Kóp mura qoımada shań basyp jatyr

Murany álemdik naryqqa shyǵarýdyń mańyzy

Salada memlekettik saıasattyń joq­tyǵynan óńirlerdegi birqatar mýzeı óz kolleksııasyn syıǵa tartylǵan jádi­gerler nemese qosymsha qarjy esebi­nen tolyqtyryp keledi. Ýaqyt óte jádi­gerler de tozady. Al atakásipti da­mytý zań deńgeıinde qolǵa alynýy qajet-aq. Búginde álemniń kóptegen elinde qol­danbaly dekoratıvti óner týyndylary eko­no­mıkanyń mańyz­dy sektory retinde tabys kózine aınalyp otyr. Dástúrli kásip pen jańa tehnologııalardyń úılesimi ónerkásip taýarlarynyń básekelestigine, joǵary sapaly ónimder óndirisiniń damýyna yqpal etip keledi. Qolóner buıymdaryna suranystyń artýyn sarapshylar jańa ekonomıkalyq-áleýmettik qubylys dep baǵamdaıdy.

Qazaq halqy óziniń turmys saltyna qajetti jabdyqtardyń ekologııalyq, gıgıenalyq talaptaryna asa mán bergen. Kilem, tekemet, syrmaq syndy qolóner buıymdar sándik stılde ǵana emes, syz ótkizbeıtin, jylý saqtaıtyn, tipten sharshaýdy basatyn qasıetimen erekshelengen. Al teriden jasalǵan ydystarda kúndelikti taǵamdar men qymyz-shubattyń tabıǵı dáminiń saqtalatyny ǵylymı turǵydan áldeqashan dáleldengen.

Azııa-Tynyq muxıt aımaǵy Qol­óner­shiler keńesiniń keńesshisi ári qurmetti múshesi, «Qazaqstan qolónershiler oda­ǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Aıjan Bekqulova búginde dástúrli qol eńbeginiń quny tómendep ketkendigin aıtady. Onyń aıtýynsha, sońǵy jyldary odaq tarapynan qolǵa alynǵan bastamalar nátıjesinde ǵana óńirlerdegi qolónershilermen baılanys ornaı bastaǵan. Atakásiptiń bedelin arttyryp, el ekonomıkasynyń qozǵaý­shy kú­shine aınaldyrý úshin «qolóner­shi» ma­mandyǵyn zańmen bekitý qajet. Olar­dy jármeńkelerge qatystyrý, sa­lyq jeńildikterin qarastyrý máselesi de kún tártibinde tur. Qazirgi kezde sala ja­nashyrlarynyń tabandylyǵynyń arqa­synda atakásiptiń birqatar túrlerin zań­dastyrý isine memleket tarapynan kóńil bóline bastapty. Alaıda kreatıvti ındýstrııa aıasynda ekonomıkalyq qyzmet túrleriniń jalpy klassıfıkatoryna zergerler men mýzyka aspaptaryn jasaýshylardan ózge sheberler sanaty enbeı qalǵan. Odaq tarapynan aıtylǵan usynystardan keıin bul tizim birshama tolyǵyp otyr. О́kinishke qaraı, elimizde óńirlerdegi sheberler statıstıkasynyń ózi naqtylanbaǵan eken.

Oıý-órnektiń mol qoryna silteme

Bıyl Qazaqstan qolónershiler odaǵy bastamasymen qazaqtyń qoldanbaly dekoratıvti óner portaly iske qosyldy. Qolónerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan ıgi shara aıasynda qajetti materıaldardyń deni elimiz óńirlerinen jınaqtalyp, onlaın resýrsta oıý-órnekter bazasy túzildi. Buıymdardyń, oıý-órnekterdiń aımaqtyq belgileri, jasalý tehnıkasy men qoldanylǵan materıaldar bazasyn jınaýdy kópten beri josparlap júrgen Aıjan Ábdimanapqyzy jadynda dástúrli buıymdardyń jasalý ádisteri, tehnıkasy men qupııalary saqtalyp qalǵan sheberlerdiń bilimin qoldan kelgenshe jazyp alyp, saqtap qalý negizgi maqsat bolǵanyn jetkizdi. Aqtóbe, Shymkent, Pavlodar, Aqtaý, Taraz, Qyzylorda, Almaty qalalaryn aralap, osy issaparda elimizdiń kóptegen murajaılaryna zertteýler jasaı júrip, biregeı tehnologııa­larmen jumys jasaıtyn sheberlerdiń sheberhanasyna baryp, birqatar derekterge qol jetken. Osylaısha Qazaqstan qolónershiler odaǵynyń www.crafts.kz saıtyndaǵy oıýlar bazasy elimizdiń óńirleri men mýzeılerinen jınaqtalǵan aqparattar negizinde tolyǵyp otyr. Jobanyń alǵashqy bólimi negizinen toqyma buıymdarynda qoldanylatyn dástúrli oıýlardy materıaldyq emes muranyń bólshegi retinde qujattaýǵa arnaldy. Osyǵan oraı 60 shaqty oıý-órnek túrleri túgendelip, sıpattamasy, ádebıetter qory, bıblıografııasy jasaldy. Jobany nasıhattaý úshin elimizdiń Oral, Atyraý, Aqtaý qalalaryna, Amerıka, Qytaı, О́zbekstanǵa, sondaı-aq Reseıge birneshe márte saparlaǵan sala janashyrlarynyń bul isine búginde qoldaý bildirip jatqandar kóp. Osyǵan qarap olar jobanyń suranysqa ıe ekenine kóz jetkizip otyr.

Degenmen Aıjan Bekqulova atap ótkendeı, issapar barysynda kóz jetken birqatar derekter kóńilge qaıaý túsiredi. Sebebi, qolóner úlgileriniń kópshiligi jo­ıylyp ketken. «Reseı basylymdarynyń birinen Reseı mýzeıine aqqý mamyǵynan tigilgen qamqa tonnyń bizdiń elimiz tarapynan syıǵa tartylǵandyǵy jaıynda aqparat oqyp qalǵan edim. Munda aqqýdyń qanaty tonnyń syrty jaǵyna qaratyp tigilgen. Búginde mundaı tonnyń tigilý tehnıkasy múlde umyt qaldy. Kúderi óńdeý, juqa terige órnek salý tehnıkalary da jadydan shyǵa bastaǵan. Kıiz basý dástúrinen de alystap baramyz. Qazaqtyń dástúrli kásibi onyń ulttyq kody ekenin qaperge alyp, salaǵa túbegeıli ózgeris jasaıtyn kez keldi», dep qynjylysyn bildirdi sala janashyry.

«Qazaqtyń qoldanbaly óneri» qaıta shyqsa

Mamandar qazaq halqynyń oıý-órnekterin jınaý, zertteý, olardy saıtqa ornalastyrýǵa qatysty joba aıasynda akademık Álkeı Marǵulannyń úsh tomdyq eńbegin negizge alǵan. Akademık eńbekterindegi oıýlardyń qurylymy men ereksheligi búgingi qoldanystaǵy ulttyq naqyshtaǵy buıymdarda qanshalyqty durys qoldanys taýyp otyrǵandyǵy – asa mán beretin másele. Aıjan Ábdimanap­qyzy atap ótkendeı, «Qazaqtyń qoldan­baly óneri» týraly Álkeı Marǵulan­nyń eńbegi kez kelgen sheberdiń, sýretshi­niń kitap sóresinde turýy qajet. Alaı­da bul eńbekke ekiniń-biriniń qoly jete bermeıdi. Búginde qolónershilerge jón silteıtin mundaı bazalyq eńbek joq­tyń qasy. Sheberler úshin taptyrmaıtyn materıaldar osy eńbekte jazylǵan. Munda óte úlken ıllıýstratıvti materıal­dar qory jınaqtalǵan. Qandaı da bir buıymnyń aımaqqa qatysty siltemeleri, oıý-órnekterdiń qysqasha sıpattamasy berilgen. Akademık ókinishke qaraı bul eńbegin tolyq aıaqtaı almaı ketti. Sebebi 3-tomynda ıllıýstrasııalar ǵana qamtylyp, jazbasha derekter keltirilmeı qaldy. Osy oraıda akademık jazǵan Qazaqstan tarıhynyń 5 tomdyǵy men atalǵan eńbek qaıta jaryqqa shyǵyp jatsa, nur ústine nur.

О́ner týyndylarynyń sanaýly kolleksııasy

«Elimizde tolyqqandy qoldanbaly dekoratıvti óner murajaıy joq. Olar birqatar mýzeıler janynda jekelegen bólim retinde ǵana jumys istep keledi», deıdi Aıjan Bekqulova. Onyń aıtýynsha, ulttyq jáne aımaqtyq murajaılardyń negizgi qorlarynda dástúrli ónerdiń jekelegen túrleri boıynsha sanaýly ǵana kolleksııa saqtalǵan. О́kinishke qaraı, bul bólimder ózi qyzmetin tolyqqandy atqaryp otyrǵan joq. Mýzeılerdiń basym kópshiliginiń ekspozısııalyq zaldary shaǵyn. Munymen qosa mamandar, ǵylymı qyzmetkerler otyratyn zaldar jetkiliksiz. Birqatar mýzeılerde kórme alańdarynyń, ekspozısııalaýǵa, saqtaý­ǵa orynnyń jetispeýshiliginen materıal­dyq emes muramyzdyń basym kópshi­­li­gi qoımalarda jatyr. Kezinde qolóner ortalyǵy retinde qarqyndy damyǵan óńir­ler ulttyq dástúrden alshaqtap ketken. Sondyqtan qolóner damyǵan óńirler­ge mártebe berý qajet. Al bul másele qo­ǵamdyq uıymdar emes, memleket tarapynan qolǵa alynatyn ıgi is. «Degenmen mýzeı qorlarymen tanysa júrip, sol óńirge ǵana tán aıyrmashylyqtardy baıqaý­ǵa bolady. Mysaly, Pavlodar mýzeıinen sırek kezdesetin, órnekteri esh jerde qaıtalanbaıtyn kesteni kórýge bolady. Kıimderdi, tósek jabdyqtaryn kes­teleý tehnıkasyna da erekshe nazar aýdardyq. Keste úlgilerine qarap, bul birdi-ekili ǵana emes, osy keste túriniń tolyq­qan­dy baǵyty bar ekenine kóz jetkizýge bo­lady. Qyzylorda mýzeıinde ǵajaıyp tehnıkamen daıyndalǵan basqur bar. Menińshe, bul – aqbasqur. Negizi basqur túginiń qalyńdyǵy 40-50 sm bolyp kelse, bizder kórgen aqbasqur óte tyǵyz ári 10-15 sm qalyńdyqpen toqylǵan. Mu­ny qazaq qoldanbaly óner týyndysy­nyń qaıtalanbas úlgisi deýge negiz bar. Mańǵystaýǵa tán kıiz basý óneriniń jekelegen stılıstıkasy tartymdy. Birde kıiz basýdan trenıng ótkizý barysynda Atyraý oblysynyń Maqat aýdanynda jergi­likti sheberlerden osy oblysta kezdese­tin kıiz túrleriniń sýretin jiberýdi sura­ǵan edim. Olar jibergen fotomaterıaldar ishinde tyǵyz, oıýy qanyq ári jýan júnnen basylǵan, oıýy taldyrmadan oıylǵan kıizder bar eken», deıdi Aıjan Ábdimanapqyzy. Osy sapar barysy­nan málim bolǵandaı, Tarazda kezdesetin qysh buıymdardyń erekshe túrleri dala órkenıeti jádigerlerin tereńirek zertteý qajettigine meńzep turǵandaı. Mundaı qysh buıymdardy elimizdiń óńirlerindegi birqatar mýzeılerden de kezdestirýge bolady.

Sheteldegi jádigerler de zerttelýi kerek

Búginde álem mýzeılerinde turǵan kóshpeliler órkenıetiniń jádigerlerin qaıta sıpattaý, ǵylymı aınalymǵa en­gizý isi ýaqyt kúttirmeıdi. Kúni búginge deıin qazaq ǵalymdary álem mýzeıleri­niń kolleksııasyn zertteýmen túpki­lik­ti aınalysqan joq. Endigi kezekte bel­gili bir ǵalymdar toby belsendilik tanytpasa, osynaý baılyǵymyzdy joǵal­typ alatynymyz anyq. Bul baǵytta О́zbek­stan úkimeti arnaıy baǵdarlama qabyl­dap, shetelderdegi qaıtalanbas, baǵa jetpes týyndylardy jınastyryp, arnaıy katalogter shyǵaryp jatyr. Al bizde ke­­­risinshe oqý oryndarynda qoldan­ba­ly ónerge qatysty aqparattar azaıyp ­ketken. Keıingi jyldary kórkemóner­men baılanysty joǵary oqý oryndaryn­da dızaın mamandyǵynyń ashylýy negiz­gi mamandyqtardy ataýymen qatar bolmysyn da qoldanystan ysyryp tastady. Jastarǵa dekoratıvti qoldanbaly ónerdiń mánin, aǵash óńdeý degendi túsingen­nen góri «dızaın» uǵymy jaqyn bolyp ketti. «Eger bul jaǵymsyz úrdis jalǵasyn taba beretin bolsa, biraz jyldan keıin sheberlerimizdi de joǵaltyp alatynymyz anyq. Ol úshin mektepterde, tehnıka­lyq oqý oryndarynda arnaıy ınkýbatorlar isin jandandyrý qajet. Jádigerler sórelerde turý úshin mýzeıler ashý kerek», deıdi Aıjan Ábdimanapqyzy. Osy oraıda Qytaı saparynan birer mysal keltirgen ol Dongyang, Hangzhou qalalaryndaǵy kirse shyqqysyz, ınteraktıvti, eńsesi bıik, alańdary úlken mýzeılerdiń ereksheligin alǵa tartty. Hangzhou-da shaı mýzeıi, Dongyang-ta aǵash óńdeý mýzeıi ózindik naqyshymen baýraıdy. Munda árbir sheber óz ónerin kórsetip, kelýshilerdi sheberligimen tánti etedi eken. Osy oraıda aspan asty eliniń qolónerdi baǵalaý isinen úlgi alatyn tustary bar ekenine kóz jetkizgen delegasııa músheleri qazaq sheberleriniń de álemdik básekede bási joǵary ekenin maqtan etedi. Qytaı elinde olardyń qolynan shyqqan buıymdar joǵary baǵalanyp, osy sapar barysynda keste tigetin sheber Quljaı Husman men zerger Serik Rysbekovke «Azııa-Tynyq muxıt aımaǵynyń aıtýly sheberi» ataǵy buıyrypty.

Qolónershiler elektrondyq  naryqty ıgeredi

Elimizdegi sheberler isi odaq tarapynan turaqty nasıhattalyp keledi. Oǵan dálel retinde birqatar jobalar jaıynda aıtyp ótkendi jón kórdik. Bıyl jazda Vashıngtonda ótken halyqaralyq festıvalge qatysyp qaıtqan qazaq sheberleri «Táńir álemi» pavılonynda óz týyndylaryn tanystyrdy. Bes kún boıy keste tigý, kıiz basý aǵash óńdeýden sheberlik saǵattaryn ótkizip, qobyz, dombyrada oınap, ınteraktıvti kórinister qoıdy. A.Bekqulova, aqtaýlyq sheber Aıjan Jaǵadaı jáne basqalar halyqaralyq naryqta óz ónimderin tanystyrdy. Aıjan Bekqulovanyń aıtýynsha, festıvalder sheberler úshin óz ónimderiniń sapasyn arttyryp, álemdik trendtermen tanysýǵa, ózderin sheber retinde tanytýǵa múmkindik beretin kásibı alańǵa aınalyp keledi. Osy tusta Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń Taraz qalasynda jáne bıyl Almatyda kıiz basýdan ótken halyqaralyq festıvalge muryndyq bolǵanyn aıta ketken abzal. Al etnomádenı tarıhymyzdyń ortalyǵy sanalǵan Taraz qalasy júnnen jasalǵan ónimder jáne kıiz basýdan «Halyqaralyq qolónershiler qalasy» mártebesine ıelengen. Sońǵy kezde Túrkistan oblysynda respýblıkaǵa mýzeıimen tanylǵan Sháýildir keste tigý men zergerlikten halyqaralyq festıval ótkizýdi turaqty qolǵa alyp keledi. Munymen qosa respýblıka óńirlerinde trenıngter ótkizý dástúrge aınalǵan. Odaq músheleri, sondaı-aq aımaqtardaǵy sheberler «Atameken» UKP-men birlesip qolónershilerdi jańa kásipke baýlyp, biliktiligin arttyryp otyrady. Aqtaýda kónekóz sheberlerdiń biri Áýes Saǵynaeva kıiz basý, qysh buıymdar jasaý kásibine baýlý boıynsha sheberlik saǵattaryn ótkizip keledi.

Sonymen qatar Qazaqstan qolóner­shiler odaǵy bastamasymen Shveısarııa­nyń ITS kompanııasy eki jyl qatary­nan elektrondy kommersııa naryǵyna shyǵýǵa qoldaý kórsetse, brıtandyq kompanııa ishki, syrtqy naryqqa shyǵarý úshin prezentasııalardyń tolyqqandy serııa­­syn jasady. Sonymen birge Dýbaıda ótken «Ready4Trade Ortalyq Azııa» jobasy osy baǵytta jasalǵan is-sharalardyń biri retinde belgili. Onda Ortalyq Azııa­daǵy elektrondy kommersııany damytý máselesi talqylanyp, otandyq qol­óner­shilerdiń NOVICA habyna qosylý múm­kindikteri qarastyrylǵan bolatyn. Bul Qazaqstan sheberleriniń halyqaralyq saýda keńistigine shyǵýymen qatar, saýda alańdaryn keńeıtýge, Ortalyq Azııadaǵy ınklıýzıvti ekonomıkany damytýǵa múm­kindik beretini sózsiz.

ALMATY