«Qasiret» memorıaly

Shymkent qalasyndaǵy bul jappaı jerleý orny HH ǵasyrdyń sońynda-aq anyqtalǵan. 1998 jyly jappaı atý jazasyn oryndaý ornynda «Qasiret» atty memorıal ornatylǵan. Alaıda ashylǵanyna shırek ǵasyr ótken memorıaldyń ózindik tarıhy búginde kómeskilene bastaǵandaı. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý úrdisiniń nátıjesinde jańǵyrtylýǵa tıis tarıhı jadynyń bir bóligi bolyp tabylatyn bul taǵzym ornynyń tumsa tarıhyn qaıtadan naqtylap jazyp, esepke qosýdy jón kórdik.

Táýelsizdik alǵannan keıin bas­tal­ǵan jappaı atý jáne jerleý ornyn­ izdeý jumysy HH ǵasyrdyń 20-50-jyl­da­ryndaǵy keńestik jazalaý oryn­dary­nyń qyzmetkerleri ózderiniń soıqan iste­riniń izderin jasyrý áreketine kezdes­kendiginiń saldarynan birqatar qıyn­dyq­qa ushyraǵan. Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń eńbek demalysyndaǵy qyz­metkeri Azımov Abdel-Kerımniń este­li­ginen belgili bolǵandaı, NKVD-nyń mura­geri bolyp sanalatyn keńestik mem­lekettik qaýipsizdik qyzmetinen (MQK) jergilikti táýelsiz BAQ betterinde saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń qunyn qoǵamdyq suraýdyń qarqyndy bastalǵandyǵynan sol kezdegi Shymkent oblysy boıynsha MQK basqarmasynyń basshysy, general-maıor­ Esengeldi Musta­fe­tov­tiń buıryǵymen quramy komıtet qyz­met­ker­le­rinen turatyn shuǵyl top qurylǵan.

Arhıvterdegi isterdi qaıta qaraý toby­nyń jumystaryn úılestirý MQK basqar­ma­synyń qyzmetkeri Anatolıı Ilıch Kovalenkoǵa júktelgen. Degenmen IID jáne MQK arhıvteri qujattary arasyn­da saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń qaı jerge jerlengeni jaıly eshbir málimet ta­byl­­maǵan. О́ıtkeni NKVD qyzmetkerleri óz­­de­riniń is-áreketterin sheber jasyra bil­gen.

UQK-tiń «Shuǵyl izdestirý toby» arhıv­ materıaldarynan eshqandaı iz taba almaǵandyqtan, jergilikti turǵyn­dar­ǵa suraý salýdyń nátıjesinde ǵana qurbandardy jappaı atý ornyn anyq­ta­ǵan. Ondaı málimetti alǵash ret 1938 jyl­dan bastap NKVD-nyń ishki túrmesine qyz­metke alynǵan Korenda Konstantın Nıkıtovıch degen azamat bergen. Onyń aıtýynsha, NKVD-nyń ishki túrmesine jańa qyzmetke aýysqannan keıin onymen NKVD basqarmasynyń basshylary Demıdov Fedor Petrovıch pen onyń orynbasary Kostenko Grıgorıı Aleksandrovıch suhbattasqan eken. Arada birneshe aı ótkennen keıin oǵan eki máıitti kólikke tıep, orystildi turǵyndar «Túlkili saı» «Lısıa balka», al qazaqtar «Albastysaı» dep ataǵan Badam ózeniniń eski arnasyna jerleý týraly buıryq berilgen. Ol máıitter jatqan bólmege kirip, olarǵa jabylǵan brezentti ashyp qaraǵanda, NKVD-nyń basshysy men onyń orynbasary F.P.Demıdov men G.A.Kostenko máıitterin kórgen eken. Berilgen buıryqty oryndaǵan Kostıa aǵaı (Korenda K.N.) máıitterdi kólikke tıep, jerlep keledi. Bul qýǵyn-súrginniń ekinshi tolqyny bastalǵan, «úshtikter» dep atalatyndardyń bir-birin qýdalap, qylmystyq jaýapkershilikke tartyp, asyrasilteýshilikpen aınalysty dep aıyp taǵyp jatqan kezder edi. Biraq K.N.Korenda qurbandardyń naqty qaı jerge jerlengenin taýyp bere almaǵan.

Komıtettiń shuǵyl tobynyń izdenis­te­riniń nátıjesinde Shymkenttegi jappaı atý ornyn tabýǵa sol mańdaǵy aýyl­da ósken, sol zamandaǵy 10 jastaǵy bala Nıkolaı Ivanovıch Belov kómek jasaǵan. N.I. Belov ózderi «Túlkili saı» dep ataı­­tyn qorqynyshty jerdi shuǵyl top izdenýshilerine kórsetken. Sol kezeńdegi on jasar bala dostarymen birge «Túlkili saı» jaqqa jıi baryp turǵanyn, máıitterdiń jerlengen izderin kórgenin aıtady. Onyń aıtýyn­sha, barlyǵy tún mezgilinde bolǵan. Túnde avtokólik kelip, odan adamdardy túsiredi eken de, kóp uzamaı atylǵan oqtyń daýsy estiledi eken. Ol oryndar qorshaýly bolǵan, túnge qaraı kúzetshiler kúzetken.

N.Belovtan bólek, surapyl kezeńniń surqaı sýretteri kóz aldynan ketpeıtin kýágerler qazaq balalary arasynan da tabyldy. Sol jyldary qozy baǵyp, taı qýǵan bala­lar – búginde el aǵasyna aınalǵan kónekóz qarııalar Shaqabaı Túktibaev, Sıqymbaı Tatybaev, marqum Asqarbek Bekjigitov: «El basyna náýbet kelgen jyldary biz bala edik. Aýylymyzdaǵy qyrdyń arjaǵynan keshke qaraı, túnde atylǵan myltyqtardyń daýysy estiletin. Qulaǵymyzǵa yńyrsyǵan, jylaǵan, aıqaılaǵan únder keletin. Áke-sheshe­miz bizge estirtpeýge tyrysatyn jáne ol jaqqa aıaq baspaýymyzdy talap etetin. Ash ıtter keıde aýylǵa adamnyń aıaǵyn, qolyn tistep ákeletin. Bir kúni qozy baǵyp júrgende balalyq áýestigimiz ustap «Albastysaıǵa» bardyq. Bıik jardy úńgir­lep qazyp, ólgen adamdardy tósek jına­ǵandaı, biriniń ústine birin qalap jınap qoıypty. Betin jappaǵanyna qaraǵanda, qatary áli de bolsa kóbeıedi dep jos­par­lansa kerek. Keıbiri atqan jerinde sileıip jatyr. Kóbin atqan boıda qudyq­qa tastapty. Qudyqta sý ornyna qan shúpildep tur. Shamasy belgili bir baı turǵan-aý, eki-úsh úıdiń aýmaǵyndaı alań­qaı­da dúnıe-múlik tirelip tur. «Búlin­­gennen – búldirgi alma» degen emes pe, eshkim tımegen. Biraq eldi ashtyq jaı­lap, joq­tyq qyspaqqa alǵan kezde ıman­­­nan bezgen bireýlerdiń sonda baryp, ıesiz qal­ǵan jerden atylǵandardyń bútin kıi­min, keıbir múlkin alyp kele jatqanyn jurt kórgen. «Qaıdan kele jatyrsyń?» ­degen suraqqa: «Selmagtan» dep jaýap ber­­­gen. El álgilerge qarǵys jaýdyrǵan. Keıin sol suǵanaq qoldardan urpaq qal­ǵan joq», deıdi Saıası qýǵyn-súrgin mýze­ıi­niń bir kezdegi dırektory, aqyn H.Esen­qa­raeva.

Nege jappaı atý orny «Albastysaı», «Túl­­kili saı» bolýy múmkin degen saýal al­dy­myzǵa kóldeneń turady. О́ıtkeni bul jer revolıýsııaǵa deıin bir dáýletti adam­­nyń menshigindegi jaıylymdyq jer bolǵan degen estelik bar. Baı túnge qaraı jyrtqyshtar malǵa shappaý úshin osyn­­daı úlken-úlken on shaqty shuńqyr qazyp, maldy sonda qamaǵan. Saıdyń ishki jaǵynda, Badam ózeniniń eski arnasy bo­­ıynda qudyq bolǵan, sol jerden sý shy­­ǵa­ryp, mal sýarǵan. Mine, osy shuń­qyr­lar máıitterdi tastap, kómýge yńǵaı­ly­­ bolǵandyǵy týraly da aýyzsha derek ta­­byl­ǵan.

Osydan keıin shuǵyl top izdenýshileri qabir bolýy múmkin oryn retinde osy jer­diń relefin beınekameraǵa túsi­rip, jınalǵan mate­rıaldardy MQK basqar­ma­synyń bas­shy­syna baıandaıdy. KSRO MQK-niń tóraǵasy V.A.Krıýchkovtyń buıryǵyn bas­shylyqqa ala otyryp, jergilikti bılik pen oblys prokýrorynyń kelisimderi boıyn­sha 1989 jyldyń 3 qarashasynda «Qabir bolýy múm­kin orynnyń birin jarym-jartylaı ashý týraly» sheshim qabyldanady. MQK bas­qar­masy basshysynyń kabınetinde shaǵyn jabyq jınalys ótkizilip, ol jerde bul ju­mysqa kirisý úshin júıkesi de, kúshi de myq­ty on shaqty shuǵyl qyzmet­ker­den tura­tyn top qurý týraly sheshim qabyl­dan­ǵan.

«UQK basqarmasynyń sharýashylyq bóliminiń basshysy V.V.Maımýrǵa topty qural-saımanmen qamtamasyz etý jóninde tapsyrma berip, osy jumystardy atqarý úshin «Belarýs» traktory bólingen. Istiń mańyzdylyǵyna baılanysty trak­tor­shynyń qyzmetinen bas tarttyq, ony V.F.Býgaev jáne T.I.Aıdarbekov degen qyzmetkerler júrgizdi», dep eske alady shuǵyl top múshesi, UQK organ­da­rynyń ardageri, otstavkadaǵy polkov­nık, qazirgi kezeńde Indýstrııa jáne ın­fra­qurylymdyq damý mınıstrligi Aza­­mat­tyq avıasııa komıtetine qarasty «SCAT» áýekompanııasy» AQ Avıasııalyq qaýip­sizdik qyzmetiniń basshysy bolyp qyz­met­ atqaratyn Vladımır Nıkolaevıch Golo­vın.

Arnaıy shuǵyl izdestirý toby 4 qa­ra­shada tańerteńgi saǵat 6-da qurylǵan orynǵa attandy. Toptyń quramynda V.Vıtkalov degen qyzmetker de boldy. Almaty aýyl sharýashylyǵy ınstı­tý­tynyń agronomdyq fakýltetin «Topy­raq zertteýshi» maman­dy­ǵy boıynsha támamdaǵan onyń topyraq quramy týraly biliminiń osy tusta kóp paıdasy tıgen eken. Á degende qaı shuńqyrdan bastaý kerektigin tańdaý qıynǵa túsken. Aqyldasa kele, eń tereń shuńqyrdy tańdap alyp, traktordyń shómishimen qaza bastaǵan. Shómish 1,5 metr tereńdikke jetken kezde, topyraq qum sııaqty sýsı bastaǵan. Bul máıittiń ústine sebilgen áktiń topyraqqa áseri bolýy múmkin. Ol ettiń súıekten ydyraý úderisin jyldamdatady ári jaǵymsyz ıisti joıý úshin sebiledi dep topshylaǵan top izdenýshileriniń áreketiniń negizinde 2,5-3 metr tereńdikke jetkende 15 adamnyń bas súıegi, qańqa súıekteri, shirigen kıimderiniń qaldyqtary, túımeler, aıaq-kıimder, gılzalar shyqty. Qazba jumystary sol jerden toqtatylyp, qazý jumystary týraly aqparat MQK basqarmasynyń basshysyna baıandaldy. Shamaly ýaqyttan keıin qorym ornyna oblystyq ákimdik pen prokýratýra­dan ókilder kelip, saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń qabiri osynda ekenine kóz jetkizedi. 1989 jyldyń 4 qarashasynda Qazaq KSR-niń MQK tóraǵasy V.M.Mıroshnıkke qabirdiń tabyl­ǵandyǵy jáne olardyń jarym-jar­tylaı ashylǵandyǵy týraly aqparat jibe­riledi. Jınalǵan maǵlumattar men alynǵan aqparattar negizinde MQK bas­qarmasynda Ońtústik Qazaqstan obly­sy­nyń quqyq qorǵaý organdary qyz­met­ker­leriniń úılestirý jınalysy ótedi. Bul fakti boıynsha oblys prokýrory qylmystyq is qozǵap, qazba jumystary basqa shuńqyrlarda da jalǵastyrylady. Shuń­qyr­lardan 10 qaptan asatyn adamnyń bas súıek­teri men qańqa súıekteri tabylǵan. 1989 jyly sot-medısınalyq saraptamasy ótkizilgen soń tabylǵan súıekter tabyt­tar­ǵa salynyp, 7 avtokólikpen qazirgi memorıal kesheni turǵan orynǵa jetkizilip, qaraly-saltanatty rásimmen jer qoınyna berildi.

Is-sharada qoǵam qaıratkeri B.Rýzanov, «Ádilet» («Spravedlıvost») tarıhı-aǵartý qoǵamynyń Shymkent oblysy boıyn­sha fılıalynyń basshysy V.Golovın sóz sóılep, osy jerden eskertkish tur­ǵy­zý týraly sheshim qabyldandy. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn este qal­dy­rýda jáne ádilettikti qalpyna kel­tirý­de­ qa­jyrly eńbek etken kýágerlerdiń keı­­biri qazir bizdiń aramy­zda júr. Bul ju­­mystyń aldyńǵy qatarynda UQK bu­ryn­ǵy Shymkent oblysy boıynsha bas­qar­masynyń basshylary men qyzmet­ker­le­ri: E.Mustafetov, V.Golovın, V.Maı­mýr, A.Kovalenko, V.Popkov, O.Abdıev, A.Ma­chýgın, Iý.Volkov, V.Vıtkalov, T.Aı­dar­be­kov, A.Vlasov, V.Býgaev bolǵan. Al 1998 jy­ly «Albas­tysaıda» saıası qýǵyn-súrgin qur­ban­­­da­ry­na­ arnalyp «Qasiret» memo­rıal­dy kesheni sa­lyndy.

Jantóre ÁShIM,

Kámshat ÝTEEVA,

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Shymkent óńirlik komıssııasy jumys tobynyń músheleri, tarıh magıstrleri

Sýretterde: Qaıtpas-1 aýylynyń qarııa­la­ry A. Bekjigitov, О́. Jáni­be­kov, Sh. Túktibaev, S. Tatybaev Albas­ty­saıda (bılik qujattarynda «Túlkili saı»); Albastysaıdaǵy (bılik qujat­tarynda «Túlkili saı») úńgir.