Keıingi on jyl kóleminde Astana, Almaty sııaqty iri qalalarda qandala kóbeıip ketkeni týraly máselege toqtalarda aldymen qandalaǵa qatysty óz basymyzdan ótkendi baıandap kórelik. О́ıtkeni túngi uıqynyń tynyshtyǵyn ketirip, tósegińizdi qyp-qyzyl qan qylatyn qansorǵyshtyń qaıdan paıda bolatyny týraly negizgi ssenarııdiń sulbasy shyǵady.
Qalyń uıqyǵa kettik-aý degen shamada ulymyz tún ortasynda yrshyp turyp, qasyna bastaıdy. Jaryqty jaqsań, eshteńe kórinbeıdi, yzyńdaǵan bir ún estilmeıdi. Ýaqyt óte kele aqjaımada qyp-qyzyl daqtar paıda bola bastady. Basynda kózge kórinbeıtin jumbaq jándik ózimizdi talaı bastaǵanda jaryqty jaǵyp jiberseń, kóz ilespes jyldamdyqtan jym-jylas joq bolady. Ustap ta, uryp ta óltire almaısyń. Sóıtsek, ol kózge tek qanǵa bógip alǵan kezde ǵana kórinedi eken. Qysqasy, tún uıqymyzdy qashyryp, tósegimizdi qandala qylyp júrgen qanisher jándiktiń aty da qandala ekenin bildik te, onyń qaıdan paıda bolǵanyn zertteı bastaǵanda bári de túsinikti boldy.
Birinshiden, bizdiń toǵyz qabatty úıdiń basym bóliginde páter jaldaýshylar turatyn. Ekinshiden, qandala paıda bolmaı turyp lenıngradtyq jobamen salynǵan úıimizdiń kireberisine kórshilerdiń jap-jańa dıvandaryn shyǵaryp tastaǵanyn kórgenbiz. Otaǵasy da, úıge kelgen kisiler de daıyn turǵan sol dıvanǵa otyryp, temeki tartyp keletin. Jaý qaıdan kelgeni belgili bolǵan kezde kórshi apaı da úıimizde qandala bar-joǵyn ózi surastyrǵany. Qysqasy, ol kisiler úıin ýlaǵan kezde qandalalar basqa páterlerge tura qashqan. Munan da bólek, bul jándik qanyn soratyn tirshilik ıesi tabylmaǵan kezde ashtyqtan da kóshe beretinin bildik.
Eń qyzyǵy, kórshimiz zeınetke shyqqanǵa deıin kemirgish, ýly, zııandy jándikterdi ýlaıtyn mekemede qyzmet istegen eken, qandaladan qutylýdyń jolyn da ózi kórsetti. Sebebi biz árkimniń aıtqan keńesimen qandalamen kúresip, qutylǵandaı bolǵanda qaıta paıda bolyp, amalymyz quryp júrgen edik. Tipti tanystardan ystyq býmen tazalaıtyn shańsorǵysh surap ákelgen áreketimiz de zaıa boldy. Osylaı júrgende kórshimiz qandala óltiretin arnaıy preparatty ózi ákelip, tumshalanyp, tósek-oryn, jıhazdardyń búkil qýysyna túgel shashyp, esik-terezeni tas qylyp qymtap, bizdi úsh kúnge kólge attandyrdy. Bir jaǵynan dıvanyn syrtqa shyǵaryp tastaýǵa májbúr bolǵan kórshimiz bizdiń páterde qandala qaptap ketkenine óziniń de qatysy bar ekenin sezetin. Sonymen, kólden kelgennen keıin úıge birden kirmeı, aldymen bir eresek adam úıdi jeldetip alǵan soń ǵana bala-shaǵany kirgizýge bolatynyn kórshimiz eskertken. Munyń bárin egjeı-tegjeıli baıandaýymyzdyń da syry bar. О́ıtkeni árkimniń aqylymen qandaladan óz betińizshe qutylý múmkin emes. Ekinshiden, arnaıy mamandar men qandala ýlaıtyn qyzmetke júginbeseńiz, ýlanap qalý qıyn emes, tipti qaıǵyly jaǵdaıǵa dýshar bolýyńyz da ǵajap emes.
Sózimiz aıǵaqty bolsyn, eger oqyrman esinde bolsa, bıyl 21 qazanda Aqtaý qalasynda óz betinshe qandaladan qutylmaq bolǵan kórshiniń kesirinen 7 birdeı adam ýlanyp, 2 búldirshin kóz jumǵanyn bilemiz. Eresekteri Mańǵystaý oblystyq kópsalaly aýrýhanasyna jetkizilse, ókinishke qaraı, Balalar aýrýhanasyna jatqyzylǵan eki baldyrǵan esin jımaǵan kúıi qaıtys bolǵany aıan. Joǵaryda aıtyp otyrǵanymyzdaı, Aqtaýdaǵy №7 shaǵyn aýdanyndaǵy páter ıeleriniń biri arnaýly mamandardyń qyzmetinen aınalyp ótip, óz betinshe qandalany ýlaýy orny tolmas qasiretke ulasyp, sońy kórshilerdiń sottasýyna jetkizip otyr. Al mundaı qaıǵyly mysaldar basqa aımaqtardan da tabylady.
Máselen, 2019 jyly Almaty qalalyq shuǵyl medısınalyq kómek aýrýhanasynda osy jándiktiń dárisinen ýlanǵan 67 jastaǵy áıel esin jımaǵan kúıi ómirden ozǵanyn qala turǵyndary umyta qoımaǵan bolar. Sol kezde Almaty qalalyq Taýar sapasy men qaýipsizdigin baqylaý departamenti: «Bıyl 1 jeltoqsan kúni qalalyq aýrýhanaǵa tynys joldary jándikterdi óltiretin preparattardan ýlanǵan 1952 jyly týǵan áıel men 1987 jyly týǵan uly jetkizildi. Dıagnozy – ýytty ensefalopatııa. Qazirgi tańda pasıentter jedel járdem aýrýhanasynyń jansaqtaý bóliminde jatyr. Jaǵdaıy aýyr. Tıisti em-shara júrgizilip jatyr», degen málimet bergeni esimizde. Marqum 30 qarashada bazardan «Palach» atty qandala ýlaıtyn ınsektısıd satyp alyp, páterine sepken.
Osy oraıda Almaty qalasynyń Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti men Dezınfeksııa ortalyǵynyń sarapshy-epıdemıologteri biraz málimetti alǵa tartyp, dezınfeksııa, dezınseksııa, deratızasııa júrgizýge qatysty qundy keńes berdi. Mamandar tabıǵatta qandalanyń 50 shaqty tuqymnan taraıtyn 40 myńdaı túri kezdesse, Qazaqstanda sodan taraǵan 1 500 túri bar ekenin aıtady. Tek adam qanymen qorektenetin qandala bir ret shaqqan kezde óz salmaǵynan 2 ese kóp qan sorady eken.
«Qala turǵyndary, ásirese tósek, úı qandalasyna jıi shaǵymdanady. Olar túngi ýaqytta joryqqa shyǵady. Qandala 4 aıǵa deıin ómir súredi jáne tek adam bar jerde bolady. Qandalalar qyryq kún ishinde ósip jetiledi de, bir mezette úsh júzge deıin jumyrtqa salady. Olar úshin qolaıly meken – ádette eski aǵash jıhazdary, odan qalsa eden jaryqtarynda, eden jıekterindegi qýystarda ómir súredi. Qandala úshin jańa beton-monolıtti úıler jaısyz dep eseptelingenimen, adam júrgen jerdiń bárine qandala tez beıimdeledi», deıdi Almaty qalalyq Dezınfeksııa ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Vahıt Seıdýalıev.
Mamandar qandala qaptaǵan úılerdi ýlaǵan kezde qaperde ustaıtyn negizgi qaǵıdalar týraly bylaı deıdi: «Qandalaǵa qarsy dári sepken kezde aldymen shashylyp jatqan qoqystyń kózin qurtý kerek. Sodan keıin jıhazdardy artqa jyljytyp, barlyq qýysqa ońaı ótýdi, sańylaýlardy óńdeý yńǵaıly ári kedergisiz bolýyn qarastyryp alý qajet. Azyq-túlik, ydys-aıaq pen kıimderdi jınap, eski, qajet emes jıhazdardy shyǵaryp tastaǵan jón. Tósek-oryndy qaǵyp, silkip, dalada keptirip alý kerek. Ýlap jatqan kezde basqa adamdar men úı janýarlaryn páterde qaldyrmańyz! Úı-jaıdy dezınfeksııalyq óńdeý 2-3 saǵat boıy júrgiziledi. Ýlaý preparatty qýys qaldyrmaı muqııat sebý, súrtý ádisimen júzege asyrylady. Páter nemese jer úı qandalaǵa qarsy óńdeýden ótkennen keıin kemi bir táýlikke jabyq qaldyrylady. О́ńdeý júrgizilgennen keıin qalǵan-qutqany qaıta bas kótermeýi úshin bir aıdan keıin sol úıge dezınseksııalyq óńdeýdi qaıtalaǵan jón».
Degenmen mamandar dezınfeksııalyq preparattar erkin satylatynyna, qoljetimdi ekenine qaramastan, qandalany óz betinshe ýlaýǵa bolmaıtynyn eskertip otyr. Iаǵnı bul isti onyń jaıyn biletin arnaýly qyzmet ókilderi atqarýǵa tıis.
Taǵy bir toqtala ketetin jaıt, jándikterdi ýlaıtyn dezınseksııalyq kompanııany tańdaǵanda, eń aldymen, onyń bul naryqta bar-joǵyn tekserip alǵan jón. Oǵan qosa bul kompanııada oqýdan ótkeni týraly kýálikteri bar tájirıbeli mamandardyń bolýy. Úshinshiden, mamandar óz jumysynda qandaı jabdyqtar men preparattar qoldanatynyna mán berý mańyzdy. Qysqasy, qandala paıda bolǵaly beri odan qutqaramyz deıtin alaıaqtar da qosa paıda bolǵan.
«Dezınfeksııa, dezınseksııa, deratızasııa qyzmetteri ózara básekeles. Máselen, Almaty qalasyndaǵy aýdandyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý basqarmalarynyń baqylaýynda preparattardy saqtaıtyn 36 nysan men dezınfeksııa, dezınseksııa, deratızasııa quraldary men preparattaryn daıyndap, satylymǵa shyǵaratyn 24 nysan bar», deıdi Almaty qalalyq Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti basshysynyń orynbasary Gaýhar Qatkenova.
G.Qatkenova da qandalalardy óńdeý barasynda adamdardyń ýlanýy bolmaǵanymen, joǵaryda atap ótkendeı, 2019, 2021 jyldary qaıǵyly oqıǵalar tirkelgenin eske saldy. Sebebi páterler pestısıdtermen, birinshi dárejeli qaýipti preparattarmen óńdelgen. Mundaı preparattar aýyl sharýashylyǵynda aramshópterdi joıý úshin qoldanylady. Keıbir turǵyndar osy preparattardy tańbasyz jáne nusqaýlyqsyz satyp alyp, kórshilerine eskertpeı óz betinshe qoldanǵandyqtan, jurtty qosa ýlaıtyn jaǵdaılar oryn alyp jatady.
V.Seıdýalıev qandalany joıýǵa ótinish túsken kezde mamandar aldymen páterdi tekserip alyp, sodan keıin óńdeý boıynsha is-sharalar jospary ázirlenetinin aıtady. Klıentterdiń qalaýy boıynsha olar kıim men tósek-oryn jabdyqtaryn kameralyq óńdeýden ótkizýdi usynady. Apta saıyn dezınfeksııa ortalyǵyna qala turǵyndarynan 1-2 shaǵym kelip tússe, aldymen olar jańa jıhaz alǵanyn nemese sekond hendten kıim satyp alǵanyn alǵa tartatyn kórinedi. Buryn mundaı jaǵdaılar áldeqaıda az bolatyn. Osydan bir-eki jyl buryn ǵana turǵyndar tarapynan aıyna bir-eki ótinish kelse, qazir apta saıyn páterlerin ýlap berýge suranys túsip jatyr.
«Keshe ǵana tórt qabatty úıdiń turǵyny úıinde qandalanyń paıda bolǵany týraly habarlap, mamandarmyz óńdeý jumystaryn bastady», dedi V.Seıdýalıev.
Mamandar qanǵa toıyp alǵan qandala úsh kúnnen bastap birneshe aptaǵa deıin uıqyǵa ketetindikten, birden qutylý múmkin emestigin, sondyqtan el kózine túsken bir-eki qandalany óltirgen soń, qutyldym dep oılaıtynyn, esesine qanshama qandalanyń uıqyda jatqanyn bilmeıdi deıdi. Qysqasy, denede jándik shaqqannan keıingi qyzarǵan belgi paıda bolsa, qandala da paıda boldy dep bilińiz. Bir qyzyǵy, aılap qandalaǵa talansa da, «allergııadan emdelýmen» ýaqytyn ótkizgen adamdar da bar.
Bul jándik sýyq pen aptapqa shydamaıtyndyqtan, aıazdy ıakı bolmasa shilińgir shildede tósek-oryndy cyrtqa jaıyp alýdyń da septigi mol. Biraq qandalanyń aptalap, aılap uıqyǵa ketetin, tipti tuqymy jyldar boıy saqtalatyn qabileti bolǵandyqtan, bul áreketter de qandaladan qutylýǵa tolyq kepildik bere almaıdy. Sondyqtan qandalamen kúresti mamandardyń ózine tapsyrǵan jón. Sol sııaqty sý jańa jıhazdarynan arzan baǵaǵa bolsa da qutylyǵysy kelip ıakı bolmasa qymbat jıhazdaryn jappaı satylymǵa shyǵarǵan dúkenderdiń áreketi de oılantýǵa tıis.
ALMATY
