta­ralmaǵan.

Respýblıkalyq statıstıka agenttigi máli­­metine qarasaq, mal basy jáne onyń ónim­deri jylma-jyl birqalypty ósip keledi. Al mamandyq turǵydan qarasaq tórt túliktiń damý qarqyny men olardyń ónim­diligi naqty múmkindikterge sáıkes emes.

Búgingi tańda elimizde edilbaı qoıyn ósirip-jetildirýmen aınalysatyn bir­ne­she asyl tuqymdyq mal zaýyttary men tu­qymdyq mal sharýashylyqtary bar. Olar­da edilbaı tuqymy qoılaryn jetil­dirý jáne seleksııalaý, asyldandyrý ju­mys­­tardy, qazaq qoı shar­ýa­­shylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty ǵalym­darynyń ǵylymı jetekshiligimen 2019 jylǵa deıin júrgizip keldi. Sonyń nátıjesinde, Batys Qazaqstan oblysynyń «Birlik» tuqymdyq mal zaýytynda, Atyraý oblysynyń «Súıindik» tu­qymdyq mal zaýytynda, Maqash atyndaǵy jáne Qurmanǵazy atyn­da­ǵy tuqymdyq mal zaýyttarynda edilbaı tıptes «Aq­qa­rabas» qoı tuqymyn shyǵarýdyń selek­sııa­lyq jumystary júr­gizilip keledi. Bul sharýashylyqtardyń basty mindeti – res­pýblıkanyń ózge óńir­le­rin­de osy taza­qandy edilbaı qoıynyń tólin satyp, onyń ósirilýine yqpal jasaý.

Edilbaı qoıyn elimizdiń ártúrli klı­mat­­tyq jáne azyqtyq jaǵdaılarymen erek­­shelenetin barlyq aýmaǵynda ósi­rý­ge bolady. Jalpy, quıryqty qoı­lar elimizdiń qurǵaq dala, shól men shó­leıt­­ti aımaqtardyń tabıǵı jaıylym jaǵ­daı­laryna tamasha beıimdelgen, tez ósip je­til­gish jáne sırek shóp qoryn jaqsy da tıimdi paıdalanyp, tez ońalady.

О́simtal tuqymdy sapalandyrý joly

Áıtse de, edilbaı qoıyna qatysty áli de atqaratyn sharýa barshylyq. Máse­len, biz onyń boıynan budan 40-50 jyl buryn­ǵy ettilik pen salmaq­ty­lyqty kóre almaı kelemiz. Edilbaı qoıyn ósirýge umtylys ta, yqylas ta bar, tek olardyń ónim­­diligin, tuqym­dyq qasıetterin joǵa­ry­­latýǵa durys kóńil bólinbeı kele ja­tyr. Al qazirgi mal ósirýmen aınalysatyn sharýa­shy­lyq qurylymdardyń kóp­­shiliginde zootehnık mamanynyń joq­­tyǵynan, zooteh­nı­kalyq jumystar naqty júrgi­zil­meý saldarynan maldyń tu­qym­nyń násildik múmkindikteri durys paı­dalanylmaıdy. Sharýashylyqtarda seleksııalyq asyldandyrý jumystaryn júzege asyra alatyn, maldyń tuqymdyq sapasy men qasıetterin ajyrata biletin mal mamandary asa qajet. Sebebi «is tetigin kadr sheshedi» degen qaǵıda qaı zaman bolsa da óz kúshinde qalady, ony ómir­diń ózi dálel­degen.

Edilbaı qoıy tuqymyn jaqsartý jol­dary mynandaı maqsaty nátıjeler júr­gizýge baılanysty:

- maldyń konstıtýsııalyq beriktigin saq­tap, jetildire túsý, tuqymnyń tirileı sal­­­maǵy, ómirsheńdigi men ónimdiligin jaq­sar­tady;

- sharýashylyq qurylymdarda qoı ma­ly­nyń tuqymyn, sapasyn ajyrata alatyn, maqsatty seleksııalyq-asyldan­dy­rý ju­mys­taryn saýatty túrde júrgize bile­tin mamandarmen qamtamasyz etý;

- edilbaı qoıynyń tirileı salmaǵy men keıipterin onan ári arttyrý, bul arada urǵashy toqtylar týylǵan jyly sha­ǵylysqa jibermeý, erkek qozylardy 4,0-4,5 jasynda otardan bólek baǵý nemese tarttyryp jiberý;

- tuqymnyń qurylymdyq júıesiniń múmkindikterin óz máninde paıdalaný, ol úshin belgili bir ónimdilik baǵytynda shyǵarylǵan tuqymdyq súle, ne jeli maldaryn paıdalaný, olar qatardaǵy maldardy paıdalanǵanmen salystyrǵanda 2-3 ese jyldam nátıje beretindigi anyq;

- asyl tuqymdy edilbaı qoıyn ósire­tin sharýa qojalyqtarynda ártúrli tu­qym ata­lyqtaryn paıdalaný, ıaǵnı mal basy­nyń azyp-tozýyn boldyrmaý;

- jalpy elimizdegi qoı malynyń tuqym­dyq quramyn anyqtaý úshin eks­pe­dı­sııalyq zert­teý jumystaryn uıym­das­tyrý, oǵan saladaǵy tájirı­beli ma­mandar, ǵyly­mı zert­teý ınstıtýt­ta­rynyń bilikti ǵalym­da­ry qatys­ty­ryl­ýy qajet;

- tuqymdyq mal sharýashylyqtarynda qaı tu­qym maly ósirilýde, ónimdilik deń­ge­ıi­niń asyl tuqymdyq mal talaptaryna sáı­kes­tigine jáne seleksııalyq asyldandyrý jumystarynyń deńgeıin attestattaý;

- respýblıkadaǵy qoı sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń jumysyn jan­­dandyryp, sharýashylyqtarda mal tuqym­darymen seleksııalyq jumys­tar­­­dy júrgizý jáne mal ósirý men asyl­­dandyrý jónindegi usynystaryn ne­giz­ge alý.

Edilbaıdyń erteńi qandaı?

О́zge mal tuqymy quryp ketse qaıta jan­dandyrýǵa bolar, al tazaqandy edil­baı qoıy joıylsa, ol eshqashanda qal­pyna kelmeıdi. Bizdiń mindetimiz – ǵasyrlar boıy babalarymyzdan mıras bolyp kele jatqan edilbaı qoıyn sol kú­ıinde keler urpaqqa jetkizý. Hal­qy­my­z­ben birge jasasyp kele jatqan bul qoı tuqymyna kyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan shet memleketter jetkilikti. Olardyń osy tilekterine saı tuqymmal za­ýyt­tary qarajattyń tapshylyǵynan urǵashy mal tuqymyn satýda. Keleshekte olar bul maldy ósirip, edilbaı qoıy bizdiń tól qoıymyz deýi de kádik. Halyq seleksııasy nátıjesinde dúnıege kelgen malymyzdyń statýsyn zańdy túrde ıemdenip, ult qundylyǵyna aınalǵan tól malymyzdan aıyrylyp qalýymyz ábden yqtımal. Al bizdiń keleshek ur­paq edilbaı qoıy qazaq halqynyń tól maly ekendigin dáleldeı almaıtyny anyq. Sondyqtan edilbaı qoıyn qa­zaq halqynyń, onyń ishinde aýyldaǵy aǵaıynnyń ulttyq baılyǵy retinde baǵalap ári elimizdiń búkilálemdik saýda uıymyndaǵy básekege qabilettiligin eskere otyryp «Ulttyq qoı tuqymy» degen mártebe berilse. Ony Úkimettiń óz qamqorlyǵyna alǵany da jón bolar edi. Kim biledi, búgingi almaǵaıyp zamanda ómir qajettiligine baılanysty, maldyń jańa tuqymyn shyǵarý týyndaı qalsa, tazaqandy edilbaı qoıynyń boıyndaǵy asyl qasıetterin jańa qoı tuqymyna berýge júginetinimizge esh­kim kúmán keltirmeıdi. Sondyqtan asyl tuqymdy sharýashylyqta edilbaı qo­ıy­men júrgiziletin ǵylymı zertteý ju­mys­tarynyń aýqymyn keńeıtip, jańa ın­novasııalyq ádister men ozyq tájirı­be­lerdi qoldaný qajet. Sondaı-aq Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi edilbaı qo­­ıyna qatysty seleksııalyq-asyl­­dan­dyrý jumystaryna arnaıy jeke ǵy­ly­mı joba (baǵdarlama) qabyldap, ony qar­jy­landyrsa jáne ony úılestirýdi Qazaqtyń qoı sharýashylyǵy ǵylymynyń qara sha­ńy­raǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtyna júk­te­se, nur ústine nur bolar edi.

Qoryta aıtqanda, búginde edilbaı qoıyna degen suranystyń kúrt ósýine baılanysty osy tuqymdy odan ári jetildirýdi naryq talaptaryna sáıkes júrgizýge tıispiz. Al bul jumystardyń jemisti bolýy – se­lek­sııa­lyq jáne asyldandyrý ǵylymı negizde júzege asyrý deń­ge­ıine tyǵyz baılanysty.

Qandaı qoǵam ornatsaq ta osynaý baı­taq elimizge óristi sala, ósimtal túlik kerek. «Qoıǵa jany ashymaǵannyń qoǵam­ǵa jany ashymaıdy» degen eken kezin­de «mal­shylardyń marshaly» moıynqumdyq eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaev.

Salaǵa qamqorlyq kerek. Atadan qal­ǵan asyldy ardaqtaıtyn ýaqyt jetti.

Qosybek YRZAǴALIEV,

aýyl sharýashylyǵy
ǵylymdarynyń doktory

Atyraý oblysy