foto: ashyq derekkózden
Qasym-Jomart Toqaev bir jyl burynǵy «Ádiletti Qazaqstan: Bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» saılaýaldy baǵdarlamasynda eldiń erteńgi baǵyty men jańa tarıhı kezeńiniń baǵdaryn aıqyndap berdi.
Prezıdent aldyńǵy kezekte «Sý resýrstaryn utymdy paıdalanýǵa, qorǵaýǵa jáne tazartýǵa baǵyttalǵan jańa Sý kodeksin qabyldaýdy qamtamasyz etýdi» tapsyrdy.
Bul baǵyttaǵy sharalardy júzege asyrý 2023 jyldyń 1 qyrkúıeginde «Sý resýrstary jáne ırrıgasııa» mınıstrligin qurýdan bastaldy. Sý salasynda jumys isteýge yntaly mamandardy tartý úshin 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap sý sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń jalaqysyn orta eseppen 25 paıyzǵa ósirý kózdelip otyr.
Sondaı-aq jaýapty mınıstrlik sý resýrstary salasyna serpin berip, Memleket basshysynyń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý úshin jáne Joldaýda bergen tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn ázirledi.
Qujatqa sáıkes, 2027 jylǵa deıin Jambyl, Qyzylorda, Almaty, Aqmola jáne Batys Qazaqstan oblystarynda 1,7 tekshe shaqyrym jınaqtaý kólemi bar 9 jańa sý qoımasyn salý josparlanyp otyr. Osylaısha, aldaǵy tórt jylda aýyz sýmen qamtamasyz etý jáne sý ekojúıelerin turaqty ustaý úshin, aýyl sharýashylyǵy men ónerkásipte paıdalanýǵa bolatyn qosymsha 1,7 tekshe shaqyrym sýdy jınaqtaý josparlanǵan.
Ekinshi kezeńde Aqtóbe, Qyzylorda, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynda 11 sý qoımasyn salý josparlanǵan. Budan bólek, tujyrymdamaǵa bógetterdiń qaýipsizdigi deklarasııasyn ázirleýdi eskere otyryp, sý sharýashylyǵy obektilerine kóp faktorly zertteý júrgizý, sýdy paıdalaný lımıtterin belgileý tetigin ázirleý, magıstraldyq jáne sharýashylyqaralyq sýarý arnalarynda sýdy esepke alýdy sıfrlandyrý, gıdrologııalyq beketter salý, sýarýdyń sý únemdeıtin tehnologııalaryn engizý jónindegi is-sharalar engizilgen.
Tujyrymdamany iske asyrý jónindegi is-qımyl josparynda sýdy utymdy paıdalaný máselelerin, birinshi kezekte sýdy eń kóp shyǵyndaıtyn (40%-ǵa deıin) aýyl sharýashylyǵy salasynda sheshý kózdelgen. Atap aıtqanda, sýarmaly aýyl sharýashylyq jerleriniń jalpy aýdanyn 2,5 mln gektarǵa deıin jetkize otyryp, eki esege arttyrý, qosymsha 4 tekshe shaqyrym mólsherinde sý jınaqtaý úshin 20 jańa sý qoımasyn salý jáne jumys istep turǵan 15 sý qoımasyn rekonstrýksııalaý, 3,5 myń shaqyrym sýarý jelilerin qaıta jańartý, 212 kanaldaǵy sýdy esepke alýdy sıfrlandyrý arqyly sýarý kezinde tirshilik nárin únemdeý josparlanyp otyr.
Sý tapshylyǵyn ala jazdaı ter tókken sharýalar sezinbeýi tıis. Eldiń ońtústik aımaǵyndaǵy aǵaıyndardyń «bas aýrýyna» aınalǵan jaıtty sheshý úshin quzyrly organ kórshiles О́zbekstan, Qyrǵyzstan tarapymen kelisim jasasty. Nátıjesinde qazaq-qyrǵyz birlesip ShÝ-2 aınalma kanalyn salýǵa ýaǵdalassa, О́zbekstanmen «Dostyq» kanaly arqyly turaqty sý jiberip turý kelisimine qol jetkizildi.
Prezıdent saılaýaldy baǵdarlamasynda «Ár úıde, árbir otbasynda aýyz sý bolý shart» qaǵıdasy negizinde aldaǵy 5 jylda eldi mekenderdiń 100 paıyzyn sýmen jabdyqtaý qyzmetterin qamtamasyz etýdi tapsyrǵan bolatyn.
Tapsyrmany oryndaý úshin Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi bıyl Aqmola, Almaty, Atyraý, Ulytaý, Qyzylorda, Mańǵystaý, Túrkistan jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda 34 jobany iske asyryp jatyr. Atalǵan is-shara aıasynda 158 eldi mekende sýmen qamtamasyz etý jáne sý júıesin jańartý jumystary júrgiziledi. Nátıjesinde 450 myńnan astam turǵyn sapaly aýyz sýǵa qol jetkizedi. Jobalardyń aıaqtalý merzimi 2024-2025 jyldarǵa josparlanǵan.
Jaýapty organ toptyq sý qubyrlaryn salý jáne rekonstrýksııalaý boıynsha 8 jobany iske asyrmaq. Joba sheńberinde 22 myńnan astam adam turatyn 41 eldi mekendi sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý kózdelgen.
Qazaqstanda 15,5 tekshe shaqyrym mólsherinde sý qory bar. 3 692 aýyz sý orny barlandy. Bul sharýashylyqty jáne turǵyndardy aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin qajet. Bul rette, elimizde jylyna sharýashylyq – aýyz sý qajettilikteri úshin 1 tekshe shaqyrymnan artyq sý alynady.
Orta Azııa men el terrıtorııasynda sý tapshylyǵyn týdyrmaý úshin Ulttyq gıdrogeologııa qyzmetin qaıta qurý isiniń qolǵa alynýy da saılaýaldy tapsyrmanyń septigi.
Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ádiletti Qazaqstan: Bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» saılaýaldy baǵdarlamasynda «Ekologııalyq oılaý» taqyrybynda «Sý resýrstaryn utymdy paıdalanýǵa, qorǵaýǵa jáne tazartýǵa baǵyttalǵan jańa Sý kodeksin qabyldaýdy qamtamasyz etý» mejesi qoıyldy.
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi jańa Sý kodeksin ázirledi. Qujatta sý resýrstaryn basqarýdy qaıta qaraý, ony qorǵaý jáne únemdeýge basymdyq berilip otyr. Sý kodeksiniń buǵan deıingi redaksııadan 6 basty aıyrmashylyǵyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.
- Qorǵaý basymdyǵy: Jańa Sý kodeksinde sý resýrstaryn qorǵaýǵa úlken nazar aýdarylyp otyr. Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi tirshilik nári kózderin sarqylýdan, lastanýdan jáne bitelýden qorǵaıtyn bolady jáne osy baǵytta keshendi jumys júrgizedi.
- Sý qory aýmaqtarynda jer qoınaýyn ıgerýge tyıym salý: Sý qory aýmaqtarynda Kaspıı teńizinde munaı óndirýdi, altyn, tuz jáne emdik balshyq jınaýdan bólek, jer qoınaýyn ıgerýge tyıym salynady. Sebebi paıdaly qazbalardy keń aýqymda ıgerý shaǵyn ózender men olardyń salalarynyń tartylýyna ákeldi. Másele, ásirese, Almaty, Jetisý, Túrkistan jáne Jambyl oblystarynda óte ózekti. О́zen arnalary men taý bókterindegi aımaqtarda ken ıgerý shaǵyn ózenderdiń joıylýyna ákelip soǵady, sondaı-aq jer asty jáne jer ústi sýlarynyń qalyptasýyna keri áser etedi.
- Sý únemdeý prınsıpi: Mınıstrlik klımattyń ózgerýine beıimdelý jaǵdaıynda sýdy únemdeý boıynsha arnaıy baǵdarlamany ázirleý máselesin qarastyratyn bolady.
- Sýarmaly eginshilikke jańa kózqaras: Qazaqstandaǵy sý resýrstarynyń eń iri paıdalanýshysy - aýylsharýashylyq salasy. Mınıstrlik sýarmaly alqaptardyń kólemin arttyra otyryp, turaqty túrde sýmen qamtamasyz etýdi josparlap otyr. Ol úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlese birneshe dándi-daqyl túrin kezektesip nemese qatar ósirý tájirıbesin nasıhattaýǵa nıetti. Sebebi bir alqapta birdeı daqyldardy ósirý bir mezette sýarmaly sýǵa suranystyń artýyna ákeledi. Sondaı-aq sýarmaly jerlerdi josparly túrde sýmen qamtamasyz etý úshin sý qubyrlaryn birlesip paıdalaný úshin sharýalardy ırrıgasııalyq kondomınıýmdarǵa nemese birlestikke biriktirýdi kózdeıdi.
- Sýmen qamtamasyz etýdiń jańa normalary: jańa kodekstiń mańyzdy bóliminde aýyz sýdyń sapasyn jaqsartý, sýdyń esebin naqtylaý jáne sýdyń sapasyn óndiristik baqylaý, aýyz sýmen turaqty qamtamasyz etý úshin sý jetkizýshi mekemelerdiń jaýapkershiligin arttyrý qarastyrylǵan.
- Basseındik sý ınspeksııalarynyń quzyretin arttyrý: jańa kodekste basseındik sý ınspeksııalaryna memlekettik baqylaýdy júzege asyrýmen qatar, sý qoryn qorǵaý jáne qadaǵalaý fýnksııalaryn berý qarastyrylǵan. Bul sýdy óz betinshe paıdalaný, belgilengen lımıtten artyq sý alý, sý qoryn qorǵaý jáne paıdalaný salasyndaǵy zań buzýshylyqtardy azaıtýǵa jáne quqyq buzýshylyqqa qarsy jedel áreket etýge múmkindik beredi.
«Sýdyń da suraýy bar». Sý aıdyndary men ózen-kólderdegi saqtyq sharalary saılaýaldy baǵdarlamada qozǵaldy. «Elimizdiń sý obektileriniń ekojúıesin saqtaýǵa, olardy naqty ónerkásip oryndarynyń lastaýynan qorǵaýǵa baǵyttalǵan sý salasyn damytýdyń keshendi josparyn ázirleý».
Salaǵa jaýapty mekeme Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda sý obektileriniń ekojúıesin saqtaý jáne olardy lastanýdan qorǵaý máselelerin qarastyrǵan. Tabıǵı sý obektilerin saqtaý jáne qalpyna keltirý kelesi is-sharalar nátıjesinde qamtamasyz etiledi dep josparlanyp otyr:
- sý obektilerinde sý jiberý, drenaj jáne sý burý monıtorınginiń avtomattandyrylǵan júıesin engizý;
- káriz-tazartý qurylystaryn salý jáne rekonstrýksııalaý arqyly qorshaǵan ortany lastaýshy qaldyqtardyń kólemin azaıtý;
- aǵyndy sýlardy tazartý men paıdalanýdyń utymdy shemalaryn, sondaı-aq aınalymdy sýmen jabdyqtaý júıelerin ázirleý jáne engizý;
- shaǵyn ózenderdi ońaltý baǵdarlamalaryn ázirleý;
- ózender men kólderdi tazartý;
- Soltústik Aral teńizi men Syrdarııa ózeniniń salalaryn qalpyna keltirý jónindegi is-sharalar kesheni;
- Qazaqstanda Kaspıı teńizin ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurý;
- tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryn júrgizý;
- tozyǵy jetken sýarý júıelerin qalpyna keltirý;
- ıesiz, ózdiginen aǵyp jatqan gıdrogeologııalyq uńǵymalardy kranızasııalaý (uńǵymalarǵa bekitý, armatýrasyn ornatý).
Bul Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ádiletti Qazaqstan: Bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» saılaýaldy baǵdarlamasyndaǵy sý salasyna qatysty tapsyrmalardyń 1 jyl kóleminde júzege asqandary. Aldaǵy alty jylda saılaýaldy baǵdarlamadaǵy tapsyrmalardyń tolyq oryndalýy árdaıym Memleket basshysynyń nazarynda bolmaq.
