ǴALYM. USTAZ. QAIRATKER

Qunarly qazaq topyraǵy tek qazba baılyqtaryna ǵana emes, el esinde esimi qalatyn tuǵyrly tulǵalarǵa da kende bolmaǵan. Solardyń biri ulty úshin jańa bir soqpaq sala bilgen, búgingi tańda Shyǵystyń uly ǵulamasy ál-Farabı esimin ıelenip otyrǵan Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń 1948-1953 jyldardaǵy reti boıynsha úshinshi rektory bolǵan T.T.Tájibaev týraly aıty­lar sóz az bolmas. Tólegen Tájibaıuly 1910 jyly 23 aqpanda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń, Arys aýdanyndaǵy Sútkent aýylynda dúnıege keldi. Shymkenttegi pedagogıka tehnıkýmyn bitirdi. Sodan keıin zerdeli jas Máskeýdegi N.K.Krýpskaıa atyndaǵy Kommýnıstik tárbıe akademııasyna jiberilip, ony úzdik dıplommen támamdady. Tólegen Tájibaev 1938 jyly Máskeýden Qa­zaqstanǵa oralǵan soń alǵan bilimin jas­tarǵa jetkizý, olardy joǵary adamgershilik rýhta koǵamnyń adal perzenti retinde tár­bıe­leý, ǵylym shyńyna shyǵarý jolyndaǵy ustazdyq jumysyn bastady. Osy jyldary onyń halyq aǵartý salasyndaǵy tereń bilimi, qajyrly eńbegi, dáriskerlik sheberligi, sondaı-aq uıymdastyrý, basqarý isindegi parasattylyǵy men kóregendiligi anyq baıqalady. Sondyqtan Úkimet ony 1940 jyly respýblıkanyń Halyq aǵartý komıssarynyń birinshi orynbasarlyǵyna taǵaıyndaıdy, keıinirek ol Qazaqstan Halyq aǵartý komıssary qyzmetin atqardy. Qazaqstannyń mádenıeti men aǵartý isiniń dara tulǵasy, talapty basshy, uıymdastyrýshy qabileti men iskerligi mol Tólegen Tájibaıuly 1941 jyly qarasha aıynda Qazaq KSR Halyq Komıssarlary Keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine joǵarylatylady. Bul jaýapty qyzmetti T.T.Tájibaev elimiz nemis basqynshylaryna qarsy júrgizgen soǵystyń eń aýyr jyldarynda 1944 jyldyń tamyz aıyna deıin atqarady. Keıin Qazaq KSR-iniń Syrtqy ister mınıstri bolyp taǵaıyn­da­lady. 1948-1953 jyldary sol jaýapty qyzmetimen birge ol Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń rektory mindetin de qosa atqardy. Ári mınıstr, ári rektor... Qandaı úlken jaýapkershilik, qandaı úlken qabilettilik! Bir sát sol kezeńdegi tarıhı jaǵdaıdy kóz aldymyzǵa elesteteıikshi. Álemdi dúr sil­kindirgen ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaq­talyp, erteńine degen orasan zor senimmen beıbit eńbekke kirisken halqymyzdyń oqý-bilimge degen qulshynysy erekshe bolǵan edi. Mundaı úlken qoǵamdyq suranystardy qanaǵattandyra alatyn eldegi joǵary oqý oryndarynyń múmkindikteri sonshalyqty mol boldy dep aıta almaısyz. Mate­rıal­dyq-tehnıkalyq jabdyqtalýdan basqa, joǵary bilikti mamandardyń tapshylyǵy kózge aıqyn kórindi. Osyndaı jaǵdaılarǵa qaramastan, aýyr júkti artqan nardaı, iske batyl kirisip ketý kez kelgenniń qolynan kele bermeıdi. Al Tólegen Tájibaevtyń soǵan batyly bardy. Ol ýnıversıtet damýynyń jańa baǵyt­taryn anyqtaý barysynda óziniń aldyn-ala boljaıtyn ushqyrlyǵyn, máselege keńinen qaraıtyn aýqymdylyǵyn tanytty. Ony T.T.Tájibaevtyń rektorlyǵy tusynda fı­losofııa fakýltetiniń, geografııa jáne bıo­logııa fakýltetiniń ashylǵandyǵynan da kó­rýge bolady. О́ıtkeni respýblıkada irgeli ǵy­lymdardy damytpaı jatyp, súbeli jetistikterge qol jetkizý qıyn ekendigi málim ǵoı. Sol kezde respýblıkamyzda kenjelep qa­lǵan gýmanıtarlyq salanyń biri psı­hologııa-pedagogıka bolatyn. “Bolar istiń ba­syna jaqsy keler qasyna” demekshi, T.T.Tájibaevtyń óz ǵylymı izdenisterin soǵan arnap, psıhologııa men pedagogıkanyń Qazaqstanda ınstıtýttyq túrde ornyǵýyn qamtamasyz etken kez de Tólegen Táji­baev­tyń Qazaq memlekettik ýnıversıtetine rektorlyǵy tusyna saı keledi. 1950 jyldardan bastap Qazaqstandaǵy pedagogıkalyq oı-pikirler, oqý-aǵartý isiniń damýy men mektepter tarıhyn zertteı bastady. Ol óziniń kóptegen monografııalyq eńbekterinde XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Qazaqstandaǵy aǵartý isin, pedagogıkalyq oı-pikirdiń damý qısynyn saralaıdy. Abaı Qunanbaevtyń, Ybyraı Altynsarınniń fılosofııalyq, psıho­lo­gııalyq, pedagogıkalyq kózqarastary týraly tereń zertteýler júrgizedi. Ǵalymnyń “Abaı Qunanbaevtyń fılosofııalyq, psıho­l­og­ııa­lyq jáne pedagogıkalyq kózqarastary” (1957), “XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Qazaqstannyń aǵartý isi men pedagogıkalyq oı-pikiriniń damýy” (1958), “HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Qazaqstannyń aǵartý isi men mektebiniń damýy” (1962) sııaqty ir­geli monografııalyq eńbekteri sonyń dáleli. Osylaısha, el tarıhynda tuńǵysh bolyp Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde ashylǵan psıhologııa bólimi órkendedi. T.T.Tájibaev psıhologııa men pedagogıka salasynda júzden astam maqala, onǵa jýyq iri ǵylymı eńbekter jazdy. Onyń elimizdegi psıhologııa ǵylymy salasyndaǵy tuńǵysh akademık ekendigi de esimin qazaq ǵylymynyń tarıhynda qaldyrdy. Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde qyzmet jasaǵan jyldarynda Tólegen Tájibaev joǵary oqý ornynda jumys isteı­tin mamandardyń joǵary biliktiligine, olardyń ǵylymı jáne oqý-ádistemelik deńgeıin únemi joǵarylatyp otyrýyna naqty kóńil bóldi. Birinshiden, ýnıver­sıtettiń ishki múmkindikterin paıdalanyp, jas talanttarǵa keń jol ashty – as­pı­ran­týra, ǵylymı is-tájirıbe, doktorantýra salasy durys jolǵa qoıyldy. Daryndy jastardy bıik talapqa saı tárbıeleýge tolyq jaǵdaılar jasaldy. Ekinshiden, ýnıversıtetke basqa respýblıkalardan iri mamandar, oqymystylar shaqyryldy. T.T.Tájibaev QazMÝ-diń rektory bolǵan jyldary ýnıversıtettiń mádenı-áleýmettik, ǵylymı jáne materıaldyq-tehnıkalyq negizin arttyrýǵa erekshe mán berdi. Sonyń nátıjesinde ýnıversıtettegi jaratylystaný, fızıka, hımııa laboratorııalary jańa qural-jabdyqtarmen tolyqtyryldy. 1954 jyly qazanda T.T.Tájibaev Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine qaıtadan taǵaıyn­dalady. Úsh jyldan soń, ıaǵnı 1957 jyly ol elshilik qyzmetke jiberilip, 1961 jylǵa deıin KSRO-nyń Úndistandaǵy elshiliginde keńesshi qyzmetin atqardy. Elge qaıta oralǵan Tólegen Tájibaıuly óziniń ómirlik isi – ǵylymmen aınalysýdy ári qaraı jalǵastyrdy. Ol Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń pedagogıka jáne psıhologııa kafedrasynyń professory bolyp qyzmet atqardy, keıinnen sol kafedranyń meń­gerýshisi boldy. 1962 jyly pedagogıka ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin alý úshin doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap shyqty. Qazaqstan ǵylymynyń damýyna, oqý-aǵartý isine, mádenı jáne basqa da qoǵamdyq jumystarǵa belsendi túrde aralasyp otyr­dy. Ol Qazaqstan Pedagogıkalyq qoǵa­my­nyń prezıdenti boldy. Joǵary jáne ar­naýly bilim mınıstrliginiń pedagogıka jáne psıhologııa salasyndaǵy Ǵylymı-ádis­te­melik keńesiniń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Halqyn sheksiz súıgen azamat T.T.Tá­jibaevtyń: “óz Otany, óz halqyn, óz tilin, tamasha ulttyq dástúrlerin jalyndy júrekpen súıgen, óziniń Otanǵa degen súıispenshiligin sóz júzinde ǵana emes, is júzinde kórsetken adam ǵana naǵyz patrıot bolyp sanalady” degen ulaǵatty sózderi qazirgi kezde stýdentterdi qazaqstandyq patrıotızm rýhynda tárbıelep jatqan bizder úshin de ózekti. Tólegen Tájibaevtyń jarqyn beınesi týraly aıtqanda, onyń tamasha ustazdyq, tálimgerlik, dáriskerlik qasıetterin erekshe atap kórsetken durys. Belgili ǵalym-professor Máýlen Balaqaevtyń esteliginde kórsetilgendeı, Tólegen Tájibaıulynyń psıhologııa salasynda oqyǵan dáristeriniń mazmuny asa tereń, ǵylymı órisi keń, tyńdaýshyǵa tartymdy da, áserli bolǵan. Ǵalym-ustaz leksııanyń jınaqy, logıkasy kókeıge qonymdy, mazmundy, ǵylymı qundylyǵy joǵary bolýyna basa nazar aýdarady eken. Aýdıtorııany birden baýrap alatyn, meılinshe baısaldy da baıypty, bııazy, maıda qońyr daýys yrǵaǵy da onyń ustazdyq tulǵasyn daralaı túsken. Bul týraly professor M.Balaqaev bylaı dep jazady: “Úlken dıplomat ári ǵalym, aka­demık Tólegen Tájibaevtyń júzi qandaı jarqyn bolsa, oıy da sondaı aıqyn, sózi de sondaı sypaıy, ári salmaqty bolatyn, bireýmen sóılese kelgende onyń sózinen bilimdi, mádenıetti adam ekeni birden seziletin. Birqatar kisiniń ádeptiligi boıyna bitken qasıet bolmaı, jasandy, birde olaı, birde bulaı bolatyny da bar, al T.T.Táji­baevtyń izettiligi onyń ábden qanyna sińgen tabıǵı qasıeti bolatyn”. Tólegen Tájibaıuly qandaı joǵary mártebeli qyzmette júrse de adamı qadirin túsirmegen, abyroıyn asyra bilgen abzal jan, kóregen basshy, san býyn jastardy ǵylym jolyna baǵyttaǵan ulaǵatty ustaz bola bildi. Iá, Tólegen Tájibaev adam janyn jazbaı tanıtyn naǵyz tálimger psıholog edi. Jany baı, júregi keń nar tulǵanyń aldyna barǵan árbir adam jadyrap, eńsesi kóterilip shyǵatyn. Rektor T.Tájibaevtyń jastarymyzǵa qalaısha qamqorshy bolǵanyn qazirgi zeınetker-professor Á.Ydyrysovtyń “Esten ketpes ókinish” atty esteliginde kel­tirgen myna joldardan jaqsy ańǵaramyz: “...Qostanaı qalasyndaǵy 10 jyldyq mektep-ınternatty altyn medalmen bitirip, 1947 jyldyń 30 tamyz kúni aldyńyzda turdym. Medalmen bitirgen qazaq balalary kelse, meniń qabyldaýyma kezeksiz jiberińiz” – dep kómekshińizge aıtyp qoıypsyz. Sodan-aq bolar, ol meni ertip sizdiń aldyńyzǵa alyp kirdi... Abajadaı ústelińizdiń ar jaǵynan turyp: “Aınalaıyn kel, kel”, – dep arqamnan qaqtyńyz. Naq sol mınótte soǵysta qaza tapqan ákem Ydyrystyń ózi tirilip kelip arqamnan qaǵyp turǵandaı boldy. Men ishteı tolqyp, kózime jas aldym. О́z ornyńyzǵa otyrmaı, bir úlken ústeldiń qasyna ózimmen birge otyryp, qaıdan kelgenimdi, qaı mektepti bitirgenimdi suradyńyz. Alǵan medaldi, attestatymdy kórip, balasha qýandyńyz. “Báse, jetimder osylaı oqysa kerek edi-aý”, – dep, máz boldyńyz. О́zińizdiń de balalar úıinde óskenińizdi aqtara saldyńyz... “Máskeýdegi avıasııa ınstıtýtyna óz atymnan jibereıin, derbes 2000 som stıpendııa bergizeıin. Avıakonstrýktor bolasyń... Zaýyt dırektory bolyp isteıtin bolasyń...” Qaıran Tólegen aǵa, tilińizdi almaǵanyma kúni búginge deıin ókinemin...”. T.T.Tájibaevtyń aldyna kelgen ár talapkerdiń talanty men taǵdyryna uly ustazdyq iltıpat sezimmen, ultjandylyqpen qaraı bilgenine tánti bolýǵa bolady. Budan ýnıversıtet rektorynyń halyq qamyn qatty oılap, el bolashaǵyn baǵdarlap, qazaq ǵylym-bilimi men ónerkásibiniń damýyna erekshe kóńil bólip otyrǵanyn baıqaý qıyn emes. Táýelsiz Qazaqstan memleketine qazirgi kezde osyndaı rýhy asqaq, ustazdyq isi ulaǵatty, jastar talantyn tereń tara­zylaıtyn, adamgershiligi joǵary, oıy bıik, bilgir azamattar kerek. Tólegen Tájibaevtyń kóregendigi, aq kóńili, qamqorlyq peıili, adamgershilik asyl qasıeti barshamyzǵa ónege, bárimizge ǵıbrat. Ustazdyq etý, ǵalym bolý, ǵylym men bilim salasyn utymdy uıymdastyrý Tólegen Tájibaevtyń tulǵalyq beınesin naqty sıpattaıdy. Naǵyz ustazdyq bıikke kóterilgen jan iri dep te, uly dep te tanýǵa la­ıyqty. Qazaqtyń birtýar azamaty T.T.Tájibaevtyń mereıtoıy bizdiń ýnıversıtettiń mereıtoıy dep bilemiz. Parasatty ǵalym-ustaz, iri qoǵam qaıratkeri, uly dalanyń uly perzenti T.T.Tájibaevtyń 100 jyldyq mereıtoıy aıasynda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti onyń ǵylymı muralary men tálim-tárbıelik eńbekterin birneshe tomdyq jınaq etip jarııalap otyr. Bolashaqta da óskeleń urpaq úshin Tólegen Tájibaıulynyń ómiri men qyzmetiniń ǵıbratyn, tarıhı mánin tanytatyn eńbekterdi jaryqqa shyǵarý, onyń jarqyn beınesi men esimin ýnıversıtet tarıhynda qaldyrýǵa baǵyt­talǵan barlyq sharalar – bizdiń osy birtýar azamat aldyndaǵy paryzymyz. Baqytjan JUMAǴULOV, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory, akademık.