Pasıentteri ómir men ólimniń arasynda arpalysyp jatqan bólimge kirmes buryn dezınfeksııa jasaıtyn mamandaı búrkene kıindik, talap – sondaı. №2 qalalyq perınataldyq ortalyqqa jurt jumystan qaıtyp jatqan keshki ýaqytta keldik, perzenthanada mundaı kezde de qyzý jumys úzdiksiz júrip jatady. Bul bólimniń mańdaıshasynda «Nárestelerdiń janyn saqtaý jáne qarqyndy terapııa» bólimi dep jazylǵan. Kirdik, kirgendegi qulaqty birden eleń etkizgen ún – sharananyń ińgási. Biri bastasa, ekinshisi qostaı ketedi. Biraq mundaǵy shaqalaqtar bir-birin estimeıtin sekildi. Sebebi olar ınkýbator apparatynda jatady.
Sol kúngi kezekshi dáriger, neonatolog Ásem О́serbaıqyzy ınkýbatorda jatqan shala náresteni qarap bolyp, «Bul bólimge negizinen qandaı balalar túsedi?» degen suraǵymyzǵa jaýap berý úshin buryldy.
– Qandaı da bir jedel-qarqyndy emsharaǵa zárý jáne shala týǵan náresteler, ıaǵnı júktiliktiń 22 jáne 37-aptasynda dúnıege kelgender qabyldanady. Keıde 22 aptaǵa tolǵan, biraq salmaǵy jarty kıloǵa jetpeı týatyn náresteler de bolady. Ondaı balalardy da biz qabyldaımyz. Qazaqstan sekildi TMD aýmaǵyndaǵy elderde salmaǵy tym az nárestelerdiń jetilý kórsetkishi Eýropa, Amerıka sııaqty damyǵan elderge qaraǵanda biraz tómendeý. Buǵan analardyń óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaramaýy, júktilikke daıyndalmaýy, áleýmettik jaǵdaıy, júktilik jaǵdaıyndaǵy kútimi sekildi birneshe faktor áser etedi, – dedi Á.О́serbaıqyzy.
Neonatologtiń aıtýynsha, shala týǵan náresteler reanımasııadan birneshe kórsetkishke jetkende shyǵarylady. О́z betinshe demalyp, ishken tamaǵyn qorytyp, salmaǵyn joǵaltpaı, únemi qosyp jatqan bala bolýy kerek.
Osy oılardy aıtyp turǵan kezde palataǵa bir ana kelip, omyraýdaǵy sútin saýýǵa kiristi. Soǵan qarap: «Munda omyraýdy óz betimen eme alatyn náresteler de bar ma?» degen saýalymyzǵa dáriger Á.О́serbaıqyzy:
– «Kengýrý» ádisi boıynsha balany anasynyń keýdesine jatqyzamyz. Náreste anasynyń ıisin alady, ana men balanyń arasyndaǵy baılanys úzilmeýi qajet. Anasy sútin arnaıy qutyǵa saýady. Sodan soń balaǵa beredi. Ana súti as qorytý júıesi jetilgen balalarǵa usynylady. Al as qorytý júıesi jetilmegen nemese buzylǵan balalalarǵa tamaq, ıaǵnı qajetti vıtamınder sıstema arqyly beriledi, – dep jaýap berdi.
Osy sátte palatanyń birinen apparattyń shıqyldaǵan daýysy shyqty. Dáriger palataǵa júgirdi. Biz de ilese kettik. Únsiz baqylap turyp, qatty dybys oınaǵan apparattyń joǵary mańdaıshasyndaǵy náresteniń deregine kózimiz tústi. Salmaǵy degen tusta «0,765 gramm» dep jazylypty. Dáriger shuǵyl kómek kórsetti. Bosaǵan soń suhbatymyzdy jalǵastyrdyq, jańaǵy jaǵdaıda pasıentke qalaı kómekteskenin bilgimiz keldi.
– Bul pasıenttiń jaǵdaıy óte aýyr. Týǵanyna týra eki aı boldy. Dıagnozy – Bronh-ókpe dısplazııasy. Qazirgi sátte ol apparatqa 100% táýeldi. Mynaý monıtor náresteniń qan quramyndaǵy kıslorod mólsherin kórsetip turady. Jańa kómekti qajet etken pasıenttiń qan quramyndaǵy kıslorod mólsheri túsip ketýine baılanysty apparat sıgnal berdi. Negizinen kıslorod mólsheri 91-95 aralyǵynda bolýy qajet. Qan quramyndaǵy kıslorod mólsheriniń túsip ketýi ádette pasıenttiń tynys alýyn qamtamasyz etip turǵan jasandy ókpe jeldetý apparaty men náresteni jalǵaıtyn endotrahealdy tútikte qaqyryqtyń paıda bolýyna baılanysty. Sondaı sátte kómek kórsetý kerek, – dep jaýap berdi.
Dálizde dárigerdiń jedel járdemnen bosaýyn kútip turǵanymyzda bólimge bir qyzmetker kelip, «Qan ákeldim, kim qabyldap alady?» dep daýystady. Kezekshi dárigerdiń málimetine qaraǵanda, shala týǵan balalarda qan túzý qabileti de tolyq qalyptaspaǵandyqtan, anemııaǵa shaldyǵý jıi kezdesedi, belgili bir kórsetkishterge saı jáne qajettiligine qaraı nárestelerge qan quıylady.
№2 qalalyq perınataldyq ortalyq dırektorynyń medısınalyq qyzmet jónindegi orynbasary Shuǵylajan Atybarqyzy jyl saıyn osy kúni erte bosanǵan áıelderge arnap tanymdyq is-sharalar ótkiziletinin jetkizdi.
– Biz shala týǵan balalardy aldymen jansaqtaý bóliminde, odan keıin shala týǵan balalardy kútý bóliminde tolyq qarap, emdep, úıine shyǵaramyz. Dese de olardyń odan keıingi taǵdyry, ómiri bizdi alańdatady. Sol sebepti ortalyǵymyzda erte bosanǵan áıeldermen tyǵyz baılanysta bolamyz. 17 qarasha – Halyqaralyq shala týǵan balalar kúni retinde atalyp ótedi. Osy kúni biz ortalyǵymyzda erte bosanǵan áıelderge arnap tanymdyq is-sharalar ótkizemiz. Shala týǵan balalalardyń kútimi, alǵashqy medısınalyq kómek týraly paıdaly aqparat beriletin is-sharamyzǵa bizdiń ortalyqta bosanǵan áıelder qatysady. Keıbiri bir-eki jyldan keıin ózderi kelip, bosanǵan kezde jetkize almaǵan yqylasyn, alǵysyn bildirip, is-sharaǵa qatysý arqyly tanymyn keńeıtip ketip jatady. Negizi ýaqytynan erte bosaný deregi ádette túrli qıyndyqqa tap bolǵan áıelderde jıi kezdesedi. Otbasynda jaqyndarynyń júktilik kezindegi qoldaýy óte mańyzdy. Áıelderden bosanardan bir kún buryn kimmen sóıleskeni, ne istegeni, qandaı jaǵdaı bolǵany týraly anamnez jınaǵanda, kóbi otbasynda kıkiljiń bolǵanyn nemese jumysynda qıyndyqtar týǵanyn, kúızeliske túskenin aıtyp jatady. Biz bolashaq analarǵa, aıaǵy aýyr áıelderge birinshi kezekte kúızelisten neǵurlym aýlaq júrý, ekinshi júktilikti tyńǵylyqty josparlaý mańyzdy ekenin eskertkimiz keledi, – deıdi dáriger Sh.Atybarqyzy.
Onyń aıtýynsha, júktilikti josparlaý, bala kótermeı turyp medısınalyq tekseristen ótý, emdelý jáne júktiliktiń aralyq jıiligin saqtaý erte bosanýdyń aldyn alady. Elimizde bosanǵannan birneshe aıdan keıin taǵy bala kóteretin áıelder kóp. Al áıeldiń aǵzasy kelesi balany kóterýge tolyq daıyn bolý úshin keminde 3 jyl ýaqyt kerek. Bul ýaqyt aldyńǵy týǵan balasyna jetkilikti kóńil bólip, kútim kórsetýine de qajet bolady.
Negizi shala týǵan bala dep júktiliktiń 37-aptasyna jetpeı dúnıege kelip qoıǵan náresteni aıtady. Shala týýyna eń jıi kezdesetin sebeptiń biri kúızelis ekeni aıtyldy. Degenmen balasyn ýaqytyna jetkizbeı bosanyp qoıǵan birneshe áıeldiń sózine qaraǵanda, basqa da jaǵdaılar sebep bolady. Máselen, astanalyq Qazyna Toqtasyn úshinshi balasyn erte bosanýyna kúızelis emes, kerisinshe asa belsendilik áser etkenin jetkizdi.
– Júktiliktiń 36-aptasynda bosandym. Bosanatyn ýaqyt jaqyndaǵan saıyn janyǵyp, jan-jaǵymyzdy jıǵyshtap ketetinimiz bar emes pe? Kóp áıelge tán sondaı ádetpen ári bosanǵannan keıin mursham bolmaıtynyn bilgendikten, sábı taza, jaıly jerge kelgenin qalap, odan quttyqtap keletinderdi oılap, jýylǵan perdemdi taqqym keldi. Sony keshke joldasym kelgenshe kútýge bolady ǵoı, joq, janyqtym. Oryndyqqa minip ildim, túserde aıaǵym taıyp ketken de joq, áıteýir bolmashy yńǵaısyzdyqpen, oryndyqtan sál oqys tústim. О́zimdi sonsha jaısyz sezingen de joqpyn. Biraq sodan keıin kóp uzamaı perzenthanadan bir-aq shyqtym, – dep eske aldy.
Al túrkistandyq Esenkúl Kemelbek 7 aılyq balasyn 1,5 kg salmaqta, jasandy tolǵaqpen ózi bosanǵan. Onyń erte bosanýyna qan qysymynyń joǵarylap, sonyń kesirinen denesiniń isip ketýi sebep bolǵan. Qazir shala týǵan tuńǵyshy 9-synypta oqyp júr. Eki jasta júrip, bárin túsinse de úsh jasta tolyq sóıleýi keıingi damýyna esh keri kedergi keltirmepti.
Qyzylordalyq Aıgerim Kúntýǵan ózi medısınalyq bilimi bar maman bolsa da bir emes, eki balasyn erte bosanyp qoıǵan. Ol otbasynda kıkiljiń bolmaǵanyn, tek ózinde búırektiń sebebinen qan qysymy joǵary bolǵanyn, sonyń kesirinen erte bosanyp qalǵanyn aıtty. Birinshi balasy shaýyp júr, biraq shala týǵan ekinshi balasynan aıyrylyp qalǵan eken.
– Birinshi balamda 6,5 aılyq kezinde búıregimniń sebebinen qan qysymym kóterilip, jedel járdemmen perzenthanaǵa jetkizildim. Ishtegi balamnyń ómirine qaýip tónip turǵandyqtan, erte bosandyryp alýdyń qamyn jasady. Tolǵaq shaqyratyn dári ekti, biraq oǵan tolǵaq kelmedi. Sol sebepti kesir tiligimen balamdy alyp, ınkýbatorǵa jatqyzdy. Bópem sol apparatta bir aıdan asa ýaqyt jatty. 1 kg 45 gr bolyp týdy, bir aıdan asa ýaqytta 400 gr salmaq qosyp shyqtyq. Júktilikten qorǵaıtyn spıral saldyrdym, alaıda bul ádis maǵan jaqpady, densaýlyǵyma keri áser berdi. Qan ketkendikten aldyryp tastadym, saldarynan birinshimdi emizip júrip, ekinshi balamdy kóterip qoıdym. Árıne, josparsyz boldy. О́ıtkeni áli birinshi balamdy jetkizip úlgermegen edim, onyń ústine alǵashqy bosaný kesir tiligi arqyly bolǵandyqtan, tipti tigisim tolyq bitip úlgermegen edi. Sóıtip, ekinshi bópemdi de ýaqytyna jetkizbeı, jatyrdaǵy tigis jyrtyla bastaǵandyqtan, 28-aptasynda taǵy kesir tiligimen alýǵa májbúrlikpen kelisim berdim. Ekinshim 2 kg bolyp týdy, aıaqqa turyp, tezirek ońalyp ketýine bolatyn-aq edi. Biraq qyz bala bolǵandyqtan názik boldy ma, áıteýir týǵanyna 39 kún tolǵanda shetinep ketti, – dedi A.Kúntýǵan.
Keıipkerimizdiń sózine qaraǵanda, júktilikti josparlaý da, odan saqtaný da áıelderdiń jaýapkershiligine túbegeıli artylyp qalǵan. Al bárin birdeı bir adamǵa rettep júrý qıyndyq týǵyzady. Bul jaǵdaıda erlerdiń de qoldaýy aıryqsha ról oınaıdy. Aıtalyq, ómirde bar tájirıbe, erli-zaıypty balaly bolýdy ýaqytsha josparlamasa, tek áıelder ǵana jatyrishilik spıral saldyrady, bolmasa áıel qaýymy ǵana hımııalyq dáriler ishedi. Shyn máninde, erlerge arnalǵan júktilikten saqtaıtyn spıral da, dárihanalarda qoljetimdi dáriler de bar. Árip tanıtyn árbir eresek adam oqyp tanysýyna bolatyn júktilikten saqtanýdyń erlerge arnalǵan joldary jóninde jazylǵan aqparat ta barshylyq. Oqyp, ózine yńǵaılysyn tańdaýyna bolady. Biraq bizdiń jaǵdaıda, bizdiń qoǵamda qalyptasqan kózqarastarǵa baılanysty tek jas bosanǵan áıelder qundaqtaýly shaqalaǵyn kóterip, spıral saldyrýǵa kezekte turady. Josparsyz júktilikten saqtaný, júktilikaralyq jıiliktiń uzaqtyǵyn saqtaý erte bosanýdan qorǵaıdy. Al ýaqytynda deni saý balany ómirge ákelý – erli-zaıyptyǵa birdeı jaýapkershilik.
Degenmen joǵaryda dáriger aıtqandaı, erte bosanǵan áıelder arasynda júktilikti tyńǵylyqty josparlaǵanymen, kúızelistiń, fızıkalyq turǵyda sharshaýdyń, ýaıymnyń kesirinen ýaqytynan buryn bosanǵandar da bar. Ony da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Aqmolalyq Aıjamal Shámilbaeva otbasynda qoldaýdyń jetispegenin jetkizdi.
– Men birinshi balamdy ýaqytynan erte, anyǵy 32-aptasynda bosanyp qoıdym. Joldasymmen eki aı ǵana tanysyp, bir-birimizdi 30 jyl izdep tapqandaı, aqyl toqtatyp, 35-36 jasymyzda otbasyn qurdyq. Bárin aldyn ala josparlap, kúıeýim negizgi analızderdi tapsyryp, ásirese, ózim jiti tekserilip baryp bala kóterdim. Júktiliktiń alǵashqy jáne ekinshi trımestri sátti ótti. Bári dekrettik demalysqa shyqqannan keıin bastaldy. Jeke kásibim bar, dekrettik demalysta ózime jáne bosanýyma jaýapkershilikpen qaraıyn dep jumysymdy qyzmetkerlerime tolyq tapsyrdym. Tańnan keshke deıin úı sharýasyna kóńil bólip, bosanýǵa daıyndala bastadym. Úıde jalǵyz bolǵandyqtan, kúıeýimniń kelýin asyǵa kútemin. Al onyń esil-derti smartfonda, maǵan moıyn da, kóńil de burmady, menimen jarytyp sóılespeıtin, telefonǵa óte táýeldi adam boldy. Ondaıyn jumyspen júrip baıqamappyn. Úıde otyrǵanda maǵan ózime qaramaı ketkenimdi, tolysqanymdy aıtyp qalatyn. Sóıtsem smartfonnyń ishinde menen jas, ádemi qyzdary kóp eken, tipti keıbirimen kóńil qosyp úlgeripti. Sony oqyp qoıǵan kúni keshqurym jylap qaldym. Sodan soń qan ketti. Kókshetaýda meniń de, joldasymnyń da jaqyn týystary joq, sol sebepti kúıeýim bosanýǵa ózi serik bolatynyn bala kótergen kezde aıtqan, biraq jeme-jemge kelgende jalǵyz qaldyryp ketti, – dedi qos tostaǵanyn jýyp alǵan ana A.Shámilbaeva.
Onyń aıtýynsha, erte bosanyp qalǵandyqtan, óziniń jaqyndary basqa qaladan jetip úlgermegen. Onyń ústine keıipkerimizdiń anasy da stýdent kezinde qaıtys bolyp ketipti. Al oǵan 3 balasy bar, bala kúnnen birge ósken jan qurbysy qatty kómektesken eken. Ol bolmaǵanda tastap ketken kúıeýiniń, bosanǵannan keıingi kúızelis pen qıyndyqtyń shyrmaýynan shyǵa alýy ekitalaı edi.
Iá, búgin – Halyqaralyq shala týǵan balalar kúni. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qolda bar resmı deregi boıynsha 2022 jyldyń alǵashqy 9 aıynda Qazaqstanda 300 myń sábı dúnıege kelgen. Onyń 16 myńnan kóbi merziminen buryn týǵan. Ortasha eseppen alǵanda, elimizde jyl saıyn 22 myńǵa jýyq shala shaqalaqtar dúnıe esigin ashady, bul barlyq jańa týǵan náresteniń 4,9-5%-yn quraıdy. Al dúnıe júzinde jylyna barlyǵy 15 mıllıon náreste shala týady. О́kinishke qaraı, úshten biri ǵana 3 jasqa deıin ómir súredi. Sebebi balanyń aqyl-oı, fızıologııalyq damýy úshin jatyrdaǵy ár mezet aýadaı qajet.
P.S. Perzenthanadan shyǵýǵa bettedik. Dárigerlerdiń oıyn, ýaqytynan erte bosanǵan áıelderdiń áńgimesin tyńdap, izdenis barysynda qanshalyqty kóp aqparatqa qanyqsaq ta, sanada saırap, qulaqtan, kóz aldyńnan ketpeı qalǵany – salmaǵy áli bir kıloǵa jetpeı jatsa da «Men tirimin!», «Meniń ómir súrgim keledi!» dep álsiz ińgálap, aqyryn jybyrlap qoıatyn shala shaqalaqtyń beınesi ǵana.
