Biz at basyn tiregen úı «Jomart júrek» syılyǵynyń ıegeri, osy óńirdegi birneshe aýyldyń áleýmettik máselelerine aralasyp, únemi qolushyn sozyp júretin qoly ashyq azamat Saǵadat Dáýǵarınniń shańyraǵy eken. Qora-jaıynyń aýmaǵy at shaptyrym. Mańaıyna maıa-maıa shóp úıip tastapty. Odan árirekte neshe túrli agregat, aýyr tehnıka qańtarýly tur. Esik aldynda júrgen kelinshekke jónimizdi aıtyp edik, «Kirińizder, úıde úlken kisi bar», dedi. Qazany ottan túspeıtin berekeli úı ekeni kórinip tur.
Saǵadat qyrdaǵy malshylarǵa ketipti. Úıde anasy Jumabıke Salyqqyzy otyr eken. Amandasyp, jaıǵasyp bolǵan soń, áńgime bastalyp ketti.
– Bul aýylda buryn 2-3 qatar kóshe, mal bordaqylaý alańy, kirpish zaýyty, 3-4 myńdaı qoı bolǵan. Keıin aýyl turǵyndarynyń bári kóship ketti. Qazir munda tek kórshi aýyldardan kelgender ǵana qaldy. Qazir segiz úıdiń tórteýi sharýashylyq ustaıdy. О́zim – osy aýyldyń amandyǵyn tilep otyrǵan adammyn. Joldasym 1991 jyly jol apatynan qaıtty, 18 jyl-aq otasyppyz. О́zim 37-demin, úlkenim 17 jasta, kenjem bes aılyq – Qudaı bergen alty balam men qartaıǵan enemdi qushaqtap jesir qaldym. Talaı taýqymetti bastan keshirdik, qaraǵym. Balalarymdy jetkizem dep júrip qanshama jyl boıy kúndiz kúlki, tún uıqy kórmedim. Mynaý tóskeıdi yrysqa toltyrǵan qalyń mal ońaılyqpen bitken joq, tynymsyz eńbek pen birlik-yntymaqtyń arqasynda kelgen dúnıe, – deıdi Jumabıke apaı.
Erteńgi kúnniń qandaı bolaryn boljap bilmeıtin qıyn kezeńniń joqshylyǵy Jumabıke Salyqqyzyn 1997 jyly shıetteı alty balasy men seksen jastaǵy enesin alyp Arqalyqqa kóshýge májbúr etedi. Balalarynyń bir jyldyq járdemaqysyn jınap, oǵan tapqan-taıanǵanyn qosyp, 106 myń teńgege páter satyp alady. Sol jyly úlken qyzy medısınalyq ınstıtýtqa tústi. Jeńisbegi 7-synypqa, Saǵadaty 5-synypqa, kenjesi Baǵdat 1-synypqa bardy. О́zi bazarǵa shyǵyp, kókónis, jemis-jıdek satty. Bazardan shyǵa sala, aýla sypyryp, eden jýdy. Keıin shyny qabyldaýǵa kóship, tún aýǵansha bótelke jýdy. Yńǵaıly oryn tabylmaı, kópqabatty úıdiń tórtinshi qabatynda, bireýdiń aýlasynda bótelke qabyldaǵan kúnderi boldy.
– Sodan Kýharchýk degen ýkraın ultynyń ókili bar edi. Balalar dıadıa-dıadıa dep júretin. Sol kisi bizdi kópten beri syrttaı kórip júredi eken. Senderdiń eńbekqorlyqtaryń unaıdy dep ózimiz turatyn úıdiń jertólesinen eki bólme berip: «Tańerteń ashyp, keshke jaýyp, osy mańaıdyń tazalyǵyna ıe bolyńdar. Kók tıyn aqsha tólemeısińder» dedi. Biz bálen jyl sol jertólede bótelkeniń 35 túrin qabyldadyq. Kýharchýk eshkimge kók tıyn aqsha tóletken joq. Biz de ózimizge artylǵan senimnen shyǵyp, jertóleniń ishi-syrtyn jylyna eki ret aqtap, tap-tuınaqtaı etip taza ustap otyrdyq. Sonda ózimde aqsha joq. Bazardaǵy tanys kelinshekterdiń birine baram da, taýarǵa qashan ketetinin suraımyn. 10 kúnnen keıin dese, endeshe sen maǵan toǵyz kúnge qaryzǵa aqsha bere tur, dál toǵyzynshy kúni jetkizip ákelip beremin deımin. Ol aqshaǵa bótelke qabyldaımyn. Álgi aqshany toǵyz kúnnen keıin taba almasam, shyraǵym dep baryp taǵy bir kelinshekten qaryz alamyn. Sóıtip, qaryzdy qaryzben japqan kúnder boldy, – deıdi beınetkesh ana.
Isi ilgerilep, biraz tabys túse bastaǵan 2003 jyly Jumabıke Salyqqyzy balalaryna «Moskvıch» satyp alady. Sol kólikke minip endi mańaıdaǵy aýyldardan shyny jınaýǵa kóshedi. Arqalyqtyń aınalasyndaǵy aýyldardyń birin qaldyrmaı aralaıdy. Qazaqy aýylǵa barsa, mashınasy tolmaı qalady. Orys aýylyna barsa, kólikke bótelke syımaı qala bergen soń, osyǵan senýge bolady-aý degen kisilerge aqsha tastap ketetin boldy. Osylaısha, ár aýyldan kishigirim qabyldaý oryndaryn ashyp tastady. Ol jerdegiler shynyny eki teńgeden qabyldasa, Jumabıke apaı odan úsh teńgeden satyp alyp otyrdy.
– Saǵadattyń eńbekke degen qabileti, istiń kózin taba biletini, aldaǵyny oılaıtyn alǵyrlyǵy sol kezden-aq baıqaldy. Bir kúni «Moskvıch» alaıyq deıdi. «Balam-aý, ony qaıtesiń, sen kólik júrgize almaısyń, qudaı betin ári qylsyn, erteń jolda birdeńege ushyrap qalsań, osy kúnimizge zar bolyp qalmaımyz ba?» degenmin. Sonda maǵan Saǵadattyń: «Anashym, siz kishkentaı kezińizde ústińizdegi kúrteni kııýdi bildińiz be? Ájem kıgizip kórsetkennen keıin ǵana baryp úırengen joqsyz ba? Kólik te sol sııaqty. Jurt júrgizip júr ǵoı, men de úırenbeımin be?» degeni esimnen ketpeıdi. Odan keıin «Ýaz» satyp aldyq. Bir qapqa 60 bótelke, «Ýazǵa» 80 qap ketedi. О́zimizge otyratyn oryn da qalmaı qalady. Qasymda eki bala – Jeńisbek pen Saǵadat bar – 30-40-pen aqyryn ilbip otyryp jetemiz áıteýir. Qostanaıǵa, Astanaǵa aıyna tórt «Kamaz» shyny jiberemiz. Qaı jerde qymbat qabyldaıdy, sol jaqqa jóneltemiz. Eki balamnan qalmaı, ózim baryp júrdim. Ol kezde zań álsiz boldy ǵoı. Bireý-mireý balasynyp, basyna ma dep qorqamyn. Aýyl-aýyldy aralap bótelke jınaýǵa da balalardy jalǵyz jibergen emespin. Usaq-túıek buzyqtardy aıtpaǵanda, ýchaskelik mılısııanyń ózi ár jerińnen kemshilik taýyp jumys istetpeıtin. Benzınge aqsha tastap ket deıdi. Olardiki de kúnkóristiń qamy. Al maǵan bata almaıdy. Aınalaıyndar-aý, biz baılyqqa emes, nanǵa júrgen adambyz deımin. Salyq qyzmetkerleri jeke kásibińdi ashpadyń dep aıyppul da saldy. Elde 5-6 balamen jesir qalǵan jalǵyz men emespin. Tilenip kelsem, kóp bolsa, kómegim osy dep bir qap un berersizder. Ol un taýsylsa, kimge qol jaıyp baramyn? Men sol balalar óz nanyn óz mańdaı terimen eńbektenip taýyp jesin dep júrgen adammyn deımin. Salyq qýdalasa da, bolmadym. Tańǵy úshke deıin bótelke jýyp, tórtte shyny jınap qaıtýǵa shyǵyp ketken kúnderim boldy. О́ıtkeni balalar birinen soń biri úılenip jatty. Úıde enem boldy, ózim tańǵy tórtte ketip júrgen adammyn. Mezgilimen shaıyn qaınatyp bere almaǵan soń, kelin alǵansha, kútýshi ustaýǵa týra keldi. Qazir sonyń bári ertegi sııaqty. Bárine qalaı úlgerdim eken dep te oılap qoıamyn, – deıdi Jumabıke Salyqqyzy.
2008 jyldan bastap Saǵadat, Jeńisbek bastaǵan balalary anasyna mal sharýashylyǵyn qolǵa alaıyq, mal baǵamyn, kóbeıtemin degen adamǵa memleket qoldaý kórsetip jatyr dep qolqa sala bastady. Jumabıke ana: «Balalarym-aý, senderdi osy qalaǵa malmen mal qylmaıyn, kózderin ashyp oqytaıyn, bilim alyp qyzmet etsin dep alyp kelgen joqpyn ba?» dep úsh jylǵa deıin ruqsat bermeı júrdi. Alaıda Saǵadaty «Anashym, oılandyń ba, anashym, kelisim-batańdy bershi. Maldy pýltpen baǵyp jatqandar bar eken» dep kún saıyn qıylyp suraı bergen.
Aqyry kópti kórgen ana ulyna: «Balam, mal baǵam deseńder, baǵyńdar. Biraq báriń birge baryńdar. Pýltpen baǵyp jatyr degeniń – jaı sóz. Mal baǵam degeniń – aıtýǵa ońaı bolǵanmen, aýyrtpalyq-beıneti qatar júretin qıyn sharýa. Malǵa barǵan adam kúrzi etik kıip, maldyń sońynda júrýi kerek. Saýyp, ónimin alýy kerek. Sál ósirip, bas salyp sata bergennen esh paıda bolmaıdy. Sondyqtan onyń sútin óńdep, ónimin ala bil» dep, kóngen syńaı tanytqan. Kelinderin de jeke jınap alyp, úsheýiń de kúıeýlerińdi kóndirińder, malǵa barmaıtyn qylyńdar. Al bardyńdar eken, kózderińnen jas aǵyp aýyr beınetten qashýshy bolmańdar. Barsańdar, qıyndyqty kóteremin, tózemin dep baryńdar dep tóte talap qoıǵan. Kelinderi kóndi. Buryn bıe kórmegen ortanshy kelini qazir jazdaı bıe saýyp, qymyz satýdy kásip etip aldy.
Jumabıke ana keıin endi osy balalarymnyń bas-basyna sharýashylyǵy bolsa eken dep armandady. Ol armany da oryndaldy. Búginde uldyń úlkeni – Jeńisbegi Arqalyqta jeke kásipkerlikpen aınalysady. Marhabat – mehanızator, byltyrdan beri jer alyp, «Agrosaıat» degen sharýashylyq ashyp, egin ósirip jatyr. Saǵadaty bolsa mal sharýashylyǵymen aınalysyp júr. Ol basqaratyn «Káýsar» sharýa qojalyǵy on shaqty adamǵa jumys taýyp berip otyr. Jaldamanyń boıynda jeke shabyndyǵy bar. Bul jaqta jaıylym keń. Amangeldiniń mańaıynda malyn jaz jaılaýǵa jiberip, qys qystaýǵa qondyryp, jer kútimine asa jaýapkershilikpen qaraıtyn sanaýly fermerdiń biri de osy – Saǵadat. Únemi aýyl-aımaqqa qaraılasyp, eldiń joǵyn bar etýge daıyn turatyn jomarttyǵy da jurtqa málim.
Sát aýyly qaraıtyn Qarasý aýyldyq okrýginiń ákimi Ǵasyrseıit Temirhanulynyń aıtýynsha, Saǵadat Saılaýbekuly byltyr Qarasý aýylynyń kireberisine 8 mln teńgege arka ornatyp beripti. Merekelik is-sharalarǵa úzbeı atsalysyp, mektepke de qolushyn sozyp, kómek berip turady. Qarasýda osydan birneshe jyl buryn salynǵan jańa meshit biraz ýaqyt bos turyp qalǵan eken. Taıaýda Saǵadat jergilikti sharýashylyqtardyń basyn qosyp, uıymdastyryp, ony 100 adamdyq ashana etip, ydys-aıaǵy men kerek jıhazdaryn túgendep bergen eken.
– Anamyz kishkentaıymyzdan baǵyp-qaǵyp, eńbekke baýlyp osy kúnge jetkizdi. Qazirge deıin sharýashylyq jaıyn anammen aqyldasyp sheship otyramyn. 37 jasynda jesir qalǵan kelinine ájemiz de razy bolyp, batasyn berip ketti. Ájem 107 jasqa kelip qaıtys boldy. 2012 jyly anamyzdyń ruqsatymen «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha bir bas asyl tuqymdy buqa, 24 bas sıyr alyp, osy aýylǵa kóship kelip edik. Sodan beri mal sharýashylyǵymen aınalysamyz. Qoldaǵy bar maldy satyp, keıingi jyldary etti ári asyl tuqymdy Gereford sıyryn kóbeıtip jatyrmyz. Burynǵydaı kózben saýdalasý joq, qazir maldy tarazyǵa salyp ólshep alatyn boldy ǵoı. Gereford tuqymy salmaqty keledi, eńbek óteledi. Bir jasar buqashyqtardy Qarabalyqtaǵy «Terra» sharýashylyǵyna, Qamysty aýdanyndaǵy «Altynsarın» seriktestiginiń bordaqylaý alańyna ótkizip otyramyz, – deıdi «Káýsar» sharýa qojalyǵynyń basshysy Saǵadat Saılaýbekuly.
Tóskeıdi tórt túlik malǵa toltyryp otyrǵan «Káýsar» sharýa qojalyǵy sekildi sharýashylyqtardyń tez eńse tiktep ketýine memlekettiń aýyl sharýashylyǵyn qoldaý baǵdarlamalary da sebepshi. Saǵadat ár baǵdarlamany tıimdi paıdalanyp, ózine tıesili sýbsıdııalardyń bárin alyp otyr. Mysaly, fermer «QazAgroQarjydan» 3 traktor alǵan. «Qarjylaı qoldaý qorynan» jeńildetilgen nesıe alyp, oǵan 224 qoı satyp alǵan. Qazir ol qoı 600-ge jetti.
– Bir qyzym – Astanada dáriger, ekinshisi – Arqalyqta muǵalim. Uldarym jaman ádetten aýlaq bolyp, tárbıeme kóndi. Eńbekke ǵana arqa súıedi. Meniń bar baqytym – sol. Búginde tórt kelinim, 20-nyń syrtynda nemerem bar. Allaǵa táýbe, razymyn! Balalaryma da únemi: «Men jetektedim, sender jetekke erdińder dep alǵys batamdy berip otyramyn, – deıdi armany oryndalǵan ana.
Qostanaı oblysy
