Qazirgi tańda bultty tehnologııa, zattar ınterneti (IoT), jasandy ıntelekt (AI) jáne mobıldi qurylǵylar sııaqty zamanaýı tehnologııalar damý múmkindikterin arttyryp qana qoımaı, kıberqaýipterge de jol ashyp otyr. Sonyń saldarynan hakerler, vırýstar men fıshıngtik shabýyldar, jeke aqparatty urlaý jáne kıberqylmystyń basqa da túrleri jeke paıdalanýshylarǵa da, iri korporasııalarǵa da qaýip tóndirip jatyr. Álem elderi kıberqylmystyń aldyn alý úshin kóptegen tásil qoldanady. AQSh, Ulybrıtanııa, Kanada, Aýstralııa, Qytaı, Germanııa, Izraıl, Estonııa sekildi memleketter ulttyq kıberqaýipsizdik strategııalaryn ázirlep, halyqaralyq uıymdarmen kıberqaýipter týraly aqparat almasý jáne shabýyldardyń aldyn alý boıynsha birlesken kelissózder júrgizý arqyly yntymaqtastyq ornatqan. Qaýip-qaterlerdi udaıy baqylaýda ustaý maqsatynda arnaıy ortalyqtar jumys isteıdi. Sondaı-aq bilikti mamandardy daıarlaý jáne azamattardy aqparattandyrý úshin kıberqaýipsizdik boıynsha bilim berý baǵdarlamalaryn qarastyrǵan.
Bizdiń elde de basqa memleketter sekildi kıberqaýipsizdik salasynda túrli deńgeıde kóptegen is-shara iske asyrylyp jatyr. Ulttyq kıberqaýipsizdik strategııasy qylmystyń aldyn alyp, azamattardyń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Sonymen qatar ortalyq monıtorıng ári taldaý júrgizedi, memlekettik organdarmen jáne mańyzdy aqparattyq ınfraqurylymmen birigip qyzmet atqarady. Áleýmettik jelide aqparattyq naýqandar uıymdastyryp, halyqty jeli alaıaqtarynyń arbaýyna túsip qalmaýǵa shaqyrady. Degenmen qýlyǵyna quryq boılamaıtyn alaıaqtar talaı adamdy aldap, san soqtyryp ketip jatyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń bıylǵy qyrkúıek aıyndaǵy deregi boıynsha elorda turǵyndaryna ınternet-alaıaqtardyń kesirinen keltirilgen zalal mólsheri 2 mlrd 600 mln teńgeden asyp ketken. 3 600-den astam alaıaqtyq faktisi tirkelgen. Al bul kórsetkish respýblıka aýmaǵynda 13 700 faktiden asady. Alaıaqtardyń arbaýyna túskenderdiń bári birdeı quqyq qorǵaý organdaryna júgine bermeıtinin eskersek, bul sıfrlar áldeqaıda kóp bolýy da yqtımal.
Kıberqylmystyń aldyn alý úshin qaıtpek kerek? О́zińizdi jáne aqparatyńyzdy kıberqaýipterden qorǵaý úshin birneshe negizgi qadamdy oryndaýǵa bolady: operasııalyq júıelerdi, braýzerdi jáne basqa da baǵdarlamalardy únemi jańartyp otyryńyz. Qupııa sózderińizdi oılastyrarda áripter men sandardy, kúrdeli tańbalardy qamtyńyz. Eki faktorly aýtentıfıkasııany qoldanyńyz. Beıtanys hat jiberýshilerdiń elektrondy poshtalarynan kelgen habarlamalardy muqııat oqyp, jaýap bermeýge tyrysyńyz. Zııandy baǵdarlamalarǵa qarsy antıvırýstyq jasaqtamany ornatyńyz. Syrtqy medıada nemese «bultta» mańyzdy derekterdiń saqtyq kóshirmesin jasap, qorǵaý úshin shıfrlaýdy qoldanyńyz. Áleýmettik jelilerde jeke aqparatty jarııalaýdy shekteńiz. Eger jeke derekterińizge shabýyl jasaldy dep kúdiktenseńiz, mindetti túrde tıisti mamandarǵa júginińiz.
Zaman damyp, jańa tehnologııalar óristegen saıyn kıbershabýyldar da soǵurlym jıileı bermek. Degenmen qaýipsizdik júıelerin belsendi túrde jańartý jáne arnaıy mamandardy daıarlaý arqyly kıberqylmyspen kúrese alamyz. Kıberqaýipten qorǵaný – qoǵamnyń birlesken kúsh-jigerin talap etetin mańyzdy mindet.
Erkenaz QORDABAI,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
EUÝ stýdenti
