Qazaq tiline qajettilik nege az?
Tapsyryspen hat salaıyn dep, qala ortalyǵyndaǵy bas poshtaǵa bas suqtym. Kezegim kelip, qyzmet kórsetetin terezelerdiń birine jaqyndadym. Qyzmet kórsetýshi qazaq qyzy bolǵan soń, kelgen sharýamdy qazaqsha aıta bastap edim, qyzdyń suraǵy da, bergen jaýaby da tek oryssha órbidi. Ol ǵana emes, qatar otyrǵan basqa operator qazaq qyzdarynyń da sózderi ózge tilde estilip jatty.
Erteńine jaqyn mańdaǵy «Rayzet» dúkeninde ornalasqan dárihanaǵa keldim. Farmasevt qazaq qyzy amandasyp úlgergenimshe, meni «Zdravstvýıte!» dep qarsy aldy. «Nege qazaqsha sóılemeısiz?» degenim sol edi, qarsy eshteńe aıtpastan, ana tilinde sóılep ketti. Dárihanadan shyǵyp, úı jaqqa bet alǵanymda, qasymnan ótken jas qazaq kelinshegi kishkene ulymen orys tilinde sóılesip bara jatty...
Iá, Qazaq elinde memlekettik tildiń emes, orys tiliniń mereıi asyp, meımanasy tasyp tur. Nege? «Til týraly» zańnyń solqyldaqtyǵynan ba eken? Álde til úırenýge degen ynta, yqylastyń bolmaýynan ba? Múmkin qazaq tilin oqytý ádistemesi talapqa saı emes shyǵar? Suraq kóp. «Memlekettik til týraly» jeke zańnyń qajettigin aıtyp júrgen azamattarymyz da joq emes. Til taǵdyry birli-jarym adamdardy ǵana emes, tutas qaýymdy tolǵandyrsa, jaǵdaı ózgeshe bolar edi-aý deısiń. Sebebi til taǵdyry – el taǵdyry. Eldik máseleni el bolyp sheshýimiz kerek.
«Memlekettik tilge degen qajettilik týǵyza almaı otyrmyz» degen sózdi de jıi estıtin boldyq. Onyń jany bar. Qatań talap qoıylmaǵan jerde istiń alǵa basýy ekitalaı. Odaqtan ajyraǵan ózge, aıtalyq, Baltyq jaǵalaýy elderi til saıasatyna qatań talap qoıyp, memlekettik tilderin áldeqashan tuǵyryna qondyryp aldy. Kerek deseńiz, Grýzııa men Armenııada orys tilin bilmeıtin jastar ósip shyqty. Bizde «Baıaǵy jartas – sol jartas» degendeı, qazaq tilin bilmeıtin jastar ósip keledi. Qanyń qalaı qaınamaıdy!
Elimizdegi memlekettik til janashyrlary qazaq tilin óz tuǵyryna qalaı qondyramyz, onyń joly qaısy dep alańdaıdy. Alańnyń aıasynda arman jatqany taǵy anyq. Al osy armannyń oryndalýy úshin joǵarydan tómenge deıingi aralyqta eshkimnen taısaqtamaıtyn tabandy is-áreket qajet.
Bıalash SÚIINKINA,
Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý
salasynyń qurmetti qyzmetkeri
QOSTANAI
Jolaýshy quqynyń jóni bólek
Búginde alys-jaqynǵa jol júretinder qatary qalyń. Besikten beli shyqpaǵan balalaryn arqalaǵan jolaýshylardy da kóptep kezdestiresiń. Qanshalyqty shyndyqqa janasatynyn qaıdam, «poıyzǵa bılet joq» degen sózdi de jıi estıtin boldyq. Al eger asa alysqa saparlasań, eń tıimdi kólik túri ushaq ekeni de belgili. Kózińdi ashyp-jumǵansha, dittegen jerińe top ete túsiredi. Erterek qamdansań, bıletiniń quny da sonshalyqty qymbat emes. Osy sebepti de bolsa kerek, sońǵy kezderi áýe kemesin tańdaıtyn jolaýshy kóp.
Men osydan shamaly ýaqyt buryn otbasymmen birge «Scat» áýe kompanııasynyń ushaǵymen ońtústik óńirge ushtym. Qaıtýǵa da aldyn ala bılet alyp qoıǵanbyz. Astanadan áýe kememiz aspan kógine 40 mınýttaı keshigip kóterildi. Erteńgi ýaqyt bolǵandyqtan, oǵan onsha mán bergen joqpyz. Al «qýyrdaqtyń kókesin» keri usharda kórdik. Eki kún buryn uıaly telefonymyzǵa keshki 19.00-de ushýǵa tıis bolǵan ushaǵymyzdyń túngi 00.50-de ushatyny týraly habarlama keldi. Ushatyn kúni jol kespeıik dep alys aýdannan Shymkentke erterek jetip alýǵa tyrystyq, ıaǵnı áýejaıǵa 2,5 saǵat buryn bardyq. Jolaýshy degeniń atam zamanda salynǵan eski de tar áýejaıda tolyp júr. Aıaq basar jer joq. Keshke ushyp, Astanadaǵy úıimizge sharshamaı ýaqytynda jetemiz degen oıymyzdyń ádire qalǵanyna eki kún bolǵan.
Saǵat 00.50-di kórsetti, ıaǵnı ushaq áýege kóteriletin ýaqyt ótip barady, al otyrǵyzý týraly habarlandyrý estiler emes. Qoldaǵy jas balalar mazasyzdanyp, kózderi men aýyzdaryna erik bergeli de biraz ýaqyt bolǵan. Úlkenderden de maza kete bastady. Keshigý sebebin túsindiretin de tiri pende kórinbeıdi. Tek 01.30-ǵa qaraı ǵana kópten kútken habarlama estilip, ushaqqa otyrǵyzý bastaldy. Kireberiste bortserikten ushaqtyń osynshalyqty keshigý sebebin suradyq. «Ushaq Saýdııanyń Jıdda qalasynan qazir oraldy, kommersııalyq ushý oryndady», dep bortserigimiz qarap tur.
Sonda Shymkentten jeti saǵatqa jýyq keshigip ushyp, elordaǵa tań ata bir-aq jetken jolaýshylardyń quqy qaıda qalady?
Danııar BAIMURATOV,
elorda turǵyny
ASTANA
«Gaýhartas» Shymkentke keldi
Altyn kúzdiń jyly da jaımashýaq kúnderiniń birinde qazaq mádenıeti men óneriniń qasıetti shańyraǵy – Astana qalasynyń Mýzykalyq jas kórermen teatry shyraıly Shymkentke gastroldik saparmen keldi. Bul bizdiń ońústik óńir úshin eleýli oqıǵa boldy. Eńbek demalysymdy Astanada ótkizgen kúnderimde ózim tamashalaǵan Mýzykalyq jas kórermen teatry repertýaryndaǵy «Shámshi», «Mahabbat bar ma?», «Shanel N5», «Abaı – Toǵjan», «Ǵashyq júrek», «Gaýhartas» mýzykalyq dramasy teatrsúıer qaýymynyń nazaryna usynyldy.
Joǵaryda atalǵan sahnalyq qoıylymdarmen qýana-qýana qaıta qaýyshtym dep erekshe sezimmen aıta alamyn. Sahna shymyldyǵy zal toly kórermenniń júrekjardy qoshemetimen ashyldy. Jazýshy Dýlat Isabekov povesiniń jelisi boıynsha sahnalanǵan «Gaýhartas» mýzykalyq dramasy keremet qoıylym ekendigi el aýzynda júr. Rejısseri, ári teatr dırektory – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ashat Maemırov. Qaıyrken rólin somdaǵan tanymal akter Asylhan Tólepovti óziniń tabıǵı daryny men tynymsyz eńbeginiń arqasynda óner shyńyn baǵyndyryp júrgen óte talantty akter dep tanımyn.
Spektakldi kórip otyryp, sońynda janyńmen egilip, kóńiliń qurǵyr bosamaýy múmkin emes. Qatal da ór minezdi Tastan, jany názik Saltanat pen sezimtal, aqynjandy Qaıyrken kórermen júreginen úlken oryn alady.
«Gaýhartas» mýzykalyq dramasyn ulttyq sahna óneriniń zor jetistigi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Al Mýzykalyq jas kórermen teatry ujymyna shyǵarmashylyq tabystar tileımin.
Ǵazıza ÁLIBAI,
Q.Bektaev atyndaǵy jalpy orta mekteptiń
orys tili men ádebıeti pániniń muǵalimi
Túrkistan oblysy,
Ordabasy aýdany
