ATA ZAŃ JÁNE ELBASY

Nursultan Nazarbaev Prezıdent bolyp saılanyp, elimizdi basqarǵan ýaqyt – tarıhı oqıǵalarǵa toly kezeń. Bul kezeńde elimizdiń egemendigi men táýelsizdigi jarııalanǵan qujattar, Qa­zaqstannyń memleket ekendigin kórset­ken Ata Zańy, memlekettik rámizderi qabyldanyp, táýelsiz el retinde álemniń shet memleketterimen qarym-qatynas ornattyq. Táýelsizdik alǵaly bergi 18 jyldyń ishinde Qazaqstandy álemniń barlyq elderi tanydy. Memleketimiz Birikken Ulttar Uıymynan bastap kóptegen be­deldi halyqaralyq uıymdarǵa múshe boldy. Osy kezeńde Qazaqstannyń ekonomı­kasy, mádenıeti, saıası júıesi nyǵaıdy, demokratııa men zańdylyq, quqyq tártibi jetildi. Osy táýelsizdik alǵan az ýaqyttyń ishinde elimizde 1993 jáne 1995 jyldary eki Konstıtýsııa qabyldandy. Árbir memleket úshin jazylǵan zań­dar­dyń bastysy sanalatyn Konstıtýsııada mynadaı úsh túrli másele bekitiledi: 1. Memlekettik-qoǵamdyq qurylys; 2. Adamnyń jáne azamattyń quqyqtyq mártebesi; 3. Memlekettik organdardyń qyzmettik júıesi. Konstıtýsııa mem­leket­tiń negizgi zańy dep atalýynyń sebebi osynda. Quqyqtyq júıedegi barlyq zańdar osy Konstıtýsııaǵa sáıkes qabyldan­ba­sa, bul sáıkessizdik qoǵamnyń damýyna kedergi keltiredi. Táýelsiz memleket retindegi Qazaqstannyń alǵashqy Konstıtýsııasy 1993 jylǵy 28 qańtarda qabyldandy. Alǵashqy Konstıtýsııa bolǵandyqtan ony talqylaý kezindegi halyqtyń ynta-jigeri erekshe boldy. Solaı bolsa-daǵy qujatta ketken kem­shilikter qoldana bastaǵannan-aq kózge tústi. Onda eski qoǵamnyń erejeleri oryn alyp, olar keńestik demokra­tııa­lyq qaǵıdalarǵa negizdelgendikten, biz­diń jańa qoǵamymyzdyń ómir talabyna jaýap bere almady. Alǵashqy Konstıtý­sııada adamnyń quqyqtary,  bostan­dyq­tary, olardy júzege asyrý qaǵıdalary, atqarý bıligin júzege asyrý nysandary, basqarý salasyndaǵy demokratııalyq ınstıtýttardyń qyzmeti jete kórse­tilmegen bolyp shyqty. 1990 jylǵy 25 qazanda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Egemendigi týraly deklarasııada aıtylǵan bıliktiń úsh salasy: basqarý, sot bıligi, zań shy­ǵarý bılikteriniń atqaratyn rólderi bul Konstıtýsııada naqtylanbaı qaldy. Osy­laısha, 1993 jylǵy Konstıtýsııa ómir talabyna saı kelmegendikten, Elbasy Nursultan Nazarbaev jańa Konstıtýsııa qabyldaý kerektigi jóninde usynys jasady. Memleket basshysy bul qujattyń barynsha keń talqylanýyna múmkindik týǵyzdy. 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń jobasyn talqylaýǵa 3 mıllıon 345 myń adam atsalysyp, pikirin bildirdi. Qazaqstan halqynyń úshten birin bildiretin olar jobaǵa 1100 túzetý engizdi. Toqsan segiz baptyń elý besi eleýli ózgeristerge ushyrady. Buryn bolmaǵan jańa bólimder, baptar paıda boldy. Konstıtýsııa 1995 jylǵy 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendým arqyly qabyldandy. Oǵan saılaýshylardyń 90 paıyzy qatysyp, olardyń 81 paıyzy Konstıtýsııany jaqtap daýys berdi. Jańa Konstıtýsııa sondyqtan halyq pikiriniń, oıynyń, olardyń múddesiniń zańdyq kórinisi boldy. Sóıtip Qazaqstan halqy Elbasymen birge negizgi zańdy jasady. Jańa Konstıtýsııanyń avtory dep biz el Prezıdenti men búkil halyqty aıtýymyzǵa ábden bolady. Ata Zań elimiz ekonomıkasynyń, áleýmettik-saıası júıesiniń damýyn jedeldetti, halyqtyń saıası belsen­diligin arttyrdy. Zań shyǵarýshy, atqarýshy organdardyń quzyretin, jumys isteý tetigin, ózara is-qımylyn, birligin zań turǵysynan aıqyndap berdi. Azamattar, uıymdar quqyqqa ǵana emes, sonymen birge Konstıtýsııada kórsetil­gen jaýapkershilikke de ıe boldy. Mem­lekettiń tili, jer máselesi, azamattyq alýdyń joldary, Parlamenttiń qos pa­la­talyq júıesi belgilenip, Prezıdenttiń quzyreti, sot tóreliginiń qyzmeti, Kons­tıtýsııalyq Keńestiń ókilettiligi sııaqty kúrdeli máselelerdiń barlyǵy 1995 jylǵy Konstıtýsııada sheshimin tapty. Konstıtýsııanyń qabyldanýy nátı­je­sinde ekonomıkalyq damý, saıası refor­malardyń jedeldigi arta tústi. Halyqtyń saıası belsendiligi, biliktiligi ósti. Olardyń qoǵam ómirine aralasýy zańdyq sıpatqa ıe boldy. Konstı­tý­sııa­ny qabyldaǵannan keıin demokratııalyq reformalardy júzege asyrý nátıjesine sáıkes Konstıtýsııaǵa eki ret – 1998 jyly jáne 2007 jyly ózgertýler men to­lyqtyrýlar engizildi. 1998 jyly engi­zilgen ózgertýge baılanysty elimizdiń sot júıesinde isterdi qaraý alqa bı­lerdiń qatysýymen júzege asady degen másele engizildi. Iаǵnı sot júıesi búkil demokratııalyq elderdiń júrgizetin sot talabyna sáıkestendirildi. 2007 jyly engizilgen ózgertýlerde de birtalaı ja­ńalyqtar boldy. Parlamenttiń ókilet­tiligi keńeıtildi. Depýtattar sany kóbeı­di. Máselen, qazirgi qoldanyp júrgen Konstıtýsııa boıynsha Parlament depý­tattarynyń sany 154-ke jetti. Májilis taraıtyn bolsa, zań shyǵarý qyzmetin Senat atqaratyn boldy. Depýtattardy saılaý burynǵy mojarıtarlyq júıeniń ornyna proporsıonaldyq júıe boı­ynsha júzege asyrylatyn boldy. Iаǵnı, jeńgen partııa Parlamentten kóp daýys alady. Qazaqstan halqy Assambleıa­synan toǵyz depýtat Parlamentke saılanatyn bolady. Keıingi Konstı­tý­sııaǵa engizilgen ózgeristerge baılanysty sot kadrlaryn iriktep alý Joǵarǵy Sot Keńesiniń quzyryna berildi. Tutqyn­daýǵa sanksııa berý prokýratýradan  aly­nyp, sotqa berildi. Mine, osyndaı demokratııalyq úrdister júrgizildi. Elbasymyz aıtqandaı, endigi qolǵa alatyn nárse, bizdiń Parlament kem degende eki partııadan turýy kerek. Bolashaqta Parlamentimizde kem degende eki saıası partııanyń daýysty kóp alǵan, belgilengen ókilderi depýtat bolyp saılanady. Bıliktiń barlyq tarmaqtary Kons­tıtýsııaǵa saı qyzmet atqarýda. Mem­leketimizdiń quqyqtyq qatynastaryn retteıtin kóptegen zańdar, kodekster qabyldanyp, olar memlekettik qury­lystyń órkendeýine jumys istep jatyr. Memlekettik tilge aınalǵan qazaq tiliniń qoldanys aıasy keńeıip keledi. Eger Ata Zań elimizdiń búkil ómirin rettep, damýyna jol ashsa, munyń ózi onyń qabyldanýyna bastamashy bolyp, jan-jaqty talqylanýyna negiz qalaǵan Elbasynyń konstıtýsııalyq zańdy­lyqty ornyqtyrýdaǵy aıryqsha rólin tanytady. Aryqbaı AǴYBAEV, zań ǵylymdarynyń doktory,  Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń professory.