ARASAN SÝY TÚPSIZ EMES

Ár istiń óz janashyr adamdary bolady. Ortaq iske jany kúıip, kóldi qoryǵan qyzǵyshtaı shy­ryldap júredi. Saryaǵashta arasan sýyn halyqqa usynyp otyrǵan “Kýrort-Barys-2030” JShS prezıdenti Moldáli Qoldasov osyndaı jan. Áıgili Arasan sýymen dańqy Qazaqstannan asqan Saryaǵash kúnine myń qaýǵa salsań keneýi ketilmeıtin túpsiz teńizdiń ústinde otyrǵan joq. Sonaý sekseninshi-toqsanynshy jyldary táýligine tórt myń tekshe metrdeı sý alynyp kelse, endigi paıdalanyp otyrǵany 3-4 esege artqan. “Kýrort-Barys” seriktestigi buryndary qubyrynan sekóntine 5 tekshe metrden sý alyp kelse, qazir 1,7 lıtr ǵana shyǵady. Bul sýdyń úshten ekisi joǵalǵandyǵyn baıqat­qandaı. Arasan sýyn jaýap­syz paıdalaný jalǵasa berse ondaǵan jyl­dardan soń maqtaýly kýrorttar jabylyp, alyp ǵı­marattary mal qamaıtyn qora-qopsyǵa aınalýy múmkin. Bul – Moldekeńniń qaýpi. Alaıda, gıdrolog mamandar olaı de­meıdi. Teńiz qurǵaǵan joq, gáp bas­qada. Saryaǵash О́zbekstanmen shektes aýdan. Arasan kóli ortaq. Sý basseıininiń 70 paıyzy Qazaq­stan jaǵynda bolǵanymen ýaqy­tyn­da qarjy shyǵaryp, barlaý ju­mys­taryn júrgizgen, kýrort, profılaktıkalardy kóbeıtip alǵan О́zbekstan jaǵy kóbirek tu­tynady eken. Kezinde mán beril­megendikten sý qubyr­larynyń aýzynda otyrǵan­dar jan alqymǵa taıanǵanda ǵana es jıǵan syńaılary bar. Jaqynda olardyń qatysýymen alqaly jıyn ótti. Eki másele qoıyldy. Sý qubyrlary barlar sý qoryn barlaý, saraptaý jumys­tary úshin ortadan qarjy shy­ǵarýy qajet. Ýaqytynda gıdro­log, geolog mamandar daıyndaýǵa Qazaqstan­nyń moıny jar ber­megenge uq­saıdy. Burynǵy kásibı mamand­ar­dyń deni ómirden ótken, birazy basqa memleketterge qonys aýdar­ǵan. Sondyqtan О́zbek­stannyń osy saladaǵy ataqty ǵalymdary birlese jumys jasaýǵa shaqyrylǵan. Búginde Saryaǵash aýdanynda 44 uńǵyma bar. Onyń 10-ynda bas ıe joq. Iаǵnı, aýyl-aýyldarda kúndiz-túni saryldap aǵyp tur. Máselen, Qaraqalpaq aýylynda az ǵana tútin bar. Tutynyp otyrǵan sýy sekón­tine 12 lıtr. Al, úlken keń­shar­larǵa ýaqytynda sekóntine 5 lıtr sý meılinshe jetkenin eskersek, esil arasan sý aıaǵy qurdym bol­ǵany emeı nemene?! Oshaqty aýyly sekóntine 10 lıtr sý alady. Mun­daı aýyldardan barlaý, saraptama jasatý ju­mystary úshin aqsha alý múmkin emes, ortaq qojaıyn joq. Tólem tóleýge sıyrynyń úmesine qarap otyrǵan otbasylardyń jaǵdaıy da joq. Osyndaıdan ara­san qudy­ǵynan paıda aıyryp otyrǵan aǵaıynǵa salmaq túsedi. Jáne az emes. Ár qubyrdyń barlaý ju­mystaryna 25 myń dollar jum­salady. Bul bir mezettik jumys. Tolyq jasatqannan keıin 25-26 jylǵa deıin toqtaýsyz paıda­lanýǵa bola beretindigin eseptesek, kóp te aqsha emes. Aınalyp kelgende 44 qubyrdyń 25-i tólem tóleýge qabiletti ekendigi baı­qaldy. Biraq, olardyń da daýysy birkelki emes. Jıynda “men qubyrdan aıyna 100 myń teńge tabamyn, bireý 1 mln. teńge tabady. Nege birdeı tó­le­ýimiz kerek” dep keńirdek jyr­typ shyqqandar da boldy. “Aleks” JShS-iniń atqarýshy dırektory Serǵazy Qanat ózderindegi eki qubyr úshin 50 myń dollar qazir tóleýge daıyn ekendigin aıtty. “Eger tabys tappaıtyn bolsa­ńyz­dar skvajınańyzdy úkimetke qaı­taryp berińiz” degendi jáne aıtty. Áý basta osy istelip jatqan jumystarǵa kúmándanyp, bálkim, pendeshiligi de tartqan shyǵar qu­byr ıeleriniń biri osy jumys­tar­dy atqarý úshin almatylyq fır­maǵa ótinish aıtqan eken. “Ma­qul” depti. “Ár qubyr úshin toǵyz mıllıon teń­­geden tóle­seńizder jasap beremiz”. Bul, árıne, asa qymbat qyzmetaqy. Jıyn bary­synda ári tart pen beri tart baı­qalǵanymen nesibesin arasan sýy­nan aıyryp otyrǵandar kelisti. Al, áliptiń artyn baǵyp, keıin tóleımin degenderdiń qýlyǵy iske aspaıdy. Mınıs­trlikke naqty qujat ótki­zil­gen­nen keıin barlaý ja­sat­pa­ǵandarmen kelisim-shart úziledi. О́ıtkeni, bul qyzmetti kelisim-shartta kórsetil­gendeı fırmanyń ózi qarjysyna jasatýy kerek. Gıdrolog Nurmuhamet Baı­za­qov­ty sózge tarttyq. Ońtústikte osy salada onyń aldyna túsetin maman joq bolǵandyqtan jaýap­kershiliktiń úlken júgin arqalap otyrǵan azamat “shyǵasyǵa ıesi basshy” bolǵan­dyǵyn aıtady. Arasan sýy qoryn qaıta esep­teý áli sheshilmeı keledi. Qaıta esepteý ǵylymı turǵyda negiz­de­ledi. Erteńgi urpaqqa qaldyratyn muranyń ınjenerlik esebi qamtamasyz etilýi qajet. Búginderi dala jumystary tolyq jasalǵan, endigisi naqty ǵylymı turǵyda júrgiziledi. Baızaqov sý qory túge­silip barady deg­enge kelispeıdi. Másele, qubyr­dan nasospen sý tar­typ otyrǵan ıeleriniń bilik­sizdiginde. Saryaǵashta alǵashqy burǵylaý 1947 jyly bastalypty. Odan keıin 1950-70 jyldary burǵy­lanǵan. Durys paıdalanbaý áseri­nen jer asty sýy kóterilgende qum paıda bolady, sý sorǵynyń shlan­ga­la­ry­nyń qaptaldaryna berish bolyp qatyp qalady. Maman joq bol­ǵan­nan keıin sý taýsylýǵa aınaldy degen oıbaı­dyń shyǵý tórkini osy. Qubyrlardyń ózi barlaý jáne paıdalaný dep bólinedi. Shıpajaı barlaý kezinde qazylǵan qubyrdy paıdalanyp otyr eken. Negizgisine tapsyrys bermegen. Al, arasan sýynyń esepsiz paıdalanylyp jatqany júrek aýyrtatyn jaǵdaı. Máselen, sekóntine 128-129 tekshe metr sý alatyn bolsa, sonyń 15-20 paıyzy ǵana kádege asady da, qal­ǵany bosqa aǵady. Gıdrolog jer as­tynan qaınap shyǵatyn sýdy ysy­rap qylmaı túrli maqsattarǵa jum­saýdyń jónin aıtady. Úı jylyt, jyly­jaıǵa paıdalan. Sý qory mol bolsa balyq ósiretin bóget jasa. Saryaǵash sýy – qasıetti sý. Ashanalyq. Únemi ishýge bolady. Makrokomponentti. Quramynda gıdrokorbonat, hlorıd, sýlfat bar. Mıneraly jaǵynan natrıı, kalıı, kalsıı, magnıı bar. Iаǵnı, bir lıtr sýǵa jarty as qasyq soda jáne bir shókim tuz salǵan sııaqty. Mólsheri osyndaı. Saryaǵashta 18-20 metrden sý shyǵa beredi. Bul –tuz­dy sý, ájetke jaramaıdy. Al, ara­san sýynyń tereńdigi 1 myń metr­den ári bastalady. Jer asty­nan qaınap shyǵyp jatqan ara­sandy altynnan artyq deıtini osy. Baızaqov “bizdiń qazaqqa aýy­ly­­nyń irgesinen asaý ózen ar­qyrap aǵyp jatsa da sý jetpeıdi” dep edi. Qursaı eldi mekenine kel­gende osyǵan kózimiz jetti. Arasan qubyrynan aqtarylǵan sýda toqtaý joq, jińishke jylǵa taýyp dalaǵa aǵyp jatyr. Shaǵyn aýyl. Esek arbamen kelgen balalar bóshkemen sý áketip barady. Aýyldyń maly osy jerden sý ishedi. Oblysta “Taza sý” baǵdarlamasy júrip jatyr. Ár úı bir-bir qoıyn qısa, ár úıge qubyr tartyp, ár otbasy rahat­tanyp otyrar edi. Bes-alty malyn óriske aıdap salyp, aýylǵa syrttan bóten kisiler kelse taıaǵyn beline qys­tyryp “ne áńgime aıtar eken” dep búksheńdep jeter qarııalar basqa óńirdiń adamdary bir kesesin ishse zámzám sýyn ishkendeı rahattanyp qalatyn arasanǵa obal jasadyq-aý degendi oılamaıdy. “Kedeıdiń kúni ki­ji­ný­men ótedi” degendeı, quny altyn­nan artyq sýdyń qadirin bilmegen osylaı bolar. Taǵy da birer aýylǵa, qubyr ustap otyrǵandarǵa jolymyz tústi. Biri monsha ashqan, biri dárigeri joq bolsa da qonaq úı salyp, vannaǵa kisi qabyldap jatyr. Qudaıdyń qazaqqa kelgende peıili keń. Qunttaı almaı otyrǵan ózimiz. Arasan sýlary tek Sary­aǵashta ǵana emes, Maqtaaral, Arys, Túrkistan, Báıdibek, Or­da­basy aýdandarynda da bar. Kóbisi monsha ashyp, sodan túsken aqshaǵa qanaǵat etip otyr. Nemis pen evreı ulty­nyń qolyna tıse osy arasannyń sýyn altyn bulaqqa aınaldyryp ji­berer edi. Sýdyń orny tolady dep dát­ke qýat etkenimizben arasan túpsiz kól emes. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy, Saryaǵash aýdany.