Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
О́tken jyly Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev Aqordada Ál-Ázhar ýnıversıtetiniń Joǵarǵy ımamy Ahmad at-Taıebti qabyldaǵan kezde Qazaqstan tarapy Kaırdegi Sultan áz-Zahır Beıbarys meshitin qaıta jóndeýge úles qosatynyn aıtqan edi. Sodan beri bahadúr babamyzǵa arnalǵan keleli keńester men aıtýly is-sharalar óńir-óńirde jalǵasyn taýyp jatyr.
1223 jyly dúnıege kelgen Beıbarys Damaskiniń bıleýshisi Salah Najım ád-Dın Aıýb tarapynan «Rýkn ad-Dın» ataǵyna ıe boldy. Qazaq tiline aýdarǵanda «dinniń tiregi» degen sóz. Tarıhı derekter onyń bala kezinde quldyqqa satylǵandyǵy týraly málimdeıdi. Emır Alı ad-Dın ál-Býndýkdarı Beıbarysty satyp alyp, oǵan ál-Býndýkdarı degen esim bergen. Ýaqyt óte Beıbarys Kaırge qonys aýdaryp, tarıhta Ábý ál-Fatýh degen esimmen tanymal bolǵan aıýbılerdiń sultany Salah Najım ád-Dın Aıýbqa qyzmet etedi. Kózge túsip, erekshe qasıetterin baıqatady. Sonda sultan oǵan ańsaǵan bostandyǵyn tartý etedi. Sodan bastap Beıbarys mámlúkterdiń bılik shyńyna kóterile bastaıdy. Palestına memleketiniń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Mantasır Abýzeıittiń pikirinshe, mámlúkterdiń Ierýsalımde qaldyrǵan mádenı murasy asa zor. Áli kúnge deıin saqtalyp kelgen qasıetti Ál-Aqsa meshiti Ierýsalım kóshelerindegi ǵımarattar, jazýlar men áshekeıler, krest joryqtaryna qarsy tura alǵan mámlúk memleketiniń ulylyǵynyń kýási bolyp keledi.
1259 jyly Ramazan aıynda Aın Jelıýd shaıqasynda mámlúkter mońǵoldardy jeńip, Ierýsalımge qaraı bet aldy. Ierýsalımdi saqtaý men qorǵaý maqsatynda jáne onyń turǵyndarynyń qaıǵy-qasiretin jeńildetý úshin áz-Zahır Beıbarys bul joryqty ózi basqarady.
1262 jyly ál-Qudysty basyp alǵannan keıin Beıbarystyń eń kórnekti isteriniń biri «Jartas» kúmbezin qalpyna keltirip, meshit qajettiligine jyl saıyn 5 myń dırham jınaý týraly jarlyq shyǵaryp, tizbek kúmbezin jańartýy edi. Sondaı-aq ol ál-Qudysta kez kelgen qonaq toqtap, demalatyn saıahatshylar úıin saldy. Onda meshit, dıirmen, peshter, baý-baqsha da salynǵan. Palestınada áz-Zahır Beıbarystyń esimimen atalǵan eki qala bar. Olar Ierýsalımdi krest joryqtarynan azat etken mámlúk sultany áz-Zahır Beıbarystyń qurmetine atalǵan. Eki qala da áz-Zahırııa dep atalady. Birinshisi Safık qalasynyń janynda, ekinshisi – batys jaǵalaýdyń ońtústiginde Hıbron men Versheba qalalarynyń aralarynda.
«Eki qybylanyń qyzmetshisi, ıaǵnı Mekkeniń jáne Qudystyń qyzmetkeri» dep tanylǵan Beıbarys ózi ǵumyr keshken óńirlerde meshit, medreseler saldyrǵanymen qatar, paıǵambar, sahabalar beıitterin, kóne mazarlardy qalpyna keltirdi. Oǵan dálel – kezinde memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek Baıgeldiniń Palestına jerindegi Musa paıǵambar kesenesiniń basynan tapqan kóne arab jazýy:
«Rasynda, Allanyń meshitterin Allaǵa jáne aqyret kúnine ıman keltirgender salady («Táýbe» súresi, 18-aıat). Bul qasıetti orynda Allamen tildesken Musa paıǵambardyń (ǵ.s.s) qabirin salý Sultan Beıbarystyń buıryǵymen bolǵan.
Islamnyń jáne musylmandardyń sultany, paıǵambarlar men musylmandardyń járdemshisi, saraılardyń qyzmetshisi, Barah pen Sham ólkesiniń qurýshysy, zalym kápirlerdiń aılasyn ózderine jasaýshy, patshalardyń mırasqory, arab jáne basqa ulttardyń, túrikterdiń sultany, zamanynyń Eskendiri, Qurandy saqtaýshy, ıslamnyń janashyry, ádiletsizdikti toqtatýshy, eki haram sháriftiń qyzmetshisi, halıfalyq kelisiminiń ámirshisi, Alla Taǵala onyń basshylyǵyn abyroıly etti. Qajylyqtan keıin Qudys meshitin zıarat etýimen Alla Taǵala onyń bul jaqsy amaldaryn qabyl etsin. Sham ólkesi sultandarynyń qamqorshysy Alla ony ústem etsin. Ádiletti qoldaýshy, osy dúnıeniń sardary, dúnıe men dinniń tiregi» (jazǵan Muhammed Bın Rıhal).
Beıbarys sultan memleket basqarý isinde dana sheshimderimen daralana bildi. Ol eldiń rýhanı qundylyǵyn arttyrý maqsatynda meshit, medreseler saldyryp, urpaqtarǵa ilim-bilimdi ıgerýge jarqyn jol ashty. О́zi bılik qurǵan Kaırdi gúldendirý jolynda aıanbaı eńbek etti. Mysyr astanasyndaǵy tarıhı nysandar – sonyń jarqyn dáleli. Babamyzdyń dańqy erjúrek qolbasshy, kóshbasshylyǵymen de tanyldy. Beıbarys krest joryǵyna qatysýshy basqynshylardy arab jerinen birjola tazalap, tutqıyldan soqqan mońǵol qolbasshysy Hýlagý áskerin alǵash ret toqtatyp, Efrattan ári asyra keri shegintip, musylman álemin túrli jaýlardan saqtap qalýymen álem tarıhynda aty altyn áriptermen jazylyp qaldy. Bul uly eńbek Beıbarys sultandy tutas túrki dúnıesi maqtan tutatyn biregeı bahadúrge, áıgili ámirshige aınaldyrdy.
Mysyr Arab Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Manaý Elsaıt Ehııa Ashın Nabı hanymnyń pikirine de zer salyp kóreıik: «Beıbarys tulǵasy – Mysyr men qazaq halqyn baılanystyratyn mańyzdy dińgekterdiń biri. Ol 1260-1277 jyldar aralyǵyndaǵy Mysyr men Levanttyń uly sultandarynyń biri boldy. Ábý ál-Fatýh, ıaǵnı «jeńisterdiń atasy» degen laqap atqa ıe bolǵan Beıbarys Mámlúk memleketiniń Saıfýtdın Qutuzdan keıingi tórtinshi sultany, sonymen qatar Mámlúk memleketiniń naǵyz negizin qalaýshy boldy.
Onyń krest joryqtary men mońǵoldardy jeńgeni, atap aıtqanda 1250 jyly Mansýr shaıqasynda jáne 1260 jyly Aın-Jalýıdte mońǵoldardy jeńýde mańyzdy ról atqarǵany áskerı jáne saıası biliktiliginiń belgisi edi. Bul jeńis ıslam tarıhyndaǵy betburys bolyp sanalady.
Beıbarys Jerorta teńiziniń saıası-áskerı kartasyn ózgertýde de úlken ról atqardy. Mysyr halqynyń sanasynda Sultan Beıbarys – erlik pen qaharmandyq rámizi. Mysyrda kóptegen adam onyń ártúrli jaǵdaıda aıtqandaryn keltiredi, mysaly, Beıbarystyń tarıhqa degen súıispenshiligi týraly aıtýy – eń jaqsy tájirıbe, bul málimdeme búgingi jastarǵa óz tarıhyn bilýdiń óte mańyzdy ekendigin bildiredi».
Beıbarys túrki órkenıetimen qatar, ıslam mádenıetine de ulan-ǵaıyr eńbek sińirdi. Batystan kresshiler, shyǵysynan Baǵdatty talqandaǵan mońǵol áskeri Mysyr, Shamǵa qaýip tóndirgende, ıslam álemin bar qaterden saqtap qaldy. Ol óz saraıynda tek ana tilinde sóılep, basshylyq qyzmette osy tártipte bolǵandyǵyn, Beıbarystyń tusynda túrki sózdigi jasalǵanyn, Altyn Orda hany Berke men Beıbarys ekeýiniń múddeles, odaqtas bolǵanyn da tarıhshylar jazady.
Sultannyń súıegi qaıda jatyr degende Sırııa Arab Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy qurmetti konsýly Samır Alı Dereh myrzanyń pikirin de bólise ketýimiz mańyzdy: «2007 jyly Qazaqstannyń tuńǵysh prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Sırııaǵa jasaǵan resmı saparynan keıin biz Damask qalasynda Ál-Farabı atyndaǵy mádenı-tarıhı ortalyq ashý jáne soǵan jaqyn jerde ornalasqan Sultan áz-Zahır Beıbarystyń qabiri men ondaǵy áz-Zahırııa kitaphanasyn qaıta óńdeý jumystaryn júrgizý jumystaryn bastap ketken bolatynbyz. Men osy is-sharalarǵa atsalysqandardyń biri boldym. Biraq, ókinishke qaraı, qazir Qazaqstan tarapy bul sharaǵa kóńil bólýdi toqtatyp qoıdy. Eki el arasynda Ál-Farabı atyndaǵy mádenı-tarıhı ortalyq ashý, áz-Zahırııa kitaphanasyn jáne ondaǵy Sultan Beıbarystyń qabirin qaıta óńdeý jumystaryn júrgizý týraly kelisimshartqa qol qoıylǵan bolatyn».
Osy taqyryp týrasynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Darhan Qydyráli: «Tarıhı qujattarda Mysyr men Taıaý Shyǵysta óz saıası ústemdigin ornatyp, kóshpelilerge tán memleket úlgisin qurǵan túrkiler elin «ád-Dáýlet át-Túrkııe», ıaǵnı «Túrkiler memleketi» dep ataǵan. Uzaq tarıhtyń kerýen jolymen júrip óter bolsaq, «Túrik» ataýymen atalatyn memlekettik qurylymdar sanaýly ǵana. Atap aıtqanda, kezindegi aıbarly Estemı, Býmyn qaǵandar bılep, tarıhy tasqa qashalǵan Túrik qaǵanaty. Odan keıingi osy ataýdy alǵan arab, ǵajam hám túrik sultany Beıbarys qurǵan mámlúkter ımperııasy. Keıin bul aıbyndy ataýdy Mustafa Kemal Atatúrik Túrkııa Respýblıkasynyń ataýyna aınaldyrǵany belgili», dep jazdy. Bul Beıbarys sultannyń túrki elderiniń keleshegi týraly strategııasyn baıqatsa kerek.
Beıbarys babamyz Mádınedegi Paıǵambarymyzdyń meshitine, Mekkedegi Qaǵbaǵa da baryp, qol kómegin bergeni aıtylady. Sol týraly arabtanýshy, dıplomat Qaırat Lama Sharıf: «Bir tańǵalatynym, Sultan Beıbarys jáne mámlúkterdiń barlyǵy eshqandaı arhıtektýralyq ınstıtýttardy bitirmegen ǵoı. Tipti Qalaýyn arabsha sóılemegen, tek qana qypshaq tilinde sóılegen. Beıbarys 17 jyl bılese, ol 40 jyl bılegen, bul degen endi fenomen. Ony zertteý kerek.
Sultan Beıbarys Arab elderiniń týyn kóterip, qorǵap, tek qana soǵyspaǵan, Kaırdiń ózin jandandyryp bergen. Talaı eskertkishter bar, meshitter salǵan, sol meshitter áli kúnge deıin syryn bermeı tur. Mysaly, «Hasan meshiti» degen bar, ol sultan Qalaýynnyń nemeresiniń atynda, jeti ǵajaıyptyń birine jatady.
Tarıhı derekterde Sultan Beıbarysty «Hadımýl Harameın Sharıfeın» deıdi. «Eki kıeli jerdiń qyzmetshisi» degen. Men Saýd Arabııasynda bes jyl jumys istedim ǵoı, korol Fath kezinde osy tıtýldy qabyldady olar da.
«Eki kıeli jer» dep Mekke men Ierýsalımdi aıtady. Ekeýin de Beıbarys qamqorlyǵyna alyp, sol jerdegi barlyq ǵımaratty qalpyna keltirip, olardy sol elde turatyn musylmandarǵa tegin paıdalanýǵa bergen. Izraıl jerinde Beıbarystyń izderi áli jatyr. Sırııada, Lıvanda, tipti, tunyp tur. Jerlengen jeri Damask qalasynda, bunyń bári aldaǵy ýaqytta ashylatyn jańalyqtar dep oılaımyn.
Mysyrda «Darýl-kýtýb» kitaptar úıi degen úlken arhıv tur. Sonda Beıbarystyń móri basylǵan 60 myńǵa jýyq jazba bar. Sol jazbalardy oqysa, barlyǵy ornyna keledi. Kaırde ıslam óner mýzeıinde úlken kompas tur. Sol kompastyń jazýy óte maıda eken, kózge kórinbeıdi, biraq sony bir arab dosymyz ekeýmiz oqyp otyryp, ishinen Túrkistan men Baıqońyrdy taptyq. Olaı bolsa, Baıqońyrdy Beıbarys bildi degen sóz. Sondyqtan ashylatyn jańalyq alda kóp».
Al endi Berkeniń baýyry Hýlagýmen soǵysyp, onyń baýrymen baılanys quryp otyrýy Beıbarystyń asa tereń strateg bolǵanyn kórsetedi. Keıbir derekte Berkeniń musylman dinin qabyldaýyna da Beıbarys sebep bolǵany aıtylady. Arabtyń bir jazýshysy ál-Aını: «Muhammed paıǵambar dúnıeden ketkeli musylmandardyń basyna eshqashan mundaı qasiret pen aýyrtpalyq túspegen edi. Paıǵambarymyzǵa Alla Taǵala ıslam dinin adamdarǵa jetkizýdi júktese, sultan áz-Záhır Beıbarystyń ıyǵyna sol dindi syrtqy jaýdan qorǵap qalýdy júktepti», degen eken. Ne degen aýyr júk. Arzymas amanat. Allanyń amanatyn aqtaýdan artyq baıandy baqyt bolmaıdy. Beıbarystyń baqyty sol shyǵar.
Qoıshyǵul MUSTAFAULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
