JAŃA KEDEN KODEKSI

Bul elimizdiń ıntegrasııalyq múmkindikterine jol ashady “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy keden isi týraly” kodeks jobasy Úki­metten Májiliske mamyr aıy­nyń basynda kelip tústi. Bul jo­ba­nyń maqsaty – ulttyq zańnamany Keden odaǵynyń keden zańnama­syna sáıkes keltirý. Jumys toby bir­ne­she otyrys ótkizip, kodeks jobasyn óte jedel jáne nátıjeli qarap shyqty. Áriptesterim – Májilis depýtattary atalmysh qu­jattyń sapaly shyǵýyna atsalysty. Qysqa merzim ishinde jumys toby­nyń músheleri belsendi eńbek etti. О́ıtkeni depýtattardan usynys pen pikirler óte kóp kelip tústi. Jalpy alǵanda, kodeks jobasyna 600-den astam túzetýler men tolyqtyrýlar berildi. Sonyń ishindegi 562-si qabyldandy. Bul kodeksti odan ári jetildire túsetini sózsiz. Jumys tobynyń otyrystaryna osy salaǵa tikeleı jetekshilik etetin birqatar mınıstrlikter men Keden komı­tetiniń ókilderi qatysty. Sonymen qatar jumys tobyndaǵy kodeks jobasynyń talqysynda úkimettik emes uıymdardyń jaýapty adam­da­ry da boldy. Olardyń ishinde “Ata­meken” odaǵynyń jáne ká­sipkerlik salasynyń ókilderi bel­sene qatys­ty. Kodeks jobasynyń baptaryna oraı jan-jaqty pikir­talas órbidi. Ortaq usynystar aıtyldy. “Kelisip pishken ton kelte bolmas” deıdi hal­qymyz. Uzaq talqylaýdyń nátı­jesinde durys sheshim qabyldadyq dep oılaımyz. Barlyq komıtetter oń qory­tyn­dylaryn berdi. Atalǵan kodeks jobasy boıynsha bas komıtet re­tinde Palatanyń Qarjy jáne bıýd­jet komıteti qorytyndy shy­ǵardy. Sóıtip maýsymnyń 3-i kúni “Qa­zaq­stan Respýblıkasyndaǵy keden isi týraly” kodeks jobasy Májilistiń jalpy otyrysynyń kún tártibine engizilip, birinshi jáne ekinshi oqylymda qaralyp, maquldandy. Atalǵan kodeks jobasymen birge Májiliste “Qazaqstan Respýblıka­syn­daǵy keden isi týraly” Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń kodeksin qolda­nysqa engizý týraly” zań jo­basy da maquldanǵan bolatyn. Bul qujattyń maqsaty syrtqy eko­nomıkalyq qyzmetke qatysýshylar úshin ótpeli erejelerdi eskere oty­ryp, “Qazaq­stan Respýblıkasyn­da­ǵy keden isi týraly” Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń kodeksin kezeń-kezeńmen qoldanysqa engizý bolyp tabylady. 2007 jylǵy 6 qazanda Dýshanbe qalasynda memleketter basshyla­ry­nyń sammıtinde qol jetkizgen ýaǵ­da­lastyqtarǵa sáıkes Belarýs, Qa­zaqstan jáne Reseı syndy úsh mem­lekettiń sheńberinde Keden odaǵyn qurý úshin biryńǵaı mámileler ja­saldy. Osydan keıin aldymyzda kedendik tarıfti jáne úshinshi eldermen syrtqy saýdany retteýdiń ózge sharalaryn, úshinshi eldermen qarym-qatynasta saýda rejimin, kedendik bajdardy jáne balamaly kúshi bar ózge bajdardy, salyq­tardy jáne alymdardy esepteý jáne bólý tártibin belgileý týraly máselelerdi sheshý mindeti turdy. Sonymen qatar taýarlardy dekla­rasııalaý men kedendik tólemderdi tóleý erejesin jáne kedendik rejimderdi qosa alǵanda, kedendik retteýdiń birizdendirilgen tártibi de aıqyndalýy tıis edi. Osyndaı maqsatty júzege asy­rý, ıaǵnı, kedendik retteýdi biriz­di­lendirý men onyń Keden odaǵynyń kedendik aýmaǵynda kedendik ret­teý­diń biryńǵaı quqyqtyq negizderin qurý úshin 2009 jylǵy 27 qarashada Mınsk qalasynda Belarýs Respýb­lıkasynyń, Qazaqstan Respýblı­kasynyń jáne Reseı Federasııa­synyń Memleket basshylary qa­byl­daǵan Keden odaǵynyń Keden kodeksi ázirlendi. Ony daıyndaý­dyń negizine Kıoto qalasynda qol qoıylǵan 1999 jylǵy redaksııadaǵy Kedendik rásimderdi úılestirý men ońaılatýdyń halyqaralyq konven­sııasynyń normalary alyndy. Munda, Qazaqstan bul konvensııaǵa 2009 jylǵy aqpanda qosylǵanyn atap ótý qajet. Atalǵan konvensııa Syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke (SEQ) qatysýshylar men keden qyzmetiniń arasyndaǵy ózara qa­rym-qatynastyń negizgi prınsıp­terin aıqyndaıdy. Eń bastysy, bul prın­sıpterde kedendik resimdeýdiń rásim­derin ońaılatý, baqylaýdy irikteý júıelerine negizdelgen dek­laranttar men keden organdary ara­syndaǵy qarym-qatynastardy yryqtandyrý, táýekelderdi jáne postkedendik aýdıtti qoldaný qaralǵan. Osy oraıda Keden odaǵyna múshe memleketter úshin Keden oda­ǵy­nyń Keden kodeksin jáne bir­qa­tar halyqaralyq sharttar men Ke­den odaǵy komıssııasynyń sheshim­de­rin qabyldaýǵa baılanysty ta­rap­tardyń ulttyq keden zańna­ma­syn ázirleýi úshin normatıvtik quqyqtyq baza quryldy. Atap aıt­qanda kodekstiń Jalpy bóliminde kedendik retteý jáne keden organ­darynyń SEQ-qa qatysýshylarmen qarym-qatynasy salasyndaǵy negizgi erejeler reglamentteledi. Al Erekshe bólim kedendik operasııa­lardy júrgizýge, deklarasııalaýǵa jáne kedendik rásimderge, kedendik tólemderdi esepteý men óndirip alý tártibine baılanysty erejelerdi, sondaı-aq keden isi salasyndaǵy ákimshildendirý, onyń organdarynda qyzmet etý sharttary men tártibi boıynsha erejelerdi aıqyndaıdy. Osy qujat, ıaǵnı, jańa Keden ko­deksi 2010 jylǵy 1 shildeden bas­tap kúshine engen soń, Qazaqstan Res­pýblıkasy keden organdarynyń praktıkasyna jańa túsinikter engiziletin bolady. Sóıtip birqatar quqyqtyq qatynastar jańadan retteledi. Jańa Keden kodeksine kedendik baqylaýdy júrgizý kezinde olarǵa taýarlar men qujattardy kidirtý tártibin reglamentteıtin taraý engizilgen. Kedendik deklarasııalaý kezinde talap etiletin qajetti qu­jat­tardyń sany qysqartylǵan. Saq­­tandyrý men kepildik berý sııaq­ty kedendik tólemderdiń tólenýin qamtamasyz etýdiń túrleri kózdel­gen. Keden isi salasyndaǵy qyzmetti lısenzııalaý tolyǵymen alyp tas­taldy. Bulardan basqa taǵy bir ja­ńalyq deklarasııany berý sátine tó­lemderdi tóleýmen kedendik dekla­rasııany berýge deıingi taýarlardy shyǵarý múmkindigi bolyp taby­latyn ýákiletti ekonomıkalyq ope­rator úshin taýarlardy deklarasııa­laý boıynsha arnaıy ońaılatýlar­dyń engizilgendigi. Iаǵnı is júzinde tólem 10 kúnnen 40 kún merzimine deıin paıyzsyz keıinge qaldyryla alady. Jańa Keden kodeksinde sondaı-aq kedendik tólemder men salyqtardyń tólenýin qamtamasyz etýdiń jańa nysany – kepildik sharty da qamtylyp otyr. Budan bylaı keden organda­rynyń qyzmetin baqylaý men uıymdastyrý prınsıpterin qaıta ázirleýdi talap etetin ózgerister de bolmaqshy. Oǵan mysaly, keden organdarynyń túrli operasııalardy jasaý merzimderiniń ózgertilgenin aıtar edik. Odan basqa, kodekste kedendik rásimdeýlermen baılanys­ty máseleler de ózgeriske ushyrady. Má­selen, ishki kedendik tranzıt rá­simi alynyp tastaldy. Keden aý­ma­ǵy boıynsha tasymaldanatyn, onyń ishinde bir ishki keden organynan ekinshi ishki keden organyna ta­symaldanatyn taýarlar kedendik tran­zıt rejımine ornalastyryla­tyn bolady. Endi taýarlardy ta­sy­maldaý alýshy turǵan jerge deıin, memle­ketke táýelsiz, birden keden odaǵy­nyń syrtqy shekarasynan ashylady. Al tasymaldaýshylar, onyń ishinde kedendik tasymal­daý­shylar keden odaǵyna múshe mem­le­k­etterdiń ár­qaısynyń aýmaǵynda olarǵa mem­leketishilik baqylaýdy qoldanbastan keden odaǵynyń búkil aýmaǵy boıynsha tasymaldaýǵa quqyǵy bar. Keden isi salasyndaǵy qyzmetti júzege asyratyn tulǵalarǵa da (ke­dendik brokerler, ýaqytsha saqtaý qoımalary, kedendik, erkin qoı­­ma­lar, bajsyz saýda dúkenderi, ke­dendik tasymaldaýshylar) talaptar ózgerdi. Mysaly, Keden odaǵyna ótinish jasaǵan kúnge kedendik tólemderdi, ósimpuldardy tóleý boı­ynsha oryndalmaǵan mindetterdi jáne keden organyna ótinish jasa­ǵan kúnge deıingi 1 jyldyń ishinde keden isi salasyndaǵy quqyq buzý­shylyǵy úshin jaýapkershilikke tar­tylý faktisin talap etýdiń joqtyǵy. Sonymen qatar qoımalar men baj­syz saýda dúkenderin qurýǵa ruq­sattardy berý ortalyqsyzdandyrdy jáne eger qazirgi kúni bul ruqsat­tardy Kedendik baqylaý komıteti beretin bolsa, endi atalmysh fýnk­sııa­lar jergilikti jerlerge, aýmaq­tyq keden organdaryna júkteldi. Osyndaı jańalyqtarǵa baılanysty Qylmystyq, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly, Salyq, Den­saý­lyq jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly kodeksterge, jáne “Jeke kásipkerlik týraly”, “Lısenzııalaý týraly” zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgeni óz-ózinen túsinikti jaǵdaı. Endi búgingi tańda kodeks jo­ba­sy Senattyń qaraýynda. Senator­lar da ózderiniń kózqarasyn aıtyp, bul qujattyń tolyqqandy qolda­nys­qa enýine atsalysady dep esepteımiz. Bul qujat qoldanysqa ense, bizdiń kásipkerlerdiń belsendi qyz­met isteýine jol ashylady. Kásip­ker­lerdiń jumys jasaýy úshin bar­lyq zańdyq negiz jasaldy. Ústi­miz­degi jyly shildeniń 1-inen bastap aýqymdy jumystar atqarylǵaly tur. Keden odaǵyn qurýǵa qatysty keı­bir adamdardyń: “Bul bizdiń ekonomıkamyzǵa keri áserin tıgizýi múmkin”, dep alańdaýshylyq bildir­ge­ni anyq. Tek qana Qazaqstan aza­mattary emes, Belarýs pen Reseı­diń sarapshylary men saıasat­ker­leri de: “Keden odaǵyna kirsek, biz uty­la­myz”, dep óz elderi jaıly aıtyp jatyr. Bizdiń oıymyzsha, bul qadamnan elimiz utpasa, utylmaıdy. Qazaq­stan­nyń ekonomıkasy, tipti otan­dyq kásipkerlerimiz básekege daıyn bolýy kerek. Básekelestik joq jer­de el de, ónim shyǵarýshy kompa­nııa­lar da alǵa jyljymaıdy. Búgin Keden odaǵyna kirsek, erteńgi kúni Búkilálemdik saýda uıymyna enemiz. Sol kezde odan da talaby joǵary básekelestikke tap bolamyz. Qazaq­stan qazirden bastap joǵary sapaly ónim shyǵarýǵa baǵyt túzeýi qajet. Sondyqtan óndiris oryndarynyń erte qamdanýyna, jańa zamanaýı tehnologııalyq jabdyqtar satyp alýyna múmkindik jasalmaqshy. Elbasynyń bıylǵy Joldaýda jarııa etken tapsyrmasy boıynsha “Bıznestiń jol kartasy-2020” atty úlken baǵdarlama júzege asyry­la­tyn bolady. О́z sózinde Memleket basshysy atalǵan baǵdarlamanyń maqsaty óńirlerde kásipkerliktiń, bárinen buryn shaǵyn jáne orta bıznestiń jańa tobyn damytý esebinen turaqty jumys oryndaryn ashý ekenin anyq aıtty. Soǵan oraı Prezıdent Úkimetke 2010 jyldan bastap óńirlerde kásipkerlikti damytý jóninde biryńǵaı bıýdjettik baǵdarlama engizilýin qamtamasyz etýdi júktedi. Shynymen de, Ota­nymyzdyń óndirisin alǵa bastaıtyn kásipkerler ekonomıkany jańǵyr­týdyń qozǵaýshy kúshi bolatyny jasyryn emes. Keden odaǵyna kirip, jumys ja­saýda Belarýs pen Reseıdiń taýar óndirýshilerine qaraǵanda, Qazaq­stannyń kásipkerlerine ózge eldegi áriptesterimen básekeles bolýyna, zańǵa sáıkes eńbek etýine kóbirek jaǵdaı jasalady, mol múmkindikter ashylady dep oılaımyz. Qazaqstan ekonomıkasy Keden odaǵyna kir­gennen tek qana paıda tabady. Osy oraıda Elbasy N.Nazar­baevtyń: “Qazirdiń ózinde bizdiń kásipkerlerge jańa múmkindikterdiń paıda bolýyn du­rys baǵalaý, jańa rynoktarǵa shyǵý jó­nindegi tıimdi strategııalardy ázirleýmen baıypty aınalysý, básekelestik artyq­shy­lyq­tardy ósire túsý mańyzdy. Árı­ne, aıtylyp júrgenindeı, “báseke joq jerde uıqyń jaqsy, biraq ta ómiriń nashar”. Al qazaqstandyqtar jaqsyraq ómir súrmek jáne óz josparlaryn júzege asyrýǵa kedergi keltiretinderge jol bermeý nıe­tin­de”, degen sózin árkez este ustaǵa­nymyz durys. Qazaqstan men Reseı Keden oda­ǵyna qatysty kelisimderdi bekitýge birden kiristi. Al Belarýs eli de kelisken sharttaryn jaqyn arada zańmen bekitip, Keden odaǵynyń júıeli jumys isteýine óz úlesin qosady degen senimimiz bar. TMD-nyń basqa memleketteriniń de kele­shekte Keden odaǵynyń múshesi bolýyna tolyq múmkindikteri bar. Búgingi jahandyq damý kezinde kórshiles jatqan memleketter ara­synda ıntegrasııalyq baılanystar ornyǵýy kerek. Aıtalyq, qazir Eý­ropalyq Odaq jumys istep tur. Onyń quramyna engen qanshama memleket bar? Olar ózara kedenniń qosymsha kedergilerisiz, ústeme aqy­syz jumys isteýde. Jáne de onyń tıimdi jaǵy birden baıqaldy. Bar­lyǵy da saıası-ekonomıkalyq ege­men­digin saqtap otyr. Bireýine ekin­shisi ústemdik jasap otyrǵan joq. Kerisinshe álemdik qarjy daǵda­ry­sy kezinde ekonomıkasy turalap qal­ǵan Grekııaǵa barlyǵy kómek­te­sip jatyr. Búgingi tańda or­taq va­lıý­talary – eýronyń joǵary deń­geıin saqtap qalý úshin amal-tá­sil­der qarastyrýda. Mun­daı biri­gýden Eýropanyń árbir mem­leketi tek qana paıda tabýda. Biz de son­daı tájirıbeden durys oı qory­typ, ony ómirde qol­da­nýymyz qajet. Baýyrjan SMAIYLOV, Parlament Májilisi Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi, Keden kodeksi boıynsha jumys tobynyń jetekshisi, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty.