JÚREKTIŃ SО́ZI

Ejelden erkindik ańsaǵan er qazaq­tyń asyl muraty eńseli el bolý edi. Elim dep eńirep, “Egemen bolmaı el bolmas, etekten kesse jeń bolmas”, dep jyrlap ótti. Myń ólip, myń tirilgen qazaq halqy asa shytyrman talas-tartyspen táýelsizdikke umtyldy. 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda álemniń saıası kartasynda jańa memleket – Qazaqstan Respýblıkasy paıda boldy. Ertesine, 17 jeltoqsanda Almatydaǵy Respýblıka alańynda san myńdaǵan qazaqstandyq qatysqan mıtıng boldy. Onda Nursultan Nazarbaev sóz sóıledi. “Táýelsizdiktiń bizdiń bárimizge artar mindeti mol. Endi eńseli el bolý­dyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áleýetimizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qolymyzda. Keń-baıtaq jeri­mizdiń baılyǵy osy dalanyń ­túp­kilikti halqyna da, taǵdyr qosyp, birge ómir súrip kele jatqan ózge ult ókilderine de molynan jetedi. Tarıh kóshi uzaq. Asyqsaq ta aptyqpaıyq. Qazaqstannyń kóp ultty halqynyń juldyzy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıtynyna kámil senemin. Senimnen aıyrylmaıyq, baýyrlarym”, – dedi. Sol kúnnen, sol sátten Táýelsizdik bizge qantógissiz keldi degenimizben, tar jol, taıǵaq keshýli qasıetti sapary bastaldy, táýelsiz eldiń irgetasy qalandy. Endi, sondaı qıyndyqpen kelgen, ǵasyrlar boıy babalarymyz ańsaǵan táý eter kıemiz sol Táýelsizdigimizdiń oıǵa alǵan maqsatyn dittegen jerden shyǵara alatyn kemel saıasatker kerek edi. Geosaıası ahýaldy ýaqtyly ańǵaryp, der kezinde batyl qadam jasaı alatyn táýekelshil saıasatker kerek edi. Sol kezde – ýaqyt talaby, halyq qalaýy, ult úrdisi, memleket taǵdyry qyl ústinde turǵan dúrbeleń kezeńde, Táýelsizdiktiń taıǵaq keshý jolynda tarıh sahnasyna Nursultan Ábishuly Nazarbaev shyqty. Ol úshinshi myńjyldyqtyń asýyna kóterilgen kúrdeli dáýirde uly kóshi­mizdi ýaqyttyń zamana buralańdarynda súrindirmeı, jarqyn keleshekke bas­tady. Ony halyq biraýyzdan Tuńǵysh Prezıdentimiz dep tanydy. Árıne, Tuńǵyshtyń aty tuńǵysh! Júgi men jaýapkershiligi qashanda aýyr. О́rkenıetke baǵyt alǵan reformalarǵa bastamashylyq jasap, eren táýekeldi kerek eter, aıbyndy áreketterge bara­tyn júrektiliktiń belgisi. Bir ǵasyrǵa jetpeıtin ýaqytta Qa­zaq­­stan astanasy – Orynbordan Qyzyl­­ordaǵa, Qyzylordadan Almatyǵa, endi Almatydan Aqmolaǵa kóshti. Astanany Saryarqaǵa kóshirý halyqtyń rýhy úshin de, qaıta túleýi úshin de qajet boldy. Kók baıraǵymyzdy Otany­myzdyń kindigine tigý erdiń eriniń ǵana qolynan keler táýekel edi. Arqa baǵzy zamannan qazaqtyń ata qonysy bolǵan keń jaılaýy edi. Elbasy halqyn sol jaılaýǵa bastady. Búginde sol Arqanyń tórinde Aqordamyz ornap, Kók týymyz jelbirep, Esilge jaǵalaı el qonyp, el ishine mal tolyp otyrǵan dáýletti de sáýletti, baq-berekeli asta­naly bolǵan jaıymyz bar. Astana – Táýelsizdiktiń sımvoly, halqy­myz­dyń maqtanyshy! Otanymyzdyń júregi, biz­diń ulttyq ıdeıamyz, bolashaqqa baǵ­darymyz. О́ziniń tarıhı mıssııasyn qapysyz uǵyp, ultymyzdy uly isterge baǵytta­ǵan Táýelsizdikti baıandy etý, Qazaq­stan­dy alys jáne jaqyn elderge tany­tý, naryq reformalaryn júrgizý, on jylda osy dáýirdegi ozyq úlgidegi Astana qalasyn dúnıege ákelý – bizdiń Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń erligi desek, Elbasy men Astana ekeýin eshkim de bólip qaraı almaıdy. Bul tarıh enshi­sine tıgen aqıqat. Biz el bolyp, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol, bir aýyzdan sóz shyǵaryp, táýelsizdiktiń tuǵyryn bekite aldyq. Jańa myńjyldyqtyń jańa paraǵyn ashtyq. Sońǵy on segiz jyl kóleminde ǵasyrlar boıy halqymyzdyń ańsap jetken bostandyǵyna qol jetkizip, táýelsiz memleket retinde túrli saıası, áleýmettik ózgeristerdi iske asyrý ońaı bolmady. Álemniń alyp kompanııalary Qazaqstan eliniń keleshekte ekonomıka jáne saıasat keńistiginiń álemdik deń­geıdegi bir bólshegi bolatynyna senip, óz ınvestısııalaryn quıa bastady. Qa­zaqstan ashyq ekonomıka jáne ıntegra­sııa arqyly kelesi úshinshi myńjyl­dyq­ta álemdik ekonomıkada aldyńǵy qatar­ly elderdiń biri bolatynyna sendi. Der­bes, táýelsiz memleket retinde dúnıe­jú­zilik arenaǵa shyǵa bastaǵanyna dos súıindi, dushpan kúıindi. Shetel ınves­to­ryn tartýdyń el ekonomıkasyn kóterý­ge septigin tıgizetinin dáleldeýde Memleket basshysy saıası kóregendik tanytty. Halqynyń qamyn júreginiń tórinde ustaǵan kóshbasshymyz týra joldan taı­ǵan emes, bir kórshilerimiz daý-janjal­dan basyn arashalap ala almaı, endi bireýleri kójesin ázer taýyp iship otyr­ǵanda – bizdiń elimiz árdaıym qıyn­dyq­ty jeńe otyryp, damýdyń bıik saty­syna aıaq saldy. Daǵdarys qushaǵy­na ilikken tájirıbeli elder bizdiń ondaı tuzaqtan ázirge aman ekendigimizge qaı­ran qalady. Naryq jolyna endi ysy­lyp kele jatqan batyl tájirıbemizge zor qyzyǵýshylyq tanytyp jatyr. Reformanyń qaı salasynda da ilgeri­leý­shilik bar. Alys-jaqyn áriptestigimiz óristeýde. Álem daǵdarysqa alańdaǵan jaǵdaıda Elbasymyz tóteden jol izdedi. Jańa, tosyn betburystar jasaýdan taısalǵan joq. Elimiz Táýelsizdik alyp, Tuńǵysh Prezıdentimizdi saılap, eldiń tizginin senip bergeli beri Qazaqstannyń álem aldyndaǵy jetistikteri basqa memle­ketterdiń halqy tańdanarlyqtaı ósti. Qazaqstan búginde álemdik ıntegra­sııanyń uly keńistigine shyqqan erkin elder sanatyna qosyldy. Baıypty syrtqy saıasatymyz arqasynda qaýip­siz­dik pen turaqtylyqqa qol jetkizdik. Bar­lyq kórshi eldermen aradaǵy memlekettik shekaramyzdy anyqtap bekittik. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaevtyń 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı synaq alańyn jabý týraly Jarlyǵy negizinde sol kún Iаdrolyq qarýdan bas tarýdyń búkil­álemdik kúni dep jarııalanyp, ony Bi­rik­ken Ulttar uıymy qoldaǵan bo­latyn. Elbasynyń memlekettiń syrtqy saıasatyn halyqaralyq uıymdardyń jumysyna belsene aralasý, ózge eldermen ekijaqty jáne kópjaqty dıp­lomatııalyq qarym-qatynastar orna­typ, ony jetildirý, halyqaralyq sam­mıtter, forýmdar jumysyna aralasý arqyly júr­gizip otyrǵanyn kóremiz. Qazaqstan aldymen Táýelsiz Mem­le­ketter Dostastyǵyna, Shanhaı ynty­maqtastyq uıymyna, Ujymdyq qaýip­sizdik sharty uıymyna múshe boldy. Elbasy “Túrkisoı” uıymyn qurýǵa bastamashylyq jasap, Antalıa qala­syn­da ótken Túrki tildes memleketter basshylarynyń VIII sammıtinde Par­lamettik Assambleıasyn qurýǵa usynys bildirdi, IX sammıtte Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesin qurý týraly kelisimge qol qoıdy. 2010 jyldy Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵa­lyq jasaýmen bastasaq, 2011 jyly Islam Konferensııasy Uıymyna tór­aǵa­lyq kezegi kele jatyr. Qazaqstannyń saıası damýynda óz kelbetimizge tán, óz erekshelikterimizge tolyq jaýap beretin demokratııalyq saıası qurylymdar men ınstıtýttar júıesin damytý júzege asyrylýda. Osy mindetterdi ońtaıly sheshý maqsatynda Elbasynyń tikeleı bastamasymen Qa­zaqstan halqy Assambleıasy dúnıege keldi. Ol “Jańa álemdegi jańa Qazaq­stan” atalǵan Joldaýynda: “Halyqara­lyq qoǵamdastyqta bizdiń elimizde tu­ryp jatqan jáne Qazaqstannyń bir­tutas halqy bolyp tabylatyn barlyq etnos ókilderiniń ustamdylyǵyn, kon­fessııaaralyq jáne mádenıetaralyq tatýlyǵyn qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan sara saıasatymyz barynsha tany­lyp otyr”, dep atap ótti. Kópultty qazaqstandyqtar kórer kózge bolyp jatqan oń ózgeristerdi Tuńǵysh Prezıdentimizdiń esimimen jáne qajyrly eńbegimen tyǵyz bir­lestikte qarastyrady. Qazaqstan halqynyń tatý-tátti ómir súrýi men yntymaqtastyǵy kóptúrli­lik­tegi birlikti beınelese, bul Qazaq­stan­nyń jańa tarıhynyń eń úlken jetistigi. Bul týraly Prezıdenttiń aı­qyndaýyn­sha “Qazaqstan – bul eýro­palyq jáne azııalyq mádenıettiń jetis­tikterin boıymyzǵa sińirýge múmkindik beredi. Eki órkenıettiń geosaıası ushty­ǵynda turǵan Qazaqstan erte kezden bastap Shyǵystyń da, Batystyń da mádenı qundylyqtaryn ózine sińire bildi”. Qazaqstannyń jetistikterin biz El­ba­sy esimimen baılanystyramyz. Mem­leket basshysynyń Qazaqstandy álem­degi básekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna kirgizý jónindegi úlken tilegi bárimizge málim. Búginde tý etip otyrǵan jalpyqazaqstandyq patrıotızm degeni­miz ózińdi respýblıka halqynyń ajyra­mas bóligi retinde seziný, Qazaqstan Respýblıkasyn ortaq Otanym dep taný, oǵan berilgendik, azamat retinde halyq pen eldiń múddesin qajet bolsa, qolǵa qarý alyp qorǵaıtyn boryshty túısiný. Otan degenimiz jáı sóz emes. Bul jer­de meniń esime Ǵabıt Músirepovtiń my­nadaı pikiri túsedi. “Jer júzinde seniń týyp ósken jerińnen artyq jer joq”. Shynymen de, ár adam óziniń týyp ósken, ómir súrgen, baqyt pen qaı­ǵy, jaq­sylyq pen jamandyqty kórgen ól­ke­sin, ata-babalarynyń jerin óz Otany dep sanaıdy. Kez kelgen memlekettegi tárbıeniń eń úlkeni – patrıottyq tárbıe bolýǵa tıisti. О́sip kele jatqan urpaqtyń patrıottyq tárbıesin tek qana áskerı boryshyn óteýmen shekteý bul árıne patrıottyq tárbıe uǵymynyń mazmuny men mańy­zyn tarylta túsedi. Patrıottyq sezimdi jastardyń, ási­rese bizdiń balalarymyzdyń arasynda barlyǵymyzdyń ortaq kúshimizben qalyptastyrýdyń qajet ekendigi sózsiz. Eldiń ár azamaty memleketshil, patrıot bolýy sonaý bala kezinen boıyna sińgen qasıet bolýy kerek. Sol qasıetti el bolyp qolǵa alýymyz kerek. Al sol jolda Qazaqstanda ne atqa­ry­lyp jatyr desek, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń azamattaryna patrıottyq tárbıe berýdiń memlekettik baǵdarlama­sy Prezıdent Jarlyǵymen bekitiledi. Azamattarǵa patrıottyq tárbıe berý jónindegi respýblıkalyq keńes quryl­dy. Respýblıkalyq jáne jergilikti deńgeıde is-sharalar ótkizilip jatyr. Solardyń ishinde atap aıtsaq, bizdiń memlekettik rámizderimizge qatysty “Bul bizdiń Týymyz”, “Bul bizdiń Án­uran” taqyrybynda kólemdi respýblı­ka­lyq jastar aksııalary uıymdasty­rylýda. Memleket problemalarynyń sheshi­lýi kóbinese azamattyq qoǵamnyń da­mýymen, joǵary patrıottyq, óz Ota­ny­na degen maqtanysh sezimimen, Ota­ny­nyń múddesin qorǵaý barysyndaǵy azamattyq boryshyn óteýge daıyn­dyǵymen baılanysty bolady. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 13-shi sessııasynda, Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń memlekettik rámizderiniń 15 jyldyǵyna arnalǵan “Meniń Qazaq­stanym” atty respýblıkalyq jastar forýmynda Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń jańa urpaǵy tek bilimdi, bilikti mamandar ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstannyń naǵyz patrıottary bolý kerektigin atap ótti. О́z eline degen tereń súıispen­shi­lik­siz, patrıottyq sezimsiz naǵyz azamat, naǵyz adam joq. Jastar – bizdiń qoǵamymyzdyń bolashaǵy. Qazaqstan Respýblıkasynyń bolashaqta qandaı bolatyndyǵy jastarǵa baılanysty. Sondyqtan, ósip kele jatqan urpaqtyń patrıottyq tárbıesi búgingi kúni ózekti oryn alady. Tek qana buıryq pen urandardyń kómegimen patrıottyq sezimdi tárbıeleý múmkin emes. Munda bir júıelik jáne dáıekti jumys atqarylýy tıis. Tek qana balabaqsha, mek­tep, ýnıversıtet, qala, ólke tarapynda júrgizilgen prak­tı­ka­lyq jumystar jas­tar­dy azamattyq bel­sen­dilik kórsetip, Otanǵa súıis­pen­shi­likke degen sózden naqty isterge kóshýge múmkinshilik beredi. Bul jerde AQSh-tyń 26-shy pre­zı­denti, Nobel syılyǵynyń laýreaty Teodor Rýzvelttiń ótken ǵasyrda aıt­qan sózin keltirgim keledi. “Eń mańyz­dysy – óz eliń úshin ómirińdi qııýǵa daıyn bolý, biraq odan da mańyzdysy – óz eliń úshin ómir súrý”. Osy úlgide ulttyń rýhyn kóterýimiz qajet. Bizdiń Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev elimizdiń árbir azamatynyń jetistigi, onyń halyqaralyq moıyn­dalýy – bul baǵa jetpes kapıtal, bar­lyq qazaqstandyqtardyń maqtanyshy jáne ıgiligi ekendigin atap ótken edi. Uly Muhtar Áýezovtiń: “El bo­lamyn deseń, besigińdi túze” degen ataly sózin baǵytqa alǵan Elbasy halqyn san jaǵynan da, sapa jaǵynan da ósirýge den qoıdy. Ana men balany álpeshtedi. Oǵan qamqorlyqty kúsheıtip, járdem­aqy­ny asyrdy, densaýlyǵyna qashanda alańdap júredi. Mekteptegi balanyń bilim nárine sýsyndap, odan ári ınemen qudyq qazǵandaı ǵylym izdeýine múm­kindik jasady. Joǵary oqý oryndaryn­da tegin oqýǵa múmkindikti kúsheıtti. Eli­mizdiń talantty da alǵyr jastaryn “Bolashaq” baǵdarlamasy boıynsha shetelde oqytyp alýǵa jol ashty. Eldiń keleshegi balalar dep, urpaq tárbıesin basty baǵyt etip ustanǵan Pre­zıdenttiń memlekettiń ishki saıasa­tyna kelgende atqaryp otyrǵan isteri halqynyń kóz aldynda ótip jatady. Ol: “Meniń babalary batyr, analary dana halqym bar; taǵdyrdyń talaı taýqy­metin moıymaı kótergen, ómirdiń nebir shyr­ǵalań kezeńderinde nebir alasapy­ran­dardy basynan keshirgen tózimdi halqym bar; ózderiniń hali múshkil bola turyp, óziniki túgil ózge ulttyń jetimin tentiretpegen, qanshama ult pen ulys­tarǵa pana bola bilgen márt halqym bar; júregi jomart, aqyly dárııa, nıeti pák, kóńili kirshiksiz qardaı aqkóńil halqym bar; talaı jaýdyń meselin qaı­taryp, el irgesin sógiltpeı, jerin jaýǵa bermeı aman alyp qalǵan batyr halqym bar; kúmbirlete kúı tógip, tamyljyta án salyp, qyryq kún, qyryq tún jyr­la­natyn dastandardy dúnıege keltirgen ónerpaz halqym bar; qanshama danysh­pan danalardy, suńǵyla sheshenderdi, týra bılerdi dúnıege keltirgen tákappar da pań halqym bar. Meni osy halyqtyń dúnıege kelti­rip, meniń de Uly dalanyń qasıetti to­pyraǵyna kindik qanymnyń tamǵanyna rızamyn. Aınalaıyn jomart halqym­nan, kónterili halqymnan!” – dep tebirene jazatyny tegin emes. Elbasy halqy jınalǵan úlken zalǵa kirip kelgende júzinen lap etip jyly shýaq sebiledi. Jylylyq aýrasy ma­ńaıyndaǵy kisilerdi túgel baýrap alady. Kóp nárseni kisiniń qabaǵynan tanıdy. Sózdi sóıleý bar da, sol sózdiń kisige, tyńdaýshyǵa áserin qapysyz paıymdaý bar. Elbasy óz lebiziniń, sóziniń jurtqa qalaı áser etkenin qalt jibermeı, ishki túısikpen sezip-bilip úlgeredi. Prezıdentte daryndy sýretshiler sekildi qasıet bar. Alǵyrlyǵy aıryq­sha. Qabyldaýynda bolǵan kisilerdiń jan álemin qabaǵynan, júris-tury­sy­nan oqyp turady. Talaı eldiń lıderleri kelip-ketip, kelissóz júrgizip jatady. Sonda baı­qaı­syz, bizdiń Prezıdentimiz eshbir el­diń, eshbir jurttyń lıderine uqsamaı­dy. San alýan qasıetter bir kisiniń boıynan tabylyp jatqany qaıran qaldyrady. Halyq qalap saılap, senim artyp otyrǵandyqtan hal-qaderimizshe qyzmet etip júrgen myna bizder Elbasynyń erekshe minez qyryn, sańlaq saıasat­ker­lik syryn tilimiz jetkenshe hatqa túsi­rip, kezdesýlerde oıymyzdy anyqtap aıtyp, halyqqa jetkize júrsek deımiz. Bas shaharymyzda aspanǵa umtylǵan alyp eskertkish “Qa­zaq eli” monýmenti sáýlettik-músindik keshenniń saltanatty ashylý rásiminde Qazaqstannyń Eńbek Eri Ábish Kekil­baev: “Osy maqsat jolynda tarıhtyń talaı qatal synaǵyn taısalmaı eńserip, taıynbaı táýekelge minetin tabandy kúresker, asa talantty saıasatshy, tar­lan kóshbasshy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa aıtar alǵysymyz árıne, aıryqsha bolmaqshy. Qaharman­dyqqa toly ótkenimizdi, jasampazdyqqa toly búginimizdi, batyl bastamashylyqqa toly erteńimizdi belgileıtin aq mármár Monýmenttiń ortaq tulǵasy táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev bolýy ábden oryndy”, – dedi. Elbasymyzǵa berilgen osy baǵa – baǵa! О́mir joly oty laýlaǵan domna peshinen bastalyp, uly bastamalarǵa jalǵasyp, jerin Jıdelibaısynǵa aı­nal­dyryp, elin órkenıetke alyp kele jatqan Prezıdentimizge maqtaý, ma­ra­pat, madaq sóz aıtý qajetsiz. Elbasy onsyz da el júreginiń tórine shyqqan, onsyz da ómiri tarıhqa jazylǵan adam. Búgingi jas urpaqqa Elbasynyń erekshe qasıet-qadirin, adamshylyq erekshe aýrasyn, tulǵalyq tuǵyryn túsindire alsaq, qanekı. Árdaıym júrektiń sózin aıtýǵa jazsyn! Dınar NО́KETAEVA, Parlament Májilisiniń depýtaty.