Jalpy, evreılerdiń óz ana tilderin qaıta tiriltkeni jaıynda aıtylatyn ańyz kóp. Sonyń birinde ıvrıt tili eki myń jyl buryn qoldanystan shyqqan delinedi. Biz kóbine osy nusqany tilge tıek etemiz. Jıyrma ǵasyr boıyna eshkim sóılemegen tilge qaıta jan bitirgen qandaı danyshpan halyq dep tańdaı qaǵatynymyz ras. Ekinshi alyp-qashpa ańyzǵa sensek, 1948 jyly Izraıl memleketi qurylǵanda ıvrıt tilin biletin jalǵyz ǵana kempir bolǵan eken. Bári sonyń aýzyna qarap, odan ana tilderin meńgerip, sónýge aınalǵan shalajansar otty úrlep jaǵyp alypty. Al úshinshi bir málimet boıynsha, ıvrıt tili latyn sekildi tek kitaptyń tili bolǵan, kúndelikti ómirde eshkim sóılemegen. О́z aldyna táýelsiz elin qurǵan soń, kitaptaǵy tildi kúndelikti qoldanysqa shyǵaryp, jandandyryp jibergen-mis.
Osy aıtylǵan derekter qanshalyqty shyndyqqa janasady? Eki myń jyl buryn «óli tilge» aınalǵan qarym-qatynas quralyna jan bitirip qana qoımaı, ony bútin bir eldiń memlekettik tiline aınaldyrý múmkin be? Osy suraqtyń tereńine boılap kórsek. Jalpy, ıvrıt jáne qazaq tilderiniń taǵdyry bir-birine uqsas deýge bolady. Evreıler bizdiń dáýirimizdiń basynda óz memleketinen aıyrylǵan soń, barlyq qurlyqqa tarydaı shashyrap ketkeni belgili. Ártúrli halyqtyń ortasynda ómir súrgen soń solardyń sózin sóılep, óz qaǵynan jerı bastaýy – tabıǵı qubylys. Degenmen, shyn máninde, basqa da otansyz taǵdyrlas halyqtardan aıyrmashylyǵy – júzdegen jyl japandy jaılap júrse de ıvrıt tili qoldanystan shyqqan joq, ıaǵnı ólmedi. Iá, barynsha japa kórdi, qatary seldiredi. Biraq eki myń jyl buryn óldi degen negizinde bos sóz. Onyń saqtalyp qalýyna jáne táýelsiz Izraıl memleketi qurylǵan soń tez qalpyna kelýine eki faktor áser etken bolatyn.
Birinshisi – evreılerdiń dini. Islam dininde barlyq qulshylyq amaly arab tilinde júrse, ıahýdı dininde ıvrıtshe jasalady. Kúndelikti qulshylyq ǵıbadattary arqyly olar ana tilin umytqan joq. Dinı kitaptarynyń arqasynda tilderin kúndelikti ómirde belsendi qoldanbasa da, kópshiligi ony biletin. Ekinshi faktor – evreıler ınternet dáýiri bastalmaı turyp ana tilin damytýdy qolǵa aldy. Al keıin kúsh alǵan jahandaný men ınternet zamany úlken tilderdiń aıasyn odan saıyn keńeıtip, olardyń ózge elderge ekspansııasyn arttyryp, kishkentaı tilderdi tunshyqtyryp jatqany belgili.
Endi «óli til» degen uǵym qaıdan shyǵyp otyr, soǵan toqtalsaq. Tildiń tiri bolýy ol tilde jazylǵan ǵylymı, ádebı, t.b. kitaptardyń kóptigimen ólshenbeıdi. Ǵylymnyń tili bolsa da, baıaǵyda qoldanystan shyqqan latyn tili buǵan dálel. О́li til dep – ony biletin adamnyń kóptigine qaramastan, sol halyqtyń jastary sóılemeıtin tildi de aıtady. Buryn ıvrıt tiliniń jaǵdaıy sondaı edi. Olar ár memlekette shashyrap júrgendikten, jas balalary bastapqyda ana tilinde emes, birge turyp jatqan halyqtardyń tilinde sóıleıtin. Máselen, Reseıde turatyndar oryssha, Germanııadaǵylar nemisshe degen sııaqty. Keıin óse kele dinı kitaptary arqyly jáne ata-analarynan óz tilin úırenetin. Ivrıttiń HH ǵasyrǵa deıin óli til dep sanalyp kelgendiginiń sebebi osynda.
Qazirgi kúni Reseıde jáne álemniń basqa da ólkelerinde ana tilin úlken býyn ókilderi ǵana biletin, al jastary múldem sóılemeıtin az sandy halyqtar jetip artylady. Eger jaǵdaıdy túbegeıli keri baǵytqa burmasa, ókinishke qaraı, bulardy da óli tilder qataryna qosa berýge ábden bolady.
Sóz sońynda qazaq tiliniń búgingi ahýalyna toqtalsaq. Ana tilimiz de sol «óli tilderdiń» kebin kımes úshin ne isteımiz? О́ıtkeni qazir ınternet zamany, balalarymyzdyń oınaıtyn oıyndary men kóretin mýlfılmderi negizinen orys tilinde bolǵandyqtan olardyń tili de oryssha shyǵatyn bolyp júr. Qazaq mektebinde oqıtyn qarakózderimiz bir-birimen oryssha sóılesetin kúnge jettik. Qalalyq jerde aýlada oınap júrgen balalardyń 90 paıyzy oryssha shúldirlesetinin kórgende bul kúdigimiz odan saıyn zoraıa túsedi... «Jurttyń balalary» «óli» tilin tiriltip jatyr. Al biz she?..
