Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Qazaqtyń tarıh ǵylymynda eleýli orny bar Eltoq Dilmuhamedov 1903 jyly 21 qyrkúıekte Shymbaı ýezi, Kókkól bolysynyń Kókkól aýylynda (qazirgi Qaraqalpaqstan Respýblıkasynyń Shymbaı aýdany) dúnıege kelgen. Sol jyly qýańshylyq bolyp, eldi ashtyq jaılaǵan kórinedi. Ákesi Dilimbet aldaǵy berekeli kúnge yrymdap, kenje ulynyń esimin Eltoq dep qoıypty.
Úıdiń úlkenderi artyna ergen baýyrlaryn jastaıynan eńbekke baýlyp ósirdi. Úlken aǵasy Jolysh Moınaq aralyndaǵy balyq zaýytynda, Elýbaı, basqa da aǵalary ártúrli sharýashylyqta eńbek etken. Patýlla ata-anasyna qolǵabys etse, Naýryzaly ǵana Qaraqum medresesinde bilim aldy. Eltoq medresede oqyp júrgen aǵasyna tamaq tasyp júrip, arabsha til syndyra bastaıdy. Ol da jastaıynan eńbekke ysylyp, 12 jasynan baı aǵaıyndaryna jaldanyp jumys isteıdi. Bala kúninen aǵalary Jolysh, Naýryzaly, Patýlla, Elýbaı, qaryndasy Zylıha úlkenderdi syılap, bir-birin qoldap jetildi.
1916 jyldyń jazynda Eltoqtyń ata-anasy Kókkólden kóshýge májbúr bolady. Buǵan sol jyldyń 25 maýsymynda II Nıkolaı patshanyń «19 ben 43 jas aralyǵyndaǵy túzem er-azamattaryn Birinshi dúnıejúzilik soǵys maıdandaryndaǵy armııanyń qorǵanys qurylystary men áskerı baılanys bekinisterin salý jumysyna tartý týraly» jarlyǵy sebep. Osy jarlyqqa qarsy Shymbaı aýdany men Shymbaı qalasynda halyq tolqýy bastalyp, ýezdik prıstav óltiriledi.
Eltoqtyń áke-sheshesi áýeli Ámýdarııa jaǵasyna, odan qazirgi Aqtóbe oblysyna qonys aýdaryp, Bestamaq stansasyna baryp aıaldaıdy. Onda 1914 jyly turmysqa shyqqan Zylıha, sonymen qatar jaqyn týystary Kóshenbaı Tájibaev pen Muhım Esmaǵambetov turatyn edi. О́kinishtisi, Eltoq Dilmuhamedovtiń áke-sheshesi Bestamaqqa jetkende, qyzy men kúıeý balasy súzek aýrýynan kóz jumady. Tájibaevtardyń úıinde ýaqytsha aıaldap, qysqa kezeńge kóp jaldamaly jumys qajet bolǵan soń Eljan Itesovtiń úıin panalaıdy.
Eltoq Dilmuhamedov 1923 jyly О́zbek KSR-niń Hıýa qalasyndaǵy keńestik partııa mektebine oqýǵa túsedi. 1924-1930 jyldary Orta Azııa kommýnıstik ýnıversıtetinde oqyp, 1930 jyldyń 1 qańtarynan 1 sáýirine deıin rabfakta qoǵamdyq ǵylymdar boıynsha oqytýshy qyzmetine kirisedi. Jumys barysynda ol qoǵamtaný pániniń muǵalimi retinde joǵary qabiletin kórsete bildi. Sóıtip, ol 1927 jyly Qaraqalpaq AKSR-ine Qońyrat aýdandyq partııa komıteti uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshiligine bir jyldyq tájirıbelik jumysqa jiberildi.
Eltoq Dilimbetuly 1928 jyly tamyzda Tashkentke qaıta oralyp, 1930 jyly mamyrda ýnıversıtet bitiredi. Joǵary oqý ornyn támamdaǵannan keıin 1934 jylǵa deıin Qyzylorda oblystyq, Qostanaı oblysaralyq partııa mektepterinde partııa tarıhy pániniń muǵalimi, keıin Aqtóbe joǵary kommýnıstik aýyl sharýashylyǵy mektebinde assıstent bolyp jumys istedi.
Belgili ǵalym 1934-1938 jyldary Tashkenttegi marksızm-lenınızm ınstıtýtynda oqydy. 1941 jyldyń 26 shildesinen Qaraqalpaq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda aǵa oqytýshy, 1941 jyldyń 16 tamyzynan bastap marksızm-lenınızm negizderi kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetin atqardy. Alaıda 1942 jyly 20 shildede áskerge shaqyrylýyna baılanysty jumystan bosatyldy. Qoǵamdyq ómirde qaı salada bolsyn, E.Dilmuhamedov bar jan-tánimen jumysqa qulshyna kirisip, bastaǵan isin nátıjeli aıaqtap, árdaıym qatarynyń aldy boldy.
Tarıhshy-pedagog retinde E.Dilmuhamedov túrli mektepter men oqý oryndarynda, sonyń ishinde Qyzylorda qalasyndaǵy oblystyq partııa mektebinde (1930-1931), Qostanaı qalasyndaǵy oblysaralyq mektepte (1931-1934), Aqtóbe, Tashkent qalalaryndaǵy Joǵary oblystyq aýylsharýashylyq mektebinde (1933-1934), Shymkent qalasyndaǵy partııa kýrstary (1938-1939), Respýblıkalyq aýylsharýashylyq ujymshar tehnıkýmy, О́zbekstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń kýrstarynda, Tashkent qalasynda (1939-1941), Qaraqalpaq AKSR-niń Tórtkúl qalasyndaǵy Memlekettik pedagogıka ınstıtýtynda (1941-1942) jáne Tashkent qalasyndaǵy medısına ınstıtýtynda (1942-1947) qyzmet atqardy.
1947 jyldan bastap Eltoq Dilimbetuly Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyna ǵylymı qyzmetke alynady. 1954 jyly jańa tarıh bólimine, keıin revolıýsııaǵa deıingi Qazaqstan tarıhy bólimine aǵa ǵylymı qyzmetker bolyp taǵaıyndaldy. 1977 jyldan beri ǵalym sol kafedranyń ǵylymı keńesshisi bolyp, 1982 jyly zeınetke shyqty.
Eltoq Dilmuhamedovtiń kandıdattyq ǵylymı zertteý taqyryby – Kenesary Qasymov bastaǵan ult-azattyq soǵys máselesi edi. Bul zertteý oǵan ońaıǵa túspedi. 1946 jyly 17 jeltoqsanda Tashkenttegi Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetinde tarıhtaǵy kókeıkesti máseleni taldap, kandıdattyq dıssertasııa qorǵady.
Kenesary bastaǵan ult-azattyq qozǵalystaǵy Han Kene róline baılanysty E.Dilmuhamedov mynadaı ǵylymı teorııalyq tujyrymdaryn keltiredi: 1) Han Kenesary Qasymov 1837-1847 jyldardaǵy qazaq halqynyń táýelsizdigin saqtaý jolyndaǵy patshalyq Reseıge qarsy kóterilisin basqardy. Onyń kúresi halyqtyń ortaq múddesi men qazaqtardyń táýelsizdigin saqtaý talaptaryn kórsetetin progressıvtik mánge ıe. Kenesary ózin erjúrek qolbasshy, daryndy basshy retinde ǵana emes, bilikti dıplomat retinde de tanyta bildi. Onyń kúresi táýelsiz Qazaq memleketin qurý jolynda Reseı patshalyǵyna da, Qoqan handyǵyna da qarsy baǵyttaldy. Kenesary Qasymovtyń kúresi erlik sıpatqa ıe bolyp, rýlar arasyndaǵy ejelden kele jatqan ózara tartys úrdisine qaramastan, qalyń buqarany odan da mańyzdy shaıqas – táýelsizdik úshin shaıqasqa tarta bilýimen erekshelendi. 2) Kenesary Qasymov ákesi men aǵalarynyń aýyr halin uǵyna otyryp, halqynyń abyroıy úshin syrtqy jaýlarmen erlikpen soǵysty. 3) Han Kene dańqty atasy Abylaı hannyń jolyn jalǵastyrsa, kóterilis basylǵannan keıin onyń izin uldary Jappar men Syzdyq basty. 4) Syzdyq Orta Azııadaǵy batyrlardyń biri de biregeıi boldy. Ol otarlaý saıasatyna qasqaıa qarsy turdy. 5) Qazaq dalasyn otarlaýdy Abylaı birneshe onjyldyqqa shegergen bolsa, Syzdyq Kenesarın de dál sol joldy ustandy. Kenesarynyń azattyq kúresi Shámildiń Kavkazdaǵy kúresine uqsas: ekeýi de azattyq úshin kúresker, patsha kúshterin aıtarlyqtaı kúıretip tıtyqtatty. Sonyń saldarynan patshalyq Reseı jergilikti halyq arasyndaǵy barlyq yqpalyn joǵaltty. 7) Kenesarynyń jasaqtarynda orystar, ózbekter, bashqurttar, tatarlar, t.b. boldy. 8) Kenesary patshalyq feodaldyq Reseıge qarsy kúresti. Kenesary kúresi patshalyq Reseıdi ydyratýǵa, álsiretýge baǵyttalǵan. Onyń kúresi shynaıy túrde progressıvti boldy. Sultannan shyqqanyna qaramastan halyq kóterilisiniń negizgi qozǵaýshy kúshi. Táýelsizdik jolyndaǵy Abylaıdan bastap, Kenesaryǵa deıingi ult-azattyq dástúrleri ulttyq qozǵalystyń jańa tolqynyna kúshti serpin boldy. Osy jáne taǵy da basqa ǵylymı tujyrymdar - qazirgi tańdaǵy Kenesarynyń kóterilisin zertteýde óte qundy aqparattar.
Keıinnen 1951 jyly Joǵarǵy attestasııalyq komıssııa «K.Qasymov kóterilisin «qaýipti» reaksııalyq qozǵalys» dep jarııalap, oǵan tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin berý týraly sheshimniń kúshin joıdy. E.Dilmuhamedov Kenesary Qasymovtyń «reaksııalyq-monarhııalyq» qozǵalysyn jarııalaýda saıası «qatelik» jiberdi dep partııadan shyǵaryldy. Alaıda 1953 jyly Almaty obkomynyń sheshimi joıylǵan soń ony QKP OK bıýrosynyń qaýlysymen partııa qataryna qaıta aldy.
1954 jyly Eltoq Dilmuhamedov «HH ǵasyr basyndaǵy Qazaqstan: kenshilerdiń revolıýsııalyq qozǵalysy» degen taqyrypta ekinshi kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵady. Al 1973 jyly «XIX ǵasyrdaǵy Soltústik jáne Ortalyq Qazaqstandaǵy taý-ken jáne fabrıkalyq ónerkásip jáne jumysshy tabynyń qalyptasýy» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady.
E.Dilmuhamedov Qazaqstan taý-ken ónerkásibiniń paıda bolýy jáne jumysshy tabynyń damýyna qatysty máselelerdi zerttedi. Sonymen qatar kórnekti ǵalym «Qazaq KSR tarıhyn» daıyndaýǵa belsene qatysyp, 90-ǵa jýyq ǵylymı eńbek pen maqala jarııalady. Onyń «Uly Otan soǵysyndaǵy eren eńbegi úshin (1941-1945)» jáne «V.I.Lenınniń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı eren eńbegi úshin» medaldarymen marapattaldy.
Eltoq Dilmuhamedov jas ǵalymdarǵa ǵylymı zertteýler júrgizýde árdaıym qolushyn sozyp otyratyn. Ǵalymǵa jazǵan hattarynyń barlyǵynda da uly ǵalymnyń adamdyq pen adamgershilik, meıirbandyǵy men ózgelerge degen iltıpaty baıqalady.
Ataqty qazaq ǵalymy E.D.Dilmuhamedov 1990 jyly 18 naýryzda Almatyda qaıtys boldy. Ǵalymnyń jeke qoryn uly Oleg Eltoquly 1992 jyly Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń Ortalyq muraǵatyna ótkizdi.
Kórnekti ǵalymnyń júrip ótken ǵylymı qyzmetiniń tarıhı mańyzy zor. Onyń ǵylymı shyǵarmashylyǵy tarıhshy ǵalymdardyń bir emes birneshe býynyn tárbıeledi. Talantty ǵalymnyń baı ǵylymı murasy áli de tııanaqty zerttelýi kerek. Ǵalymnyń ǵylymı tujyrymdarynyń ózektiligi óz qundylyǵyn joıǵan joq. Qatań partııalyq baqylaýǵa qaramastan qazaq tarıhy úshin batyl qadamdar jasaı bilgen qaısar minezdi ǵalym barlyǵymyzǵa úlgi desek artyq aıtqanymyz emes dep bilemin. Bıylǵy jyly Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty qarar qabyldap, Respýblıkalyq ǵylymı konferensııa ótkizýdi josparlap otyr. Ǵalymnyń eńbekteri akademııalyq «Ejelgi dáýirden búgingi kúnge deıingi Qazaqstan tarıhy jeti tomdyqta» paıdalanyldy. Halyq danalyǵyndaǵy «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degenniń máni osy bolsa kerek...
Zııabek QABYLDINOV,
Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy
Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory,
UǴA korrespondent-múshesi
