Bolat Tilep: Ýnıversıtet aldynda sıfrlyq ekojúıege jetý mindeti tur

– Bolat Anapııauly, ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar oqý ornynyń bastaýyn­da halqymyzdyń mańdaıaldy tulǵa­larynyń turǵany belgili. Osy jyl­darda elimizdiń bilim salasy­na kadr­lar daıarlaýdyń úlken mektebi qa­lyp­tasty. Ýnıversıtette dástúrli bi­lim táji­rıbesimen zamanaýı úrdisterdi ush­tas­tyrý jaǵy qalaı iske asyp jatyr?

– Bıyl ýnıversıtetimizge 95 jyl tolyp otyr. Tarıhqa sheginis jasaıtyn bolsaq, oqý ornynyń tarıhy 1918 jylǵy 12 qarashadan bastaý alady. Osy kezde Tashkentte alǵashqy Qa­zaq muǵalimder kýrsy ashylǵan bola­tyn. Al resmı túrdegi tarıhymyz 1928 jyl­­dan bastalady. О́ıtkeni dál osy ýa­qytta Qazaq AKSR Halyq Ko­mıs­sar­lary Keńesiniń sheshimimen Al­ma­ty qalasynda fızıka-matematıka fakýl­tetiniń negizinde respýblıkanyń alǵashqy oqý orny ashylǵan edi. 1935 jyly Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyna uly Abaıdyń esimi berildi. Tuńǵysh oqý ornynyń qalyptasýyna atsalysqan, elimizde joǵary bilim salasynyń da­­mýyna zor úles qosqan tulǵalar qa­ta­­rynda alǵashqy rektor Sanjar As­fen­dııarovtan bastap Oraz Jandosov, Ahmet Baı­­tur­synuly, Smaǵul Sádýaqasuly, Sáken Seıfýllın, Ha­lel Dos­muhamedov, Ilııas Qabylov, Báı­men Almanov, Temirbek Júrgenov sekil­di myqtylar tur. Olar ınstıtýtta dá­ris berip qana qoımaı, ultjandy shákirt­t­er tárbıeleý isin jolǵa qoıdy. Ýnıversıtetti uzaq jyl basqarǵan Málik Ǵabdýllın, ustazdyq etken Muh­tar Áýezov, Álimhan Ermekov syndy ǵa­lym­dardyń oqý orny tarıhyndaǵy orny bólek. Ýnıversıtettiń búgingi mereıi – el ıgiligi jolynda aıanbaı eńbek etken ǵa­lymdar men ustazdar eńbeginiń jemisi.

– Kez kelgen memlekettiń damýy sapaly biliminen kórinis beretini anyq. Keıingi ýaqytta orta bilim berý úrdisindegi bilim sapasyna aıty­latyn syn kóp. Osy oraıda oqytý­shylar quramynyń biliktiligine qansha­lyqty kóńil bólinip keledi?

– Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes el Úki­meti pedagog kadrlardy daıarlaýǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Osy jyldarda Abaı atyndaǵy QazUPÝ respýblıkaǵa 200 myńnan astam pedagog daıarlady. Jyl saıyn professor-oqytýshylar quramy men stýdentter álemniń jetekshi ýnıversıtetterinde taǵylymdamadan ótse, belgili sheteldik ǵalymdardyń dá­ris oqýy, tájirıbelik sabaqtar ótkizýi dástúrge aınaldy. Búginde ýnıversıtette 996 oqytýshy jumys isteıdi. Olardyń qatarynda UǴA-nyń 5 akademıgi, 6 korrespondent múshesi, 200-den astam ǵylym doktory, PhD, 226 ǵylym kandıdaty bar. Ýnıversıtet janyndaǵy 7 ınstıtýtta 16 myńnan astam stýdent bilim alyp jatyr. Búginde 12 oqý ǵımaraty, 5 jataqhana jáne 40-tan astam oqý zerthanasynda elimizdiń bilim salasynyń bolashaq bilikti mamandary daıarlanady. Osy oraıda pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń qyzmetin úılestirýmen qatar Akademııalyq sheberlik ortalyǵyn qurý ári damytý basty maqsatymyz ekenin aıta ketken abzal. Ýnıversıtette pedagogıkalyq baǵyttaǵy oqý oryndarymen jumysty úılestiretin úzdiksiz bilim berý men oqý-ádistemelik ortalyǵy jumys isteıdi. Oqytýshylar arnaıy kýrstarǵa, semınarlarǵa qatysyp, ınnovasııalyq oqý baǵdarlamalary men jańa tehnologııalardy meńgerý ústinde. Jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarynda ǵylymı taǵylymdaman ótedi. Arnaıy pedagogıka jáne defektologııa salasynda ǵylymı-zertteý jáne kadrlar daıarlaýmen belsendi túrde aınalysatyn elimizdegi birden-bir joǵary oqý orny bolǵandyqtan, ınklıýzıvti ortaǵa bilim berý máselesine basty nazar aýdaryp otyrmyz. О́kinishke qaraı, elimizdiń óńirlerinde erekshe kútimdi qajet etetin balalarǵa arnalǵan bilim berý oryndaryn ashýǵa múmkindik joq. Biraq ony sheshýdiń basqa da joldary bar. Mysaly, defektologııa jáne psıhologııa salalarynda erekshe balalarǵa bilim alýǵa jáne mektep baǵdarlamalaryna beıimdelýge kómektesetin baǵdarlamalar bar. Osy oraıda sýrdopedagogıka, tıflopedagogıka, logopedııa, dıagnostıkalyq jáne korreksııalyq damytý jáne túzetý jumystaryn qam­tı­tyn 4 zerthana jabdyqtalǵan. Maman­darymyz osy salalarda ǵylymı zertteýler júrgizedi. Bul – medısına men janama ǵylymı zertteýdi talap etetin baǵyt.

– Keıingi ýaqytta joǵary oqý oryndarynyń birqatary «zertteý ýnıversıteti» baǵytynda jumys isteı bastady. Onyń jańashyldyǵy ári bilim úrdisine áseri qandaı?

– Qazirgi kezde aldymyzda tur­ǵan úlken mindet – «Zertteý ýnıver­sıteti» deńgeıine jetý. Ol úshin ýnıver­sıtetimizdiń ǵylymı áleýetin kóterý kerek. 2019 jyldan bastap postdoktorantýra jáne professor zertteýshiler úshin baǵdarlamalar engizdik. Pedagogıka ǵylymyn damytýda postdoktoranttar qataryn kóbeıtip, ǵylymmen aına­lysqysy keletin oqytýshylardyń oqý júktemesin azaıtýǵa mán berip otyrmyz. Qazirgi ýaqytta oqý júktemesi 1 jyl­da 600 saǵattan asatyn bolsa, ha­lyq­aralyq standartqa sáıkes zertteý ýnıversıtetterinde bul kórsetkish 250-300 saǵattan aspaıdy. Qalǵan ýa­qytyn oqytýshy zertteýge, ǵylymmen aınalysýǵa arnaýǵa tıis.

– Abaı ýnıversıteti elimiz ǵana emes, álemdik reıtıngterde jaqsy kórsetkishterge ıe. Sarapshylardyń pikirinshe, reıtıng sapaly bilimniń ólshemi emes. Úzdikter tobynan oryn alý úshin qandaı talaptar qajet?

– Abaı ýnıversıteti 2023 jyly QS World University reıtınginde 681-690- oryn­dardy ıelenip, álemdik reı­tıng­te TOP-700 úzdik ýnıversıtet qata­ryna kirdi. Bul reıtıngke álemniń 2 myńnan astam joǵary oqý orny qatysty. Abaı ýnıversıteti Ortalyq Azııanyń peda­gogıkaǵa baǵdarlanǵan joǵary oqý oryndarynyń aldyńǵy shebinde keledi. Ýnıversıtetti ınternasıonaldandyrý, Bolon úderisiniń negizgi talaptaryna saı bolý úshin álemdik kóshten qalmaý óte mańyzdy. Biraq pedagogıkalyq ýnıversıtet retinde halyqaralyq jáne álemdik reıtıngten oryn alý basty maqsatymyz emes. Aldymyzda «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda 50 myńǵa jýyq muǵalim daıarlaý mindeti tur. Pedagogıkalyq mamandardyń, onyń ishinde jańa zaman pedagog kadrlarynyń jetispeýshiligine basty nazar aýdaryp otyrmyz. Sonymen birge ǵylymı jarııalanymdar sanyn arttyrý, ınnovasııalyq bilim berý baǵdarlamalaryn kúsheıtý máselesi de ózekti.

– Álemdik standartqa sáıkes peda­gogıkalyq baǵyttaǵy oqý oryndaryna qandaı talaptar qoıylady?

– Tájirıbede pedagogterdi ǵana daıarlaýǵa mamandanǵan oqý oryndary óte az. Damyǵan elderde pedagog mártebesi óte joǵary. Pedagogıkalyq joǵary oqý oryndaryn bitirgen mamandar mektepke baryp, oqý oryndaryna jumysqa turýǵa nıet bildirse, mindetti túrde joǵary oqý ornynan keıin arnaıy biliktilik kýrstarynan ótedi. Máselen, fın júıesinde qalaýyna qaraı mektepte birden muǵalim bolyp kete almaıdy. Osy oraıda dástúrli bilim berý men álemdik tájirıbedegi ozyq úlgilerdi qatar alyp kelemiz. Bilim salasynda qajetti materıaldardy jyldam ıgerý ózekti bolyp otyr. Ol úshin, eń aldymen, oqýshynyń logıkasyn, analıtıkalyq, synı oılaý qabiletin damytý qajet. Alǵan aqparatty óz betinshe taldaýǵa úıretý, onyń durystyǵyn anyqtaýǵa daǵdylandyrý – muǵalimniń basty maq­saty. Al mektepterde «Logıka» pánin engizý óte mańyzdy.

– Fınlıandııa ýnıversıtetterimen birlesip, pedagogıkalyq bilim berýdiń jańa modelderi jáne 30 jańa bilim berý baǵdarlamasy ázirlengeni belgili. Osy baǵdarlamanyń ereksheligine toqtalyp ótseńiz?

– Orta bilim berýdiń jańartylǵan mazmunynyń kásibı standarttaryna sáıkes bilim berý baǵdarlamalarymyz tolyǵymen jańartyldy. Sondaı-aq stýdentterge negizgi mamandyqtarymen birge beriletin Minor baǵdarlamalary engizilip jatyr. Bilim ordasy bıyl­ǵy oqý jylynda Fınlıandııa ozyq ýnıversıtetteri jáne Nazarbaev ýnıver­sıteti sarapshylarynyń qatysýymen «Pedagogıkalyq áleýetti kúsheıtý» jo­basy aıasynda muǵalimderdi daıarlaý boıyn­sha 12 ınnovasııalyq bilim berý baǵdarlamasyn qanatqaqty rejimde iske qosty. Atalǵan baǵdarlamalar geografııa, fızıka, matematıka, ınformatıka, arnaıy pedagogıka, kórkemdik bilim, mýzykalyq bilim, deneshynyqtyrý jáne tarıh-áleýmettik zertteýler pán­­deri boıynsha jańa formattaǵy mek­­tepterdiń bolashaq muǵalimderin daıar­­laýǵa baǵyttalǵan. Jańa baǵdar­la­malarǵa barlyǵy 718 talapker qabyl­dansa, olardyń 63-i magıstratýra baǵdar­lamalaryn tańdady. Osy joba aıasynda ýnıversıtet oqytýshylary bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý jáne geımıfıkasııa, flipped classroom ádisi, case study sııaqty ınnovasııalyq oqytý ádisterin qoldaný boıynsha bi­lik­­tilikti arttyrý kýrstarynan ótti. Bo­la­shaq pedagogterdi daıarlaýda mu­ǵalim­­derdiń sıfrlyq quzy­rettiligin, ınklıý­zıvti bilim berýdi, STEM jáne CLIL tujyrymdamasyn da­mytýǵa erekshe nazar aýdarylyp keledi.

– Elimizde «Jaıly mektep» ult­tyq jobasynyń qolǵa alynǵany bel­gili. Zamanaýı mektepterde sapaly bilim berýdi maqsat etetin jobaǵa saı mamandar daıarlaý isi qandaı basym­dyqtarǵa ıek artady?

– Eń aldymen, bilim berý salasyndaǵy mamandardy daıarlaýdyń álemdik tá­jirıbesine, onyń ishinde tıisti tehnologııalardy paıdalana otyryp, jalpy bilim berý úderisin qoljetimdi jáne ınteraktıvti etetin jańa ádisterdi en­gizýge mán berýge tıispiz. Degenmen pedagogterdi daıarlaıtyn ýnıversıtet retinde óz ereksheligimiz bar. Bul, eń aldymen, elimizdegi qazirgi mektep jaǵ­daıyna baılanysty. Osyǵan oraı ınklıýzııa baǵytynda jaqsy nátıjelerge qol jetkize alamyz. Al jaratylystaný naqty ǵylymdar boıynsha pándik muǵalimderdi, shet tilinde sabaq bere alatyn pedagogterdi daıarlaý máselesin sheshýde qaperge alatyn dúnıe bar. Bolashaqta sıfrlyq ýnıversıtet jasyl ekojúıege jetý mindeti tur. Qa­zirgi ýaqytta sıfrlyq ýnıversıtet jobasy Ońtústik Koreıada ǵana tıim­di jumys istep keledi. Osy oraıda bilim berý úrdisin sıfrlandyrýdy aka­demııalyq máseleler jónindegi prorek­tordyń quzyretine berip otyrmyz. Qazir ýnıversıtettiń mańyzdy baǵyttarynyń biri – úzdiksiz bilim alýǵa jaǵdaı jasaý. Mamandyǵyn aýystyryp, muǵalim bolǵysy keletin talapkerge múmkindik jasaýǵa tıispiz.

– Keıingi jyldarda eńbek nary­­­ǵynda suranysqa ıe birqatar maman­dyq boıynsha qos dıplomdy bilim berý júıesi iske asyp keledi. Osy baǵytta oqý ornynyń túlekterin ju­mysqa ornalastyrý máselesi qalaı sheshilip jatyr?

– Ýnıversıtettiń qos dıplomdyq baǵ­darlamalar baǵytyndaǵy jetistigi az emes. Bul – eń aldymen, Abaı ýnıver­sıtetiniń 25 eldiń 138 joǵary oqý or­ny­men belsendi yntymaqtastyǵynyń nátı­jesi. Qazirgi kezde qos dıplomdy 16 baǵdarlama bar bolsa, onyń tórteýi Sorbonna-Qazaqstan ınstıtýtynda oqytylady. Fınlıandııa, Sın­gapýr, Shveısarııa, Lıtva sııaqty pedagogıka salasy boıynsha ozyq elder­diń jumys tájirıbesi basty nazarda tur. Qos dıplomdy baǵdarlamalar boıyn­sha bilim alǵan stýdentterdiń jetis­tikteri de bar ári olardyń arasyn­da jumyssyz júrgenderi joq. Osy tusta pedagogıkalyq joǵary oqý ornyn bitirgen mamandarǵa mektep, kolledj­derge barǵannan keıingi suranystyń tómendeıtinin aıta ketken jón. О́ıt­keni, ýnıversıtet baǵdarlamasy men mektepterdegi oqý baǵdarlamalarynda alshaqtyq bar. Mektepke barǵan mamanǵa basqa standart boıynsha jumys isteýge týra keledi. Keı jaǵdaıda jumys­tan shyǵýǵa nemese qaıtadan oqýǵa, bilik­tiligin arttyrýǵa májbúr. Pedagog már­tebesiniń artýy men ýnıversıtet tarapynan qabyldanyp jatqan sharalardyń nátıjesinde keıingi kezde mundaı fakti­ler azaıdy. Qazirgi tańda 90-ǵa jýyq sońǵy kýrs stýdenti dýaldy ádis bo­ıynsha bilim alady. Ádiskerler de, oqytýshylarymyz da mektepterge jıi baryp, stýdentteriniń ashyq sabaqtaryna qatysady. Mektep baǵdarlamalary men jalpy oqý­lyqtarǵa jaýapty mekeme – Y.Al­tyn­sarın atyndaǵy akademııa­men uzaq­merzimdi kelisim jasaldy. Ýnıver­sıtet men mektep baǵdarlamasy ara­syn­daǵy alshaqtyqty azaıtýda «Pe­dago­gıkalyq synyp» jobasynyń yqpa­ly zor. Qalalyq, oblystyq bilim basqarmalarymen kelisimshart jasal­dy. Bıyldyń ózinde Almatydaǵy 13 mek­tep­pen kelisimge qol qoıyldy. Bul joba oqýshylardyń muǵalimdik ma­man­dyqqa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýdy kózdeıdi. Aımaqtyq ákimdikter, bilim basqarmalarymen de baılanysty nyǵaı­typ kelemiz. Keıingi jyldary bizdiń túlekterdiń júz paıyzǵa jýyǵy jumyspen qamtylǵan.

– Birqatar jekemenshik oqý orny aǵylshyn tilinde bilim beretin mamandar daıarlaý isine basymdyq bere bas­tady. Bul pedagog kadrlardy daıarlaıtyn memlekettik ýnıversıtetter báse­kelestigine qanshalyqty yqpal etedi?

– Básekelestik alǵa umtyldyrady. Qazir elimizde jekemenshik mektepter kóp. Olardyń daıyndyq deńgeıi de jo­ǵary. Ásirese úlken qalalarda shoǵyrlanǵan bilim berý mekemeleri bar. Damyǵan sheteldermen birlese jumys isteıtin mektepter de joq emes. Máselen, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri, bilim jáne ınnovasııa lıseıleriniń deńgeıi joǵary. Muǵalimderge qoıatyn talaptary da bólek. Bul mektepterde 7-synyptan bastap jaratylystaný, matematıka, fızıka, hımııa sııaqty pánder aǵylshyn tilinde oqytylady. Osy tur­ǵy­da jekemenshik oqý oryndarymen básekelese almaımyz. Bul jerdegi eń úlken máseleniń biri – tildik baǵytty damytý. Ýnıversıtettiń Fılologııa ınstıtýtynda shet tilderi kafedrasy bar. Sorbonna-Qazaqstan ınstıtýtynyń tildik baǵdarlamalary da tıimdiligin kórsetti. Mınıstrliktiń qol­daýymen jańa formasııadaǵy pedagog­terdi daıarlaý úshin ınnovasııalyq oqý baǵdarlamalaryn ázirleý mindetin qoıyp otyrmyz. Bıyl 30 ınnovasııalyq oqý baǵdarlamasynyń 12-si ýnıversıtet maman­darynyń kúshimen ázirlendi.

– Sapaly bilim berý oqý ornynyń materıaldyq bazasyna da tikeleı baılanysty ekeni anyq. Ýnıversıtet zamanaýı quraldarmen jabdyqtalǵan, stýdentterge qolaıly jaǵdaı jasal­ǵan degen údege saı kele me?

– Búginde ýnıversıtette 12 oqý ǵıma­raty bar. Aldaǵy ýaqytta zamanaýı kitaphana ashý josparda tur. Búginde kitaphana qorynda 1 mln 700 myńnan astam kitap bar. Oqý ǵımarattary, olar­dyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵ­daıyn únemi jaqsartyp otyrý – bas­ty mindetimiz. Qazirgi ýaqytta 27 kom­pıýterlik synyp, 15 lıngafondyq zerthana, 45 oqý jáne ǵylymı zerthana, 44 sheberhana, 38 ınteraktıvti synyp jabdyqtalǵan. Oqý ornynyń qazirgi ınfraqurylymdyq jaǵdaıy 5000-6000 stýdentke eseptelgen. Munda 5 ja­taq­hana jáne birneshe oqý ǵımaraty orna­lasqan. Bul nysandardyń barlyǵy qalanyń mádenı-tarıhı tizimine kiredi. Stýdentterdiń basym kópshiligi respýblıka óńirlerinen kelip oqıtyndyqtan, jataqhana máselesi áli kúnge ózekti bolyp otyr. Qazirgi kezde osy máseleni sheshý joldaryn izdestirip jatyrmyz.

– Oqý ornyn bitirgen túlektermen baılanys qanshalyqty jolǵa qoıyl­ǵan?

– Búginde qara shańyraqtan bilim alǵan túlekterdi tek maqtanyshpen ǵana aıta alamyz ári aradaǵy tyǵyz baılanys esh­qashan da úzilmegen. Olardyń qata­rynda Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beı­sembaev, Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva, «Kaspi.kz» AQ dırektorlar keńes­iniń tóraǵasy V.Kım, taǵy basqalar bar. Sonymen birge M.Aman­taeva, B.Igen­baeva, K.Oraz­bekova syndy pedagogıka salasy úzdikteriniń eńbegi orasan. Jas­tar ara­syn­da Halyqaralyq «Qazaq tili» qo­ǵamy qoǵamdyq birlestiginiń prezı­denti, «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qorynyń dırektory R.Ken­jehanuly, «Ulttyq kınony qoldaý mem­lekettik ortalyǵynyń basqarma tóraǵasy Q.Jumaǵalı jáne Azııa, álem chempıonattarynyń júldegerleri osy oqý ordasynan túlep ushqan.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»