Prezıdenttik ınstıtýttyń el damýyndaǵy mańyzy

1990 jyldyń 24 sáýirinde prezıdent laýazymy bekitilip, Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýb­lı­kasynyń Joǵarǵy Keńesi Qazaq KSR-nyń prezıdentin saılady. 1990 jylǵy 25 qazan­daǵy qabyldanǵan egemendik deklara­sııa­sy bıliktiń úsh tarma­ǵyn zańdastyrǵanyna qaramas­tan, 1993 jylǵy birinshi Kons­tıtýsııaǵa deıin prezıdenttik basqarý nysany keńestik basqarý júıesiniń elementterimen qatar júrgizildi. Demek ótpeli kezeńde kúshti memlekettik bılik qurý máselesi ózekti bolyp qala berdi.

Sóıtip, respýblıka prezı­denti­­n­iń óz ókilettigin tıimdi jáne derbes júzege asyrýy jáne prezıdenttik basqarý nysanyn odan ári nyǵaıtý úshin prezı­denttik bılikti janama túr­de ókildi organ arqyly emes, bú­kil­­­halyqtyq saılaý arqy­ly zań­das­tyrýdyń obektıvti qa­jet­­tiligi týyn­dady. 1991 jylǵy 1 jel­­toq­sanda qazaq halqy tuń­ǵysh ret jalpyhalyqtyq saılaý­da óz prezı­dentin saılap, prezı­dent­tik ıns­tıtýttyń negizi qal­a­nyp, onyń damýynda jańa kezeń bastal­dy. 1993 jyly 28 qańtarda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Joǵar­ǵy Keńesi qabyldaǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtý­sııa­sy prezıdenttik bı­lik­ti ny­ǵaıtý úrdisin dáıekti túr­de jalǵastyryp, Qazaqstan Res­pý­blıkasynyń prezıdenti atqarý­shy bıliktiń birtutas júıe­sin basqaratynyn belgiledi. Osy­dan keıingi oqıǵalardyń órbý baǵy­ty qalyptasqan jaǵdaıda Qazaq­stannyń derbestigin saq­tap, mem­le­ket­tilikti nyǵaı­tý úshin bı­lik­tiń myqty quryly­myn qa­lyp­tas­tyrýdyń durys­ty­ǵyn kór­setip berdi. Ony eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq, ult­tyq-de­mografııalyq jaǵdaıy men res­­pýb­lıkalar arasyndaǵy qa­lyp­­tasyp qalǵan eńbek bólini­si jáne áskerı-ónerkásiptik keshen­niń elimizdiń shıkizat kóz­de­rin talan-tarajǵa salǵan óktem saıa­­satyna qarsy turý qajetti­ligi talap etti. Onyń ústine, kompar­tııa­nyń sheksiz bıligi tolyqqandy aza­mattyq qoǵamnyń dúnıege kelip, belsendi áreket jasaýyna kedergi boldy.

1995 jylǵy Konstıtýsııanyń qabyl­dan­ýy Qazaqstan halqynyń demo­kra­tııa­lyq qoǵam qurý jolyn tańdaýmen birge eldi basqarýdyń úlgisi retinde pre­­zı­denttik bılikti túpkilikti qoldaı­tyn­dyǵyn kórsetip berdi. Keıinnen mem­­le­kettik bılikti bólý qaǵıdatynyń damýy barysynda prezıdent qoǵamnyń saıası júıesiniń ortalyq tulǵasyna aına­lyp, prezıdenttik basqarý nysanynyń elementteri tolyqqandy qalyptasty.

Prezıdenttik ınstıtýt memlekettik bas­­qarýdyń ákimshilik-ámirshildik júıe­si­nen jańa naryq ekonomıkasy men azamat­tyq qoǵamǵa ótip jatqan kezde ózin-ózi aqtaǵan qadam boldy. Nátıjesinde, eldiń saıası júıesi túbegeıli ózgerdi. Elimizdegi  prezıdenttik basqarý ny­sany qoǵamda biryńǵaı memlekettik bıliktiń bólinýi men jumys isteýiniń erekshe júıesi logıkalyq turǵyda aıaq­talǵan túrge ıe boldy.

Memleket basshysy tańdaǵan jol de­mo­kratııalyq memleket qalyptas­ty­rý­dyń qajettiligi, prezıdenttik respýblıka qurýdyń durystyǵy men tıimdiligine nazar aýdarýdy talap etti. Quqyqtyq memleketke bet alǵan jaǵdaıda bıliktiń úsh tar­maǵy kúshti jáne óz qyzmetterin júzege asyra alatyndaı jaǵdaıda bolýy qajet edi. Alaıda zań shyǵarýshy jáne atqa­rý­shy bılikti baılanystyrýshy býyn tek Prezıdent qana bola alatyndyǵy kúmán keltirýge bolmaıtyn zańdylyq retinde moıyndaldy.

Táýelsiz Qazaqstanda ultaralyq tatý­lyq memlekettik saıasattyń basty qaǵı­datyna aınaldy. Onyń ózegi memleket quraýshy retinde qazaq halqynyń top­tas­tyrýshy róli jaǵdaıyndaǵy «Bir­lik – alýan túrlilikte» formýlasyna negiz­deldi. Osy jyldar ishinde Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń ınstı­tý­sıo­nal­dyq qurylymy nyǵaıyp, qoǵam­dy uıys­ty­rý­shy áleýeti tolysty. Ol prezı­denttik basqarý úlgisiniń, halyq dıplo­ma­tııasynyń mańyzdy kúretamyryna aınaldy.

Kópetnosty jáne kópkonfessııaly Qazaqstan jaǵdaıynda kóptegen, tyń reformalardyń batyl júzege asyrylýy, jahandyq oıynshylardyń strategııalyq seriktesi retinde áreket etýge qabiletti, kúshti jáne qarqyndy damý jolyna túsken memleket qurylýy prezıdenttik bılik úlgisiniń naqty jemisi boldy.

Osylaısha, Qazaqstanda táýelsizdik jyldarynda kúshti prezıdenttik ınstıtýt aıa­synda lıberaldy qoǵamdyq qurylys pen demokratııalyq saıası júıe­niń bas­­­ty negizderin bekitken ma­ńyzdy ınstı­tý­sıonaldyq jáne qury­lymdyq qaıta qurýlar júzege asyryl­dy. Sonymen birge qoǵamda týyndaýy yqtımal qaýipti máseleler ishki qaı­shylyqtarsyz sheshildi. Saıası reformalardy birtindep júrgizý strategııasy qoǵamǵa kúrdeli ótpeli kezeń­niń kóptegen cyn-qaterine tótep berýge múmkindik berdi.

Memleket basshysynyń asa kúrdeli jaǵdaıda qoǵamdy tereń jańǵyrtý transformasııalaryn bastaýy tarıhı sheshim boldy. Prezıdent saıası kúreste birjaqty pozısııa ustanyp, Qazaq elin, ekonomıka men qoǵam ómiriniń barlyq salasyn jańǵyrtýdy jalǵastyrýdy tabandy túrde jaqtady. Ozyq qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa negizdelgen aýqymdy qaıta qurýlar jaǵdaıynda jańǵyrtý úderisteriniń aıqyn maqsattary men min­det­teri, basymdyqtary, tabysqa jet­kize­tin ádisteri bolady. Ol saıası jáne eko­no­mıkalyq modernızasııany tolyq­ty­ryp qana qoımaı, olardyń ózegine aınalady. Elimiz úshin árqa­shanda ashyqtyq, ınnovasııa jáne progreske degen órkenıetti jáne qundy tańdaý tán.

Prezıdenttiń belsendi syrtqy saıa­sı qyz­metiniń arqasynda elimiz ıadro­­lyq qarýdan óz erkimen bas tartty, Se­meı ıadrolyq synaq polıgony jabyldy, Qazaqstan óz jerin ıadrolyq qarýdan bos dep jarııalady, ıadrolyq derjavalardan kepildik aldy. Iаdrolyq qarýdan óz erkimen bas tartý – qazaq halqyn ajal qushaǵynan qutqaryp, beıbitsúıgish el retinde halyqaralyq qoǵamdastyqta bedelin kóterdi.

Prezıdenttik ınstıtýt Qazaq­stan­nyń syrtqy saıasatyn júrgizýdiń basty qura­ly­na aınaldy. Alǵashynda, syrtqy saıa­sat baǵytynda kadrlar tapshy bolǵan kezde bul jumys prezıdenttiń moınyna júkteldi. Kópvektorly, kóp baǵytty dáıekti de boljamdy saıasattyń negizin salýda halyqaralyq deńgeıdegi basty tulǵa el prezıdenti boldy.

Qazirgi tańda prezıdenttik ınstıtýt isin Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev tabysty jalǵastyryp keledi. Memleket basshysy konstıtýsııalyq artyq­­­shylyqtarǵa sáıkes elimizdiń bir­li­gi men ilgerileýin qamtamasyz etip, Konstıtýsııany, adam jáne azamat quqyq­tary men bostandyqtaryn qorǵaı­dy, qýatty memleket jáne básekege qabiletti ult qalyptastyratyn júıeli reformalardy júzege asyrady. Prezıdent saılaýaldy baǵdarlamasynda alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizýdiń kepili retin­de Ádiletti Qazaqstan jaǵdaıynda prezı­dent­tik ıns­tıtýttyń jetekshi rólin saq­taý­dyń mańyz­dylyǵyn atap ótti. О́tken jylǵy 26 qarashada óziniń ulyqtaý rásimi kezinde: «Ult­tyń bostandyq jolyndaǵy tabandy kúresiniń arqasynda Qazaq eli táýel­siz­digin aldy. Egemen memlekettiń qurylýyna, onyń irgesin bekitý jolynda orasan zor eńbek sińirgen tarıhı tulǵalarymyzǵa ádil baǵa berýimiz kerek. Tabys­tardy jáne olqylyqtardy ajyratatyn bul – ýaqyt jáne tarıh. Ýaqyt – eń ádil qazy, al tarıh – bárine tarazy», dep málim­dedi.

Sońǵy kezeńde Memleket basshysy Q.Toqaev aýqymdy konstıtýsııalyq reforma jasady. Bul ádiletti Qazaqstannyń qurylysy aıasynda memlekettiliktiń ınstıtýsıonaldyq negizderin jańartýǵa ákeldi. Búginde demokratııalyq ınstıtýttar nyǵaıyp keledi. Konstıtýsııalyq reforma prezıdenttik ınstıtýtqa da áser etti. Prezıdent laýazymynda bolý­dyń bir rettik 7 jyldyq merzimin bel­gileý jónindegi túzetý Respýblıka Pre­zıdentiniń óz ókilettigin júzege asy­rý kezeńine partııalyq beıtaraptyq qa­jet­­tiligi týraly qabyldanǵan kons­tı­týsııalyq túzetýlermen sáıkes keledi. Prezıdenttik ókilettikterdegi ózgerister ádi­letti Qazaqstandy qurý strategııasyna barynsha saı keletin prezıdenttik ınstı­týt­tyń ońtaıly modelin izdeýdi kórsetedi.

Elimizde saıası bılik prezıdenttik basqarý júıesine negizdelip, Ata zańyna sáıkes Prezıdent – memlekettiń basshysy, memlekettiń ishki jáne syrt­qy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aı­qyn­daıtyn eń joǵary laýazymdy tulǵa retinde halyq pen memlekettik bılik bir­liginiń, Konstıtýsııanyń myz­ǵy­mas­tyǵynyń, adam jáne azamat qu­qyq­­­tary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili. Demek prezıdenttik ınstıtýt jańarý, ádiletti Qazaqstan qurý jo­lyn­daǵy elimizde eshqashan óz ma­ńy­zyn joǵaltpaıdy. Bolashaqta da halyq ıgiligine, elimizdiń keleshegine jumys isteı beretin bolady.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri