Jappaı sý únemdeýdiń mańyzy

Elde sý kózderi azaıyp barady. Trans­shekaralyq ózenderden keletin sýdyń kólemi qubylyp tur. Mundaıda sharýalar men basqa da ónerkásip ıelerine ár jyly keletin sýdyń kólemine qatysty saraptamalar qajet. Tosyn jaıttarǵa aldyn ala qamdanǵan áldeqaıda tıimdirek. Shyǵyndy azaıtý úshin az-maz qymbatqa tússe de, sý únemdeıtin tehnologııalardyń ıgiligine ıek artatyn mezgil keldi. Bir­ne­she jyl buryn alqapty sýarýdyń jańa júıesin engizýge bekingen sharýa­lar qazir tıimdiligin kórip otyr. Iá, mol ónim alýdy kózdegen kásipkerlerge mem­leket qajetinshe jol kórsetip, je­ńil­­dik qarastyryp, qoldap otyr. Keıbir óńirlerde aýyl sharýashylyǵyndaǵy sýdyń 40 paıyzy bosqa aǵyp jatyr eken. Sý sharýashylyǵy nysandarynyń 60 paıy­­zy tozǵan. Sýdyń «kóleńkeli» naryǵy degen de bar. Memleket basshysy osy máselelerdi Joldaýda aıtty. Úkimetke elimizdiń sý sharýashylyǵyn basqarý júıesine túgel reforma jasap, salanyń materıaldyq jaǵdaıyn jaq­sar­týmen qatar kadr máselesin sheshýdi tap­syr­ǵanyn bilemiz.

Ǵalymdar sý tapshylyǵy jahandyq máse­lege aınalatynyn burynnan-aq es­kertip, dabyl qaqty. Sol kezde shóbi­ne sýy jetetin elder uzaqmerzimdi boljamdarǵa asa bas qatyra qoımady. Endi sýdyń túbi kórine bastaǵan shaqta qordy molaıtyp, sý tapshylyǵynyń aldyn almasqa amal joq. Prezıdent Jarlyǵymen Sý re­sýrs­tary jáne ırrıgasııa mınıstrligi quryl­ǵa­nyn bilemiz. Qazir basshylyq quram bekip, joba-josparlar aıqyndalyp jatyr. Mınıstr Nurjan Nurjigitov sý sharýashylyǵy salasyndaǵy sarapshylar men mamandardyń pikirin nazarǵa alýǵa daıyn ekenin aıtty. Mınıstrlik Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytý­dyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujy­rymdamasynyń jobasyn ázirlep úl­gergen. Soǵan súıensek, 2027 jylǵa deıin Jambyl, Qyzylorda, Almaty, Aqmola jáne Batys Qazaqstan oblystarynda 1,7 tekshe shaqyrym sý jınaıtyn 8 jańa sý qoımasyn salý josparlanypty. Al ekinshi kezeńde Aqtóbe, Qyzylorda, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynda jańadan 12 sý qoımasy salynsa, elimizdiń ózge óńirlerinde sý qo­ryn jınaý jáne sýmen turaqty qam­ta­masyz etý máselesi sheshiledi eken. Tujy­rymdamaǵa saı qoldanystaǵy 15 gıdrotehnıkalyq qurylys jańartylady. Sonymen qatar 3,5 myń shaqyrym sýarý jelisin rekonstrýksııalap, sý ysyrabyn sýdy esepke alýdy sıfrlandyrý arqyly azaıtý josparlanǵan. Jańa tehnologııalar sý sharýashylyǵyn baqy­laý­ǵa múmkindik berip, shyǵyndardy azaıtady jáne mańyzdy tabıǵı resýrs­ty tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etedi. Qysqasy, tujyrymdamadaǵy jos­­par­dyń barlyǵy sý resýrstaryn tıim­di basqaryp, aımaqtardy turaqty sý qorymen qamtamasyz etýge, aýyl sharýa­shy­lyǵyn óristetýge, klımattyń ózgerýine beıimdelýge yqpal etedi eken.

Jýyrda jańa jyldan bastap sý sala­syn­daǵy qyzmetkerlerdiń eńbek­aqy­sy orta eseppen 25%-ǵa ósetini týraly habardy estidik. Árbir óńirde sý resýrstaryn bólý jáne ony baqylaýmen aınalysatyn bólimder paıda bolady. Kadr daıarlaý isine de kóńil bólinedi. Ulttyq gıdrogeo­logııa qyzmeti qurylyp, jeras­ty sýlaryn basqarý, izdestirý-barlaý jumystary qyzady eken. Sol sekildi turǵyndardy aýyz sýmen qamtyp, jaıy­lym jáne mal sharýashylyǵy úshin de jerasty sý resýrs­taryn paıdalanýǵa basymdyq berilmek. Sý resýrstarynyń aq­parattyq ortalyǵy qurylady. Bul qadam salaǵa qatysty bar­lyq derekti avtomatty rejimde usy­ný­ǵa, gıdrometeorologııalyq monıtorıng júıesi negizinde sý tasqynyn modeldeýge, transshekaralyq sý obektileri boıynsha derekterdi taldaýǵa múmkindik beredi desedi. Jańadan qurylǵan mınıstrliktiń alǵa qoıyp otyrǵan aýqymdy joba-jos­pary kóp-aq. Bul tek bastamasy bolar dep seneıik. Nátıjesinde, mejeli mindetter árbir óńirde tıimdi iske assa, qala, aýyl halqy sonyń sharapatyn kóredi degen úmit zor.

Sý sharýashylyǵynyń burynǵy mı­nıstri, gıdrotehnık Narıman Qypshaq­baev­pen pikirleskenimizde, ol jyldan-jylǵa sarqylyp bara jatqan sýdy tıimdi paıdalanýdyń birden-bir ádisi únemdeý ekenin aıtty.

– Sý máselesi kúrdelenip barady. Muny bárimiz bilip otyrmyz. Jaqynda Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrimen kezdestim. Sonda jaýapty qyzmette sýdy basqaryp otyrǵan mamandardyń sýdyń ne ekenin bilmeıtinin aıttym. Shar­ýa­­shylyqta ár qoıshy qoıyn kúnde­likti sanap, túgendep otyrady ǵoı. Sý kó­lemin baqylaý da osy sekildi dúnıe. Baqylamasa, bolmaıdy. Edilden Qa­zaq­stanǵa tıetin sýdyń úlesi qansha, Reseımen ara­daǵy sý máselesi jónindegi resmı qu­jat qashan bekitildi? Ertis, Ile, Jaıyq, Tobyl, Esil, Shý, Syrdarııanyń úlesi she? Sýshylardyń osy suraqqa múdirmeı jaýap berýi ekitalaı ekenin aıttym. Tushy sýdyń qory – shekteýli resýrs. Bul azaıýy múmkin, biraq kóbeı­meı­di. Halyq sany 20 mıllıonǵa jetkenin estip, bir qýanyp qaldyq. Osy qarqynmen 30, 40 mıllıonǵa da jetermiz. Biraq sýdyń kólemi ózgerissiz qala beredi. Sýshy­lar osyny oılaýǵa tıis. Qaı elde sýdy únemdeıtin tehnologııa, ádis-tásil engizilip jatyr, sony múm­kin­di­ginshe zertteý kerek. Qalaı engizemiz dep taǵy oılaný qajet. Bul úshin aldymen basshy­lyq qyzmetterge naǵyz sý mamandaryn qoıǵan abzal bolady. Taýdyń sýy ma, kórshi elden keletin sý ma, bári-bárine memleket, mınıstrlik elshilik etýi kerek, – deıdi ol.

N.Qypshaqbaev sý saıasatynda naqty sheshim qabyldap, sodan taıqymaı, bir ustanymda bolýǵa shaqyryp otyr.

– Ashyq aqparattan sýǵa jaýaptylar jylyna mynadaı kanaldar jóndeldi dep esep bergenin estip qalamyz. Esepke úńilsek, qazirgi qarqynmen eldegi kanal­dar­dyń barlyǵyn jaqyn keleshekte jóndep bite almaspyz. Qazir kanal­dardan ótken sý sharýashylyqqa jetemin degenshe jartysy sińip ketip jatyr. Sýǵa jete almaı otyrǵan mezgilde mundaı ysy­rapshyldyqqa jol berýge bolmaı­dy. Resmı aqparat boıynsha sýdy sharýaǵa jet­kizgenshe 40 paıyzy jolda rásýa bolady eken. Demek, kanaldary mınıstrlik tikeleı ózi baqylyp, bir qasyq sýdy da joǵaltpaýǵa kúsh salýy qajet. Bul – úlken másele. Bizde jer astynan ózdiginen paıda bolatyn sý kózderi joq. Bary sol, kóbeımeıdi. Transshekarlyq sý kózderin paıdalanýǵa kelgende qaı el bolsa da sýdy birinshi ózi paıdalanǵysy keledi ǵoı. Bizge naq qazir osyny eskerip, jumysty durys úılestire bilý kerek. Jer júzindegi tártip solaı. Halyqaralyq sý tártibi degen bar. Onda sý az bolǵan jyly da eki jaq bardy qanaǵat tutyp bólisetini kórsetilgen. Taǵy bir aıtatyn jaı, sý bólisý tártibi jóninde keńes úkimetinde jasalǵan kelisim bar. Qazir ony joqqa shyǵaryp, qaıta kelisim jasaýdyń qajeti qansha? Jańa kelisim arqyly kórshi elder bizdi oılap, sýdyń 60 paıyzyn jibermeıtini belgili nárse ǵoı. Kanada, AQSh, Meksı­kaǵa bardym. Olar 1902 jyly sý jóninde kelisimge qol qoıypty. 120 jylda bir sózi túgil útirin ózgertpegen. Men munyń barlyǵyn jaıdan-jaı emes, janym ashyǵan soń aıtyp otyrmyn. Sý máse­le­sin aqyldasyp sheshpesek bolmaıdy, – dep sózin túıindedi sarapshy.

Halyqtyń basym kópshiligi qalada turady. Birte-birte qala halqy da sýdy únemdeıtin jańa quraldardy paıdalanýǵa kóshetin shyǵar. Sý únemdeıtin tehnologııalar ústi-ústine usynylsa, ony durys paıdalaný mádenıeti qalyptasar. Ǵylym doktory, professor Blok Shaıkenov te sýdy tıimdi paıdalanýdy únemdeýden bas­taý kerek dep sanaıdy.

– Qazir halyqaralyq kelisimdi tolyq­taı saqtap otyrǵan eshkim joq. Sýdy ár el ózine qajetinshe buryp ala beredi. Endi bizge ne qaldy? Bizdiń nesibemiz –ózimizde bastalatyn ishki ózendermen qosa qar-jaýyn. Bul da ólsheýli. Taý baýyry men soltústik óńirde ǵana bar. Ortalyq tus túgel shól, shóleıt. Mine, bizdiń barlyq baılyǵymyz osy ǵana. О́zderińiz bilesizder, eki-úsh jyl ońtústik, batys ólkelerde qurǵaqshylyq boldy. Bul kópshilikke belgili dúnıe, ony ezgenmen eshteńe shyqpaıdy. Biraq qazir naqty sý qory jónindegi dáldi ólshemderdi zertteý arqyly aldyn alyp jatqanyn basa aıtý kerek. Osy sý qorynyń azaıýyna keıingi kezde qalalar da áser etip otyr. Sonda nege sý máselesin únemdeý arqyly shesh­peımiz degen oryndy saýal týady, – deıdi ǵalym.

Sýdy únemdeýdiń ádis-tásilderin áýel­den oılastyryp júrgen B.Shaıkenov 2017 jyly qalada sý únemdeıtyn tazalyq apparatyn oılap taýyp, tirkep, tórt jyl tekserýden keıin patentin alǵan. Sýdy tazalaıtyn apparattyń jańa nusqasy qalada turmystyq maqsatta jumsalatyn sýdyń 1/3 kólemin únemdeýge múmkindik beredi eken.

– Osydan 55 jyl buryn Almatyǵa kelgenimde qalada 520 myń adam turatyn edi. Qazir 2 mıllıonnan asady. Jarty ǵysyrda týra tórt ese ósti. Al sý azaıdy, taýda muzdaqtar túrilip joǵary ketti. Jaýyn, qar az. Taýdan aǵatyn ózen­derdiń qarqyny baıaýlady. Endi birshama ýaqyttan keıin sýdy qaıdan alady? Mańǵystaý óńirinde taza sýdyń kózi joq. Edilden tasyp, teńiz sýyn tushylaıdy. Almaty sııaqty Aqtaýdyń da qansha ysyrap jasaıtynyn eseptedim. Halyqaralyq zertteýlerge súıensek, qalanyń ár turǵynyna turmystyq jáne gıgıenalyq jaǵdaıdy tolyq qamtamasyz etý úshin kúnine 230-350 lıtr sý kerek. Muny aıǵa shaqqanda shamamen 7-10,5 tekshe metr sý. Árıne, bul – eń joǵary kórsetkish. Al orta eseppen (Almatyda) bir adamǵa táýligine 170-200 lıtr sý ketedi. Qalada turmysta as-sýǵa qajet sýdan sanıtarlyq tazalaýǵa ketetin sýdyń shyǵyny áldeqaıda kóp ekeni anyqtaldy. Qalaı degende de sýdy naqty tazalaý tehnologııasy bizde jetilmegen. Biz osy paryqsyz sharýa yńǵaıymyzben taza sý qorlaryn sarqyp, tabıǵattaǵy sý aınalymyna orasan zııan keltirip otyrmyz, – dep óz tujyrymyn aıtty B.Shaıkenov.

Sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý­ge kelgende bir emes, birneshe mańyzdy sharýa baryn túsindik. Basqa-basqa áýeli sýdy únemdeýge kóp kóńil bólý kerek tárizdi. Ázirge sýǵa jaýapty mınıstrlik osynyń barlyǵyna nazar aýdaryp, klı­mattyq ózgeristerge beıimdelýge oraı­las­tyrylǵan sharalardy qolǵa alady dep úmitteneıik.