Osyndaı qoldaýlardyń nátıjesinde 2021 jylǵy «Ańsaǵan sábı» arnaıy baǵdarlamasyn iske asyrý nátıjesinde 5 myńnan astam sábı dúnıege keldi. Sondaı-aq balaly bolǵysy keletin otbasylarǵa arnalǵan EKU (Ekstrakorporaldy uryqtandyrý) baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Osy baǵdarlama aıasynda áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi esebinen EKU-ǵa kvotalar sany 7 esege ulǵaıtylyp, 20 myńnan astam áıeldi EKU rásimderimen qamtylyp otyr. Osylaısha, myńdaǵan bedeý otbasy osy baǵdarlamaǵa qatysýǵa jáne ata-ana bolýǵa múmkindik alady.
Budan basqa, bir jasqa tolǵanǵa deıin bala kútimimen aınalysatyn áıelderge ortasha aılyq tabystyń 10%-y mólsherinde mindetti zeınetaqy jarnalaryn sýbsıdııalaý; Kópbalaly analarǵa tabysyna qaramastan «Altyn alqa», «Kúmis alqa» alqalarymen nagradtalǵan nemese buryn «Batyr ana» ataǵyn alǵan, I jáne II dárejeli «Ana dańqy» ordenderimen nagradtalǵan kópbalaly analarǵa tólenetin arnaıy memlekettik járdemaqy berilip otyr. Al az qamtylǵan otbasylardan shyqqan balalardy qamtamasyz etý maqsatynda 1 jastan 18 jasqa deıingi balalar úshin oqytý orny boıynsha tegin tamaqtanýdy, qalalyq qoǵamdyq kólikte jeńildikpen jol júrýdi, mektep kıimimen jáne kerek-jaraqtarymen qamtamasyz etýdi, mektep jasyna deıingi balalar úshin – azyq-túlik jıyntyqtarymen jáne gıgıenalyq kerek-jaraqtarmen qamtamasyz etýdi kózdeıtin kepildendirilgen áleýmettik paketimiz bar.
2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy iske qosylady. Baǵdarlama aıasynda 18 jasqa deıingi balalarǵa turǵyn úımen jáne bilim berýmen qamtamasyz etý úshin ınvestısııalyq kiristiń 50%-yn tóleý jónindegi tólem tetikteri qarastyrylyp otyr. Bul sharalar balalardyń ál-aýqatyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Árıne bul baǵdarlamalardyń barlyǵy eldiń ekonomıkalyq múmkindikterin eskere otyryp júzege asyrylatynyn eskergenimiz jón. Qazirgi ýaqytta halyqtyń ósýi, eń aldymen, memlekettiń qazaqstandyqtar úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýymen baılanysty. Áleýmettik jaǵdaı durystalmaı, demografııalyq ósimniń bolmaıtyny da belgili.
Sondyqtan eldegi demografııalyq jaǵdaıdy jaqsartýdyń bir baǵyty – bala týý deńgeıin, onyń ishinde kópbalaly otbasylardy materıaldyq nemese basqa da járdemaqylarmen yntalandyra (ártúrli tólemder men birqatar salyqtardan bosatý) otyryp áleýmettik jaǵdaıdy kóterý;
Bul rette materıaldyq kómek kórsetý, túrli jeńildikter jasaý, demografııalyq ahýaldy jaqsartý boıynsha túrli ınstıtýttar qurý, sondaı-aq halyqty qoldaý jónindegi ózge de baǵdarlamalar júrgizý arqyly halyqtyń ártúrli toptaryna jan-jaqty qoldaý kórsetýdi bólip kórsetken jón.
Ekinshi baǵyty – tysqaryda júrgen qandastarymyzdyń elge oralýyna múmkindikter men jeńildikter jasaý.
Qazaqstanǵa 1991 jyldan beri 1 mıllıon 103,5 myń qandas oraldy. 2021 jyly 15 637 qazaq qandas mártebesin aldy. Olardyń basym bóligi О́zbekstan, Qytaı, Reseı, Túrkimenstan, Mońǵolııadan kelgen. Olardyń arasynda ǵylym, óner, kásipkerlik, t.b. salalardan kóptegen qaıratkerler shyqty jáne olar bizdiń umytylyp bara jatqan keıbir salt-dástúrimizdi jańǵyrtty. Búgingi tańda qandastarymyz ǵylymnyń damýyna jáne ulttyq rýhtyń jandanýyna zor úles qosyp otyr. Áli de bolsa syrtta shamamen 5-5,5 mıllıon qandastarymyz bar. Bıyl Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń buıryǵymen qandastar men qonys aýdarýshylarǵa 2023 jyly 8 652 adamǵa óńirlik kvota belgilendi, bul 2022 jylmen salystyrǵanda 566 adamǵa kóp. Biraq osy bólinip jatqan kvotany tıimdi paıdalanyp jatyrmyz ba? Osyǵan basa mán berýimiz qajet. Elge qonys aýdarǵan qandastarǵa memleketten bólinip jatqan qarjyny ulǵaıta otyryp, olarǵa jaǵdaı jasap, shekara aımaqtaryndaǵy aýyldarǵa shoǵyrlandyrylýy kerek. Sondaı-aq shekaraly aımaqtardan ósip-óngen, qalalyq jerde oqýlaryn aıaqtap, turmys qamymen qalyp ketken jastardy aýyldarǵa qaıtaryp, jumyspen qamtyp, jaǵdaı jasalýy qajet. Bul óte mańyzdy qadamdardyń biri bolar edi. Aıta keter jaıt, jumyssyzdar jónindegi statıstıkaǵa tolyq sene berýge bolmaıdy. Ony zerttep, zerdelep synı kózben qaraýymyz kerek.
Elimiz gúldenip, odan ári damı bersin. Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn!
Tımýr Ákimhanuly,
Sh. Ýálıhanov atyndaǵy
Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń
«Tarıhı demografııa jáne QHA»
bóliminiń meńgerýshisi, PhD
