1988 jyldyń kúzi. Bul kezde Dáýlet Turlyhanov Keńes odaǵynyń qatarynan úsh márte chempıony, Eýropa chempıonatynyń jáne Álem kýboginiń jeńimpazy.
Al myna sapardyń jóni bólek. Alda – Olımpıada dýy. Habarovskiden Seýlge ushyp kelgen bette-aq Olımpııa oıyndarynyń tynysy aıqyn sezildi. Qala kóshesinde seńdeı soǵylysqan halyq. Qadam bassań – Olımpıadanyń boıtumary.
Olımpıada qalashyǵyna jetken boıda, kidirmeı tirkelgen balýandar bólmelerine ornalasty. Oıynda eshteńe joq, jýynyp-shaıynyp, zattaryn yńǵaılastyra bastaǵany sol edi, áldekim esikti qaqty.
Dáýlet esikke jetkenshe, aqsııa kúlip koreı balýany Kım En Namnyń kirip kelgeni. Bul ań-tań. Ádette syralǵy qarsylastar kilemge shyqqansha bettespeýge tyrysady.
Bular Hango ózenin jaǵalap kele jatyr. Tyǵyrshyqtaı Kım En Nam oń qolyn Dáýlettiń ıyǵyna artqan.
– Júregim birdeńeni sezetin sekildi, – dedi Kım ózennen kóz almaǵan kúıi, – fınalda ekeýimiz kúresetin shyǵarmyz.
– Buǵan deıin kezek jyǵystyq. Jolymyz taǵy túıisip jatsa, beldesip kóremiz de. Bizdiń halyqta «Er kezegi úshke deıin», degen sóz bar. Bul joly qaısymyzdyń baǵymyz jansa, sol adam tarıhta qalady. – Dáýlettiń sózin qolma-qol tárjimalaǵan tilmash «sen ne deısiń?» degendeı, jerlesinen kóz alar emes.
– Seýlde óz úıińdegideı kúresesiń. Byltyr qysta osynda meni ońdyrmaı búktediń. Menen keıin álem chempıony Salýmıaekıdi qaıta ustaspaıtyndaı qyldyń.
Dáýlet úndegen joq. Áıtse de koreı jigitiniń myna sózi kóp jaıdy uqtyrǵandaı. Kım En Nam budan seskenetin sekildi.
Bir sát úsheýiniń de nazary Hangoǵa aýdy. О́zenniń aǵysy baıaý. Qarap tura berseń – oı tıegi aǵytyla túsetindeı. Jaǵada kóldeneń jatqan bir sabaq jip joq. Qıǵashtaı túsken kún sáýlesinen kúmisteı jarqyraǵan ózen Dáýletti qatty súısindirdi.
...Bul jigitti alǵash ret 1987 jyly álem chempıonatynda kórdi. Qara kúshke baı, jyldam balýan munyń nazaryn birden aýdarǵan. Kilemge shyqqanda ash býradaı qutyryp ketedi eken. Ekeýi bir topta beldesip, toptyq básekeniń sońǵy kúni bettesti. Qaı jyqqany álem chempıondyǵy úshin kúrespek. Jyǵylǵany úshinshi orynǵa talasady.
«Koreımen kóp tirespe. Shamań jetkenshe silkilep, esin jıǵyzbaýǵa tyrys. Áıtpese, kúshi basymdaý. Biraq ádis-aıla jaǵynan senen aspaıdy», – dedi KSRO quramasynyń bas bapkeri Gennadıı Sapýnov tańerteńgi astyń ústinde.
Arada bir saǵattaı ótkende KSRO quramasynyń bapkeri Georgıı Vershının boı qyzdyrýǵa shaqyrdy. Munyń qaperinde eshteńe joq. Vershınınniń aıtqanyn eki etpeı, ádisterdi muqııat pysyqtaı bastady. Áne-mine beldesýge túsetin shyǵarmyn, degen. Kilemge shyǵatyn túri joq.
Vershının biraz demaldyryp, qaıta shaqyrdy. Dáýlet úsh-tórt mınýtta qara terge malshyndy. Qyrsyqqanda dál osy sátte kilemge shyǵarmasy bar ma.
Shala-sharpy súrtinip, entigin basyp úlgermeı Kım En Nammen ustasa ketti. Koreı tyń, bul eki-úsh julqysqanda syr berip qoıdy. Buryn jambasqa ilikkendi qutqarmaıtyn Dáýlet bul joly bar qaıratyn tanyta almaı, 5:7 esebimen jeńilis tapty. Sol sapar qola júldeni qanaǵat tutqan.
Sóıtse, Sapýnov sátsizdiktiń syryn aıtqyzbaı-aq bilgen eken.
– Seniń solaqaılyǵyńnan qandaı sheberdiń baǵy baılandy, – dedi ol Vershınınge qatty keıip. – Qap, saǵan beker sengen ekenmin. Quramany pálen jyl baptap júrip, Dáýletke kelgende jańylǵanyń qalaı? Turlyhanov kilemge qaljyrap shyqty. Buǵan ol emes, sen kinálisiń. Áıtpese álem chempıony Salýmıaekıden, kúmis júldeger Kım En Namnan bizdiń Dáýlet áldeqaıda myqty. Buǵan kúmándansań, onyńdy aıt: Dáýlet kelesi synda ekeýin qatarynan jyqpasa, men bas bapkerlikten óz erkimmen keteıin. Saǵan keregi osy ma?
Aıtsa aıtqandaı, araǵa aı salyp Seýldiń tórinde, «Sangmý» sport saraıyndaǵy halyqaralyq básekede aldymen Kım En Namnyń eki aıaǵyn aspannan keltirdi. Koreı jankúıerleri jerles balýandy qansha kótermelegenimen, Dáýlet sasqan joq. Kımdi jambasqa eki márte saldy, keýdeden asyra laqtyrdy, ash belden qapsyrǵan boıda qatarynan úsh ret aýnatyp tastady. Álemniń ekinshi júldegeriniń óz tileýlesteriniń kóz aldynda ábden silikpesi shyqty.
Erteńinde Salýmıaekıdi odan beter eseńgiretti. Gennadıı Sapýnovtyń rıza bolǵany sondaı, Dáýletti kilemnen kóterip áketti. Koreı jankúıerleri bul kózden tasa bolǵansha tik turyp qol soqqan. Kım álginde «Seýlde óz úıińdegideı kúresesiń», degendi osy jarysqa qaratyp aıtqan edi.
...Olımpıada alaýy tutandy. San halyqtyń san myń dúldúli koreı jeriniń belin taldyra qıqýǵa basty.
Jerebe Dáýlet pen Kımniń jolyn ekige aıyrdy. Biraq ekeýi de súrinbegen jaǵdaıda báribir bettesetinderi anyq.
Dáýlet shúý degende ıran balýanyn, ile-shala fransýz jigitin sol jambasqa salyp taza jyqty.
Úshinshi kezekte Eýropa chempıony cheh Zemannyń jolyn kesti. Zeman – aılaly, ákki balýan. Ońaı aldyrǵan joq. Ońtaıly ádisi – keýdeden asyra laqtyrý eken. Ekinshi kezeńde Dáýlet Zemannyń yrqyna kóngendeı syńaı tanytty. Cheh balýany joıqyn kúshpen julqa tartqany sol edi, osyny dittegen Dáýlet shalqaıa bergen Zemandy keýdeden basty da qaldy.
Ekinshi kúni túrik, shved, vengr balýandarynan kúshi men aılasyn asyrǵan Dáýlet óz tobynan jeke-dara shyqty. Ana toptan Kım En Nam áýpirimdep ozdy. Kım men polıak Trach ıtjyǵys túsken edi. Tóreshiler ekeýine de úsh-úshten eskertý jasap, jeńisti koreı balýanyna alyp berdi.
Munyń bárin kózimen kórgen Dáýlet oıǵa batty. Kımdi upaı sanymen utam deý beker. Utýyn utarsyń-aý, tóreshiler kilem ıesine jaqtassa she?.. Jaqtasatyndary aıdan anyq. Sebebi koreı jurtynyń boz kilemdegi jalǵyz úmiti – osy Kım En Nam. Fınaldyq beldesýdi kórýge Ońtústik Koreıanyń prezıdenti arnaıy keledi degendi estigeli tipti mazasy joq.
Munyń kóńil kúıin dóp basqan Gennadıı Sapýnov álsin-álsin «saspa», dep qoıady.
«Tym qyzbalanbaı, sabyrmen kúresý kerek, – dep túıdi kilemge kele jatyp. – Kım de mazadan aıyrylǵan shyǵar».
«Sangmýda» ıne shanshar oryn joq. Bul kilemniń qyzyl buryshyna jete bere qalyń jankúıerge bas ıip, sálem berdi. Záýlim saraı teńizdeı tolqyp ketti. Janyndaǵy Gennadıı Sapýnovtan basqa eshkimdi ajyratyp bolmaıdy.
Áne, shalqaq basyp Kım En Nam keledi. Jaýyryny qaqpaqtaı, keýdeli. Bulshyq etteri bileý-bileý. Buǵan qaraǵanda iri, eńseli.
«Sangmý» teńselip turǵandaı kórindi Dáýletke. Kım qos qolyn kókke sermep edi, myń san koreı bir adamdaı dý ete qaldy. Dáýlet odan saıyn tyqyrshı tústi. Júregi aýzyna tyǵylyp tur.
Balýan eńkeıe bere – túlki, shalqaıa bere – bóri demekshi, qol alysa sala, ańdysýǵa kóshken. Kım jaqyndatar emes. Qapysyn taýyp bilezik tustan shap berem degende, anaý kóz ilespes qımylmen saýsaǵynyń ushyn mytyp jiberdi. О́zi qos qolyn bilezikten tómen juqalaı orap alypty. Saýsaqtary men bas barmaǵy ǵana ashyq. Ustaǵan jerim ýysymda ketsin, sheńgelimdi aıamaı salam degeni. Kúrestiń zańyna qaıshy. Biraq fınn tóreshisi Lassı Toıvola kórmegen syńaı tanytyp júr. Bul sol ıyqty alǵa salyp, taǵy umtylǵan. Kım taıqyp ketti. Jaı qashpaı, qos qolynyń ushyn óshi ketkendeı qatty burap qaldy. Munyń jany kózine kóringen. Biraq syr aldyrǵan joq.
Áýelde ańǵarmaǵan eken: Kımniń denesi jylt-jylt etedi. Maılap alǵannan saý ma ózi?.. Osylaı oılap úlgergenshe, koreı balýany belge atyldy. Bul oń jaǵyna bult ete qaldy da, sol qoldy qoltyqqa salǵan. Biraq qoly sýsyp ketti. «Kım dos, munyń qalaı?» Koreıdiń ústi-basyn maılap shyqqanyna esh kúmáni qalmady. Qany basyna teýip, qatty qaharlanǵan Dáýlet sol qolymen Kımdi jelkeden tuqyrta tartyp, oń qoldy qoltyqtyń astyna boılata salǵan boıda silkip-silkip jibergen. Qabylandaı qaıratty Kım búgilip baryp áreń túzeldi.
Bir kezde tóreshi atoılap júrgen Dáýletke eskertý berdi. Ishi qan jylaǵan ol Kımdi oqty kózimen bir atyp, etpetinen jatty. Turlyhanovty tý syrtynan qapsyra qushaqtap, ashy ishekshe sozǵylaǵan koreı balýany aýnata alǵan joq. Fınn tóreshisiniń kilem ıesine tyń kezinde upaı ápersem degen oıy iske aspady.
...Kilemge tas keneshe qadalǵan Kım belge jabysqan muny tobyqtan teýip álek – taban tireýge mursha berer emes. Klassıkalyq kúrestiń tártibi boıynsha tórttaǵandaǵan balýannyń bulaı etýge haqysy joq. Qarsylasyńa aıaq siltedim degenshe – kilemnen qýyldym deı ber. Biraq Toıvola kópe-kórneý kórmegensıdi. Kilemnen úsh-tórt adym jerde qaz-qatar jaıǵasqan qazylar alqasy da dym bolmaǵandaı, mańǵaz otyr.
Ádiletsizdik júregin tilgilegen Dáýlet Kımdi kilemnen julyp aldy da, aýnatyp tastady – bir upaı! Osy sátte elektrondy qońyraý bezek qaǵa jóneldi – birinshi kezeń támam.
– «Atoılap utpasań bolmaıdy, – dedi Gennadıı Sapýnov arqasynan qaǵyp. – Tóreshiniń arsyzdyǵyna júıkeńdi qurtpa. Qaıta qaırattana tús. Sál bosasań – eskertýi ázir. Bara ǵoı, Dáýlet!»
Shyǵa sala Kımdi sol jambasqa iliktirýdi oılaǵan. Biraq balyqtaı sýsyp turǵan qarsylasy jan dármen kúıde áreń qutyldy.
Qaıta betteskende koreı balýany taǵy taıqı berdi. Kım ashyq aıqasqa táýekel qylar emes. Dáýlettiń saýsaqtaryn mytyp, ıterisýden aryǵa barmaıdy.
Tóreshi kúres erejesin belden basyp, qoıan-qoltyq beldesýden taısaqtap júrgen Kımdi emes, Dáýletti mysyqtabandatty.
Myń san koreı oryndarynan turyp ketti.
Kımniń qarýly qoldary munyń beline jylandaı oraldy. Dáýlet qulashyn, aıaǵyn jaza túsedi. Qarsylasy qansha kúshengenimen ornynan tapjylta alǵan joq. Biraq... qas-qaǵymda bul kútpegen ádiske saldy – bir qolymen ıeginen kótere bere, ekinshi qolyn tý syrtynan qoltyqqa suǵyp jiberip, aýdaryp tastady. Fınn tóreshisiniń eki saýsaǵy shoshaıdy – eki upaı. Namys býǵan Dáýlet ornynan atyp turdy.
Sekýndtar synaptaı syrǵyp barady. Beldesýdiń bitýine jarty mınýttaı qalǵanda Kımniń beline qoly tıdi. Koreı taban tiretpeımin dep tepkilenip jatyr. Eki kózine qan tolǵan Dáýlet kilemge baýyryn tósep, tastaı qatqan qarsylasyn julyp alǵanda qalyń koreı esten aıyrylyp, sileıip turyp qaldy. «E, Alla, óziń jar bol!» Kilem ústi – apyr-topyr. Kımniń aıaǵy aspannan keldi. Dáýlettiń kókirek tusyn tyz etkizgen shoq óńeshti qýalap keńsirigine jetti. Biraq... qas pen kózdiń arasynda dúnıe sol búıirine aýnap tústi. Fınn tóreshisiniń jaıylǵan alaqanynan qara bult úıirildi. Dáýlettiń kóz aldy – tuman, ózegi – órt. Esi – kiresili-shyǵasyly. «Laqtyrǵanym ras qoı... upaıymdy nege bermeıdi, nege bermeıdi?» Biraq óz daýsyn ózi estigen joq. Máńgirip ornynan zorǵa turdy. Buıyrǵany – Olımpıadanyń kúmis medali.
Álginde ǵana jyǵylǵanyn moıyndap, bordaı úgitilgen Kım En Nam boz kilemdi shópildetip súıip jatyr. Bir kezde ortekedeı orǵyp sekire jóneldi. Álginde ózegin órtep shyqqan kóz jasy endi tula boıdy qorǵasyndaı balqytqan baqyttan byrt-byrt úziledi. ...Munyń ishi álem-jálem. «Ne istediń, Dáýlet? Upaıymdy nege bermedi? О́zge elder kúrep alyp jatqan altyn medaldiń qazaqqa eń bolmasa, bireýi buıyrmaǵany ma? Bútin bir ulttyń jalǵyz úmitin úzdim ǵoı...»
Kilemniń shetine jete bergende qol sozym jerde júresinen otyrǵan kisiniń júzi sondaı jyly ushyrady. Qaıta qadaldy. Belgili fototilshi Denderbaı Egizov eken. Jaıshylyqta jadyrap júretin aǵasy qup-qý, júzin jas jýyp ketken. Qashan kórseń de moınynda ilip júretin fotoapparaty jerde jatyr. Dáýlet janaryn taıdyryp áketti.
...Sodan beri 35 jyl artta qalypty. Sodan beri dál Turlyhanov qusap Olımpıada kilemin qyran japqandaı qylǵan qazaq balasyn kórgen joqpyz. Seýlde tórt qarsylasyn jaýyrynymen kilemge japsyryp, qalǵan ekeýin 12:0 esebimen qırata jyqqan Dáýlettiń búgingi inilerinde sondaı surapyl kúres nege joq dep, ishimiz ottaı janady.
Qydyrbek RYSBEK,
jýrnalıst
