Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Sonymen 1992 jyly mamyrda «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bankiniń Baspa fabrıkasyn qurý týraly» Prezıdent Jarlyǵymen tuńǵysh ret, 1993 jyldyń maýsym aıynda baǵaly qaǵazdar shyǵarý sehy iske qosyldy. Elimizdegi jalǵyz mamandandyrylǵan polıgrafııa kompanııasy – Ulttyq banktiń Banknot fabrıkasy qurylýymen negizdeldi.
1992-2000 jyldary Ulttyq banktegi Banknot fabrıkasynyń alǵashqy dırektory Eset Qojamuratov bastaǵan «Kitap» óndiristik birlestiginiń bas dırektory I.Ý. Aqbasov pen birlestiktiń bas ınjeneri I.I. Turaev syndy azamattar Fransııadaǵy qundy qaǵazdar shyǵaratyn eń iri kásiporyndardyń biri «Danel Ferrı» fırmasynyń jáne gollandyq mashına jasaý «Drent» fırmasynyń ókilderimen kezdesti.
Baǵaly qaǵazdardy shyǵarý tehnologııasy tanys bolmaǵandyqtan bizdiń mamandar polıgrafııadaǵy jumys tájirıbesiniń arqasynda biraz mán-jaıǵa qanyq boldy.Sheteldik fırmalar bizden barǵan adamdarǵa asa úzdik tehnologııa men jabdyqtardy usynyp, olar elge oralysymen Ulttyq bank basshylyǵyna jobanyń kózdelgen quny jaıynda baıandap, jekelengen tehnologııalyq úderisterdi jetildirý úshin negizgi baspa mashınasyn shyǵarýshy zaýyttarmen tanysýǵa keri attandy. Mamandarymyz qatysqan Ispanııadaǵy Moneta men baspa ulttyq fabrıkasy ortalyq bankiniń qurylymdyq bólimshesi Anglııadaǵy fırmalardan asyp túsken. Monetalar men banknottardan ózge baǵaly qaǵazdar, tólqujattar, lotereıa bıletterin shyǵardy. Fabrıka janynda dızaınerler men banknot oıýshylary tek Ispanııa ǵana emes, Eýropanyń kóptegen memleketi úshin daıyndaıtyn kórkem stýdııa jáne búkil dúnıejúziniń banknottary men monetalary jınaqtalǵan murajaı jumys istedi. 1992 jyldyń aıaǵynda elimizge qundy qaǵazdardy shyǵarýda qural-jabdyqtar, onyń ishinde kompıýterler, prınterler, skanerler men túrli tústi ajyratýshy qurylǵylar kele bastady. Sol jyly «Danel Ferrı» fırmasynyń oqytý ortalyǵynda bizdiń mamandardyń alǵashqy legi bilimderin shyndaǵany bar. Sonymen Úkimettiń sheshimine sáıkes moneta óndirisin qajetti ınfraqurylymmen jabdyqtalǵan О́skemende uıymdastyrý uıǵarylyp, ony shetelde teńgeni basyp shyǵarýda atalǵan mamandarmen ıyqtasa birge júrgen, mán-jaıǵa qanyq «О́skemen mashına jasaý zaýyty» birlestiginiń kásiporyn dırektory Iýrıı Zabelın basqardy. 1993 jyldyń kúzinde teńgeni aınalymǵa engizý týraly sheshim qabyldanyp, banknottar daıyn bolǵan sátte monetalardy kórkemdep óńdeý aıaqtalmaǵandyqtan, 15 qarashada tıyndardy ázirleýge úlgermeı, Ulttyq bank tıyndy qaǵazǵa basý týraly sheshim shyǵardy. Qundy qaǵazdar fabrıkasy iske qosylǵanyna bar-joǵy eki aı ótkennen soń tıisti qadr joq, az mólsherde qalǵan arnaýly boıaýlarmen qaǵazdardy basyp shyǵarýǵa 30 kún ýaqyt berilgen. Dızaınerler toby tıyndardy sýretke salýǵa materıal ázirleýde «Qar ushqyny» qaǵazyn Belorýssııadan tapqan. Qaǵaz tıyndar jasalyp, tól valıýtamyzdy engizýde aýqymdy jumystar atqaryldy. Kóp uzamaı teńge engizilgennen keıin banknottar toza bastady. Budan buryn Anglııadan jetkiziletin aqsha máselesin túbegeıli sheshý úshin 1994 jyly sáýirde Ulttyq bank pen aǵylshyndyq «Tomas Delarý» kompanııasy arasynda kelissóz júrgizilip, bizdegi banknottyq fabrıkaǵa tehnıka men tehnologııany jetkizý týraly kelisimshartqa qol qoıyldy. Shart jasalynǵannan keıin, kásiporyn qaı jerde salyný kerek degen saýal týyndap, Almatyda bes zaýyt zerttelgen. Aqyr aıaǵynda «Gıdromash zaýyty» AQ sehyna toqtam jasalyndy. Bas merdiger retinde «Almatyoblaýyrqurylys» AQ atanyp, keńesshisi «Tomas Delarý» kompanııasy boldy. Banknot óndirisinde úsh baǵytta talap qoıylyp, onda temperatýra, ylǵaldylyq, turaqtylyq pen tazalyq basty negizge alyndy. Temperatýra men ylǵaldylyqty «Ener» fırmasynyń qurylǵysy qamtamasyz etken.
1995 jyly mamyrda Qazaqstan Prezıdenti bastaǵan respýblıkanyń joǵary basshylary jáne «Tomas Delarý» kompanııasynyń prezıdenti Djeremı Marshalldyń qatysýymen óndiristiń ashylýy saltanatty túrde ótti. Sodan beri teńge elimizde basylyp keledi. Alǵashqy banknottyń eń iri ataýy 1000 teńgelik, odan keıin 2000 teńgelik ekinshi banknottyq nomınal, sodan soń 5000 teńgelik banknotpen jumys istedi. Banknottardan ózge birneshe dárejeli qorǵanyshy bar aksız markalary, dıplomdar, attestat pen baǵaly qaǵazdar basyldy.
Banknottardy shyǵarýda óndiristik bazanyń qurylýy qajyrly eńbek pen mamandardyń úzdiksiz izdenisiniń nátıjesinde «1», «3», «5», «10», «20», «50» teńgelik nomınaldar aınalymǵa endi.
Qazirgi tańda Banknot fabrıkasy baspa ónimderiniń 100-den astam túrin shyǵaryp, arnaıy óndiristik jabdyqta júrgiziledi. Fabrıkanyń iskerlik álemdegi bedeli artyp, «Aguarius Eartmacer» kompanııasynyń 2003 jylǵy zertteme qorytyndysy boıynsha «Sala kóshbasshysy» atalymymen «Eartmacer» (erkin aýdarma jasaǵanda: «álemdi tanytatyn adam») syılyǵyn, 2004 jyly Jeneva qalasynda ótken «Bıznestegi joǵary sapa» IV Halyqaralyq Forýmynda «Aqaýsyz iskerlik bedeli úshin» «Danel Ferrı» fırmasynyń altyn medalin jeńip aldy. 2008 jyly Máskeýde ótken III Halyqaralyq Sapa assambleıasynda «Altyn sapa» sertıfıkatymen marapattaldy.
Banknot – ulttyq valıýtanyń dızaınynda beınelengen óner týyndysy, fabrıkanyń jetistigi jáne maqtanyshy deýge bolady. El azamattarynyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn júzege asyrýdaǵy qajetti belgilerdiń biri – jeke basyn kýálandyratyn qujattyń bolýy, ónimder belgilengen jumystyń sharttary men merzimderine sáıkes elektrondyq aqparat tasymaldaýshylardy paıdalana otyryp, qorǵanys keshenimen jabdyqtalǵan.
«Eń úzdik banknot» marapaty úzdik jetistikterge, banknottyń nemese banknot serııasynyń joǵary tehnologııalyq qorǵanys deńgeıine beriletin bolsa, atalǵan kýpıýrany shyǵarýda onyń eli men mádenı murasyna, jalpy banknotty bezendirýde kórsetilgen sımvolıkasyna erekshe kóńil bólinetindigi bar. Osy rette 2015 jyldyń 1 jeltoqsanynda 20 myń teńge nomınaldy banknoty aınalymǵa shyǵaryldy. Onda sur-kók túske basymdylyq berilgendigi, aldyńǵy jaǵynda basty keskin monýment «Qazaq eli», qanatty at jáne Máńgilik El saltanatty darbazasy ornalastyryldy. Syrt jaǵynda banknottyń ortasynda negizgi sýretteme el kartasynyń kontýry men Konstıtýsııa boıynsha belgilengen Úkimet taramyn, Astananyń Aqorda, Parlament jáne Úkimet ǵımarattarynyń kórinisi endi. Bul banknot elimizdegi teńgeniń eń qorǵalǵan kýpıýrasy bolsa, dúnıejúzindegi eń bir qorǵalǵan aqsha túri bolyp tabylady. Qorǵanys úshin qoldan jasaýdan bastap qorǵaý ındýstrııasyndaǵy sońǵy ınnovasııalar da paıdalanyp, jalǵan aqsha jasaýshylarǵa qarsy árekettiń klassıkalyq tásilderi túrlendirilgen jáne kúsheıtilgen. Kórý qabileti nashar adamdar úshin banknottyń oń jaq shetinde qarmalaýda aıyrmaly jeti joǵary bederli úshburysh bar.
Búgingi kúni Banknot fabrıkasy elimizdiń qarjylyq táýelsizdiktiń tiregindeı bolyp, ulttyq valıýtamyzdyń qalypty jumys isteýin qamtamasyz etip otyrǵandyǵyn aıtyp ótýimiz qajet.
Osy shırek ǵasyrdan asyp, jarty ǵasyrǵa taıaý tarıhy bar ulttyq valıýtamyzdyń mereıtoıyna oraı, jaqynda Ulttyq bank «Kóshpendilerdiń totemderi» serııasynan KÓKBÓRI ınvestısııalyq monetalaryn aınalymǵa shyǵardy. Onda «Kóshpendilerdiń ǵıbadat janýarlary – totemderi» serııasyndaǵy monetalardyń stılıstıkasy qoldanylǵan. Bul monetalar tek ınvestısııalyq turǵydan ǵana emes, jınaýǵa jáne syıǵa tartýǵa da bolady.
Investısııalyq monetalar alǵash ret birneshe nusqada proof jáne uncirculated sapasynda altynnan daıyndalǵan nomınaldar – 10, 20, 50, 100, 200 jáne 500 teńge, kúmisten daıyndalǵan nomınaldar – 1, 2, 5 jáne 10 teńgelikter bar.
Bas banktiń ınvestısııalyq monetalardy shyǵarýdaǵy negizgi maqsaty – halyqty baǵaly metaldar jınaqtaýǵa nemese ınvestısııalaýdyń balama quralyna aınaldyryp paıda tabýǵa baǵyttalǵan. Olardaǵy erekshelikter, uzaqmerzimdi perspektıvada ınvestısııalyq tabys tabýǵa jáne monetalardy satyp alý kezinde qosymsha qun salyǵy salynbaıtyndyǵy taǵy bar.
Baǵaly metaldyń quramy 99,99%-dy quraıdy (synamasy 999,9). Atalǵan barlyq nomınaldaǵy ınvestısııalyq monetalar elimizdiń búkil aýmaǵynda óziniń belgilengen qunyna saı tólemniń barlyq túri boıynsha qabyldanýǵa jáne kez kelgen bankte bank shottaryna esepke alynýǵa, aýdarylýǵa, shekteýsiz usaqtalýǵa jáne aıyrbastalýǵa tıis. Bank ókilderi UB fılıaldary ınvestısııalyq monetalardyń hımııalyq taza baǵaly metaldyń salmaǵyna qaraı eseptelgen baǵasy boıynsha, sondaı-aq LBMA (London quımalar naryǵy qaýymdastyǵy) baǵaly metaldardyń baǵa belgileý tártibimen keri satyp alýǵa múmkindikter qarastyrylǵanynan habardar etti.
