Turmystyq zorlyq-zombylyqqa tyıym bola ma?

Dıhan QAMZABEKULY:

– Qoǵamdaǵy asa bir ózekti máselege arnal­ǵan dóńgelek ústelge shaqyrtýy­myzdy qabyl alyp, ýaqyt taýyp kel­gen­­de­rińizge rahmet. Bul taqyryp «Ege­­men Qazaqstan», «Kazahstanskaıa prav­da» gazetterinen bastap, «Qazaq gazet­teri» seriktestigine kiretin ba­sy­­­lymdarda udaıy kóterilip júr. Tur­­mystyq zorlyq-zombylyq, onyń she­shimi, qazirgi kúrdeli ahýal bá­ri­­­miz­di tol­ǵandyryp otyr. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev másele ýshyǵyp ket­­ken soń, ustanymyn ashyq bildirdi. «Otba­sylyq zorlyq-zombylyq zańmen rettelýge tıis jáne qoǵam tarapynan tóz­beý­shilik kózqaras bolýy kerek» ekenin basa aıtty. Muny ret­teıtin úlken kúsh – qoǵam, onyń ıns­tıtýt­tary jáne zań. Jalpy, otbasyn mádenı feno­men dep eseptesek, árbir el sol qun­dy­lyǵyn kózi­niń qarashyǵyndaı saqtap, ulttyń bola­sha­ǵy osymen ólshenetinin jete túısinýi kerek.

Bilim dáristerinde bári ıdealdy negizde aıtylady. Biraq ustaz aldynda otyr­ǵan shákirttiń jartysy – tolyq emes otbasynan nemese ata-anasy azamattyq nekede turǵandar. «Aýrýyn jasyrǵan óledi», deıdi qazaq. Sondyqtan biz aldymen nysanamyzdy baǵdarlap alýymyz kerek.

Qoǵamdy dúr silkindirgen sońǵy oqıǵa­lar­dy, áleýmettik jelidegi belgili adamdardyń otbasyndaǵy jaǵdaılardy halyq kórip, estip, baqylap otyr. Buryn «Bas jarylsa – bórik ishinde, qol synsa – jeń ishinde» dep kóp rette únde­meı qutylatynbyz. Osylaısha, má­sele jabýly kúıinde qalatyn. Endi jańa zamanǵa aıaq bastyq. Barlyq nárseniń baǵa­syn naqty beretindeı kezeńde tur­myz. Sondyqtan otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqty sheshýdiń jolyn taǵy bir ortaǵa salyp, talqylasaq deımiz.

Lázzat SÚLEIMEN:

– Men qalyń kópshilikti birneshe másele jóninde habardar etýge jáne siz­der­d­iń pikirlerińizdi bilmekke keldim. «Egemen Qazaqstan» – eldiń berekesin saqtaýǵa da, qazaq elin damytýǵa da, onyń ishki-syrtqy máselelerin retteýde de súbeli úles qosyp kele jatqan ult basylymy. Halyq kókeıinde júrgen máseleni kóterip, «Otbasylyq zorlyq-zombylyqqa qarsy 16 kún» aksııasyn qoldap otyrǵan­da­ryńyzǵa alǵys bildiremin. Dıhan Qamzabekuly atap ótkendeı, eń aldymen biz obektini anyqtap alýymyz qajet. Iаǵnı «Kimmen, qalaı jumys isteımiz? Nege osy ýaqytqa deıingi atqarylǵan is­ter­den nátıje joq?» degen saýaldarǵa basa nazar aýdarýymyz kerek. Kúni búginge deıin jalpylama aıtylǵany, tereńinen kóterilmegeni belgili. Otbasy ataýyn quraıtyn obektilerge, jalpy adamnyń jan dúnıesindegi nárselerge, qarym-qatynasqa, ortaǵa, suranys ólshem­de­rine zeıin qoımaımyz.

Elde jylda turmystyq zorlyq-zom­bylyqqa qarsy is-qımyl týraly ulttyq baıandama jasalyp, usynylady. Zert­teýler, tájirıbe dáleldegendeı másele zańdy ózgertý, baptardy qatań­da­tý­men sheshilmeıdi. Bizdiń ınstıtýttar osy zor­lyq-zombylyqtyń negizgi sebepteri sanalatyn zııandy ádetter – maskúnemdik, nashaqorlyq, qumar oıyndarǵa elirý – 55%, áleýmettik sıpattaǵy problemalar – 47%, turaqty tabystyń bolmaýy 29% dep baǵalap otyr. Osy úsh sanatty qosqan kezde halyqtyń úlken bir bóligi quralady. Zertteý barysynda júrgizilgen saýaldamada áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq – 82%, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq – 32%, egde jastaǵy otbasylarǵa qatysty zorlyq-zombylyq – 11%, erlerge qatysty zorlyq-zombylyq – 10%, múgedekterge qatysty zorlyq-zom­bylyq 5%-dan astam dep kórsetilgen. Bulardyń ishinde nekelik qatynasta turǵandar – 68-69%, týystyq qatynasta turǵandar – 31%. Kóp jaǵdaıda er men áıel ursysyp, tóbelesedi. Polısııaǵa baryp, aryz-shaǵym jazady. Keıin tatý­lasyp, qaıta otbasyna oralady. Biraq problema ári qaraı da jalǵasady. Muny sheshý – qazirgi qoǵamnyń kún tár­tibinde turǵan máselesi. Olardy tur­ǵyn­dardyń túrli toptaryna baılanys­ty sektorlarǵa jiktep, problemanyń túıinin tarqatý kerek. Menińshe, eń aldymen áleýmettik-ekonomıkalyq sıpattaǵy ahýaldy jaqsartý qajet.

Osy oraıda Memleket basshysy óziniń saılaýaldy baǵdarlamasynda, joldaýlarynda da turmystyq zorlyq-zombylyq taqyrybyn qozǵap, ár salaǵa júrgiziletin reforma halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa qyzmet etedi dep qadap aıtty. Búginde biraz is atqaryldy. Prezıdent tapsyrmasymen Qylmystyq kodekske ózgerister engizildi. Qylmystyq kodekstiń 106 (densaýlyqqa aýyr zııan keltirý) jáne 107-baptarynda (aýyrlyǵy ortasha) «kinálige materıaldyq nemese ózge de táýeldiliktegi adamǵa qatysty is-áreket jasaý» degen saralaý belgileri engizilgen. Eger buryn 106-bap boıynsha 3 jyldan 8 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jaýapkershilik kózdelse, qazir jaza 6 jyldan 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýdy quraıdy.

Ákimshilik zańnamaǵa da túzetýler en­gizildi. Tatýlasýǵa tek bir ret ruqsat eti­ledi. Tıisti oryndar ákimshilik nemese qyl­mystyq is júrgizýdi jábirlenýshiniń aryzynsyz qozǵaýy múmkin. Bir jaǵynan osyndaı sebeptermen statıstıka órship tur.

Jalpy, byltyr otbasylyq zorlyq-zombylyqqa qatysty – 942, bıyl 10 aıda 713 qylmys tirkelgen. Ulttyq komıssııa qoǵamnyń kókeıkesti problemasymen kúreste túrli ádis-tásilderdi qoldanyp keledi. Aıtalyq, advokattar men zańgerler úshin arnaıy ádisteme ázirlendi, aımaqtardy aralap, túrli trenıngter ótkizip júrmiz. Degenmen bul sharalar óz nátıjesin bermeı tur.

– Bul problema bertin kele paıda bol­ǵan joq. Qoǵamda qordalanǵan máse­le ulttyq komıssııanyń otyrys­tarynda qanshalyqty qaralyp júr?

– Keıingi 20 jyldyń ishinde daǵdarys ortalyqtarynyń barlyǵy Ult­tyq komıs­sııa­nyń qoldaýymen ashyl­dy. Bastap­qyda halyqaralyq uıymdardyń gran­tyna ashylǵan edi. Qazir bul orta­lyqtyń on besin ákimdik ózderi­niń qara­maǵyna aldy. Buǵan turaqty qarjy bólinbeıdi, keıde tipti aqshasyz qalady. Sonyń ózinde Ulttyq komıssııa jumysynyń bir nátıjesi retinde osyny aıtýǵa bolady. Búginde zorlyq-zombylyqqa qa­tys­ty baǵdarlama ázirlep jatyrmyz. Aıta keterligi, qoǵamdyq komıs­sııa­nyń memlekettik deńgeıde mundaı jumystardy atqarýǵa shamasy kelmeı jatyr.

Máseleniń bir sheshimi – ulttyq qundy­lyq­tarymyzdy balabaqshadan bastap balanyń boıyna sińirip, tárbıeleýimiz kerek. Sonda ǵana otbasylyq zorlyq-zombylyq degen máseleniń aldyn alýǵa, júıeli sheshýge bolady.

Janna ASANOVA:

– Shyny kerek, kóterilip otyrǵan másele sońǵy oqıǵalardan keıin tipti qyzý talqylanyp júr. Qazir qoǵam músheleri de zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrine reaksııa berip jatqanyn kórip otyrmyz. Áleýmettik jelide de azamattyq ún qosyp jatqandar bar. Qoǵam belsendileri de máseleniń túıinin tarqatýǵa nazar aýdara bastady. Demek, qazirgi bolyp jatqan oqıǵalar qoǵamdy alańdatyp otyr. Biraq bul keselmen búgin ǵana betpe-bet kelip otyrǵan joqpyz. Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq buryn da bolǵan. О́kinishke qaraı, bul – qoǵamda tereńnen tamyr jibergen indet. Muny jasyrýdyń qajeti joq. Qazir áleýmettik jeli paıda bolǵannan keıin qoǵamnyń biteý jarasy aqparat quraldary arqyly jaryqqa shyǵa bastady. Qansha degenmen der kezinde emdelmegen kesel ábden asqynyp, tamyryn tereń jaıyp ketti. Endi ne isteý kerek? Qandaı amal qarastyrý qajet?

Buryn Qylmystyq kodekstegi keıbir bap jumys istemegendikten, Ákimshilik kodekske ótkizilgen edi. Osy arqyly zor­lyq-zombylyq kórsetip jatqan abıý­zerlerdiń áreketin anyqtaý jáne tergeý ońaıǵa tústi. Biraq Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodekstiń 73-babynda kórsetilgen densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirýdiń anyqtamasy qyl­mys jasaǵan adamdy jazalaýǵa emes, qylmysyn jeńildetýge múmkindik beredi. Bapqa sáıkes jábirlenýshiniń basyn jaryp, mıyn shaıqap, jaǵyn syndyryp, tórt tisin qaǵyp alǵan adamdy 15 táýlikke, al bul is-áreketi qaıtalanǵan jaǵdaıda 25 táýlikke ǵana qamaýǵa alynady. Konstıtýsııada eń qundy dep kór­setilgen adamnyń ómirine qasaqana zııan keltirse de zorlyq ıesi túrmege otyr­maıdy. Sondyqtan Májiliste qaras­ty­rylyp jatqan zań jobasynda osy olqylyqtardyń orny toltyrylady dep senemin.

Jaqynda Ishki ister mınıstrligi Qoǵam­dyq keńesiniń otyrysynda kodeks­tiń durys jumys istemeı turǵan baptaryna taldaý jasaldy. Barlyq adam zańger nemese quqyq qorǵaý salasynda qyzmet etpeıdi. Sol sebepti otbasylyq turmystyq saladaǵy zańnamalardy túsine bermeıdi. Jańa aıtyp ótkendeı, 2019 jyly eldegi turmystyq saladaǵy quqyq buzýshylyqtar úshin jazany qatańdatý týraly usynys qoǵamnyń pikirin ekige jaryp, sońy sıyrquıymshaqtanyp ketti. Búgingi aıtyp otyrǵan másele sol zań jobasynda usynys retinde qarastyryldy. Biraq bizde máseleniń mánin jete túsinbeı jalǵan, anyqtalmaǵan aqparattyń sońy­nan ilesip ketý úrdisi basym.

Bárimizge belgili, qazir áleýmettik jelide jeke qyzyǵýshylyǵy bar neshe túrli top bar. О́kinishtisi, biz osyǵan mán berýden qaldyq. Úsh-tórt adam jına­lyp alyp zańdy bilmeıtin halyqqa aramza molda boldy. Qoǵam petısııa máse­lesin jiti túsine bermeıdi. Qol qoıa beredi. Qazir áleýmettik jelide tur­mystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty zańǵa engizilgen sońǵy ózgeristerge baılanysty osyndaı túsinbeýshilik bar. «Úkimet zań qabyldap jatyr. Erteńgi kúni balańdy tartyp alady. Dástúrimizdi qurtyp, jeke ómirimizge qol suǵady» degender halyqty zańǵa qarsy úgitteý arqyly dittegen maqsatyna jetti. Shyn máninde, sol ýaqytta zań jobasyna qarsy petısııaǵa qol qoıyp jatqanyn tolyqqandy túsinbeı, oı eleginen ótkizip, qorytyndy shyǵarmaı aıǵaıǵa attan qosqandar kóp boldy. Sóıtip, depýtattar men qoǵam belsendileriniń, bilikti zańgerlerdiń sózin joqqa shyǵara saldyq. Qazir Májiliste talqylanyp jatqan zań jobasyna da qarsy jumys isteıtin «aramzalardyń» azǵyrýyna jol bermeý úshin qoǵam men Úkimet tize qosyp, aýyzbirshilik tanytýǵa tıis. Sebebi qazirgi jaǵdaıda onlaın platforma týraly zań qabyldaǵannan keıin petısııalardyń kúshi bar. Belgili bir sanǵa qol qoıylsa, memleket halyqtyń qarsylyǵyn qaraýǵa mindetti. Al qazir qoǵam úshin qajetti zań jobasyna qarsy petısııany qoldap qol qoıyp jatqanyn ózi túsinbese, onda bizdiń bul aıǵaıymyz da erteńgi kúni eshqandaı nátıje bermeıdi. Sondyqtan biz jalǵan aqparatty jeleýletetinderdiń áreketine erterek aqparattyq toıtarys berip, qarsy tura alýymyz kerek. Qazir keıbir jýrnalıster de árbir áreketi arqyly qoǵamdyq sanaǵa áser etip otyrǵanyn túsinbeıdi. Tyrnaq astynan kir izdep, qısynsyz sózdi ańdyp turady. Qabyldap jatqan zańdarǵa qatysty emes, jaýapty adamdardyń jeke ómirine qatysty suraǵandy qup kóredi. Sóıtip, sál sózden jańylsa, jerden jeti qoıan tapqandaı qoǵamnyń nazaryn sol jaqqa burady. Al qoǵamnyń ómiri úshin qajetti ári mańyzdy talqylanyp jatqan zań jobalary nazardan tys qalyp jatady. Mysaly, óz tanystarymnyń arasynda da kúni boıy ortaq topta memlekettik qyzmetkerlerdiń basqan izi týraly ósek-aıańdy talqylap, bizge qatysy joq shetelde bolyp jatqan soǵys úshin birneshe topqa bólinip, ózderimen ózderi qyrqysyp, ıtjyǵysqa túsip jatqandar bar.

– Turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty zańǵa engizilgen sońǵy ózgeris­ter­ge de «Jeke ómirge qol suǵýshylyq», «Ár adamnyń óz quqyǵy» degen de pikirler aıtyldy. Ekinshiden, eger polısııa qyzmetkerleri habarlama arqyly ákimshilik is qozǵaı beretin bolsa, ashylmaǵan qylmystyń statıstıkasy kúrt óspeı me? Almaty, Astana, Shymkent sekildi úlken qalalarda turǵyndar sanyna shaqqanda ýchaskelik polıseı jetispeıdi, tergeýshi az. Bul júktemeni kóbeıtip jibermeı me? Zańǵa engizilgen bir ózgeristen birneshe másele týyndatyp alǵan joqpyz ba?

Aqmaral SERIKBAEVA:

– Suraq óte oryndy. Qazir biz keıingi ózgeristerge sáıkes, jábirlenýshiniń aryz-shaǵymyna qaramaı birden ákimshilik is qozǵaımyz. Buryn bizdiń quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń qoly baılaýly bolsa, qazir quqyq buzýshylyqtyń jasalý faktisi boıynsha birden is qozǵaý tetigi bar. Al ózgeris engizgennen keıin týyndaǵan jumys júktemesi, ózge­niń ómirine qol suǵý máselesi bizdiń al­dy­myzdan birinshi kúnnen bastap kezdesti. Áli de bar. Alaıda ishki ister organdary quqyqtyq tártipti saqtaýshy organ bolǵandyqtan aldyńǵy kezekte aryzdyń shyndyq ekenine kóz jetkizip baryp is qozǵaıdy. Kórshilerdiń aıtýyn jan-jaqty saralap, beınekameralardyń aıǵaq­tary boıynsha is qozǵalady. Ákim­shilik quqyq buzýshylyq kodeksiniń 73-baby «Otbasylyq turmystyq qatynas salasyndaǵy quqyq buzýshylyqtar» dep atalady. Bul degenińiz barlyq turmystyq janjaldardy aıtyp tur. Onyń ishinde quqyq buzýshy jábirlenýshini jaı ǵana sózben balaǵattasa da ákimshilik is qozǵalady. Uryp-soqpasa da úıdiń ishinde bir zattyń synǵany rastalsa, osy bap bo­ıynsha jaýapkershilik qarastyrylady. Zań kúshine enerdiń aldynda qyzmetkerlerge arnalǵan arnaıy algorıtm daıyndadyq. Qazir kez kelgen habarlama, onyń ishinde BAQ pen áleýmettik jelidegi aqparat úshin de is qozǵaı alamyz. Aqparat kelip túsken kezden bastap polısııa qyzmetkeri aldyn ala daıyndalǵan algorıtmge sáıkes áreket etedi.

Tirkelgen quqyq buzýshylyqtardyń 95 paıyzy jábirlenýshilerdiń qońyraýy bolsa, 5 paıyzy ǵana jelidegi aqparattar men kýágerlerdiń aıtýy boıynsha túsken habarlama. Polısııa oqıǵa ornyna kelgennen keıin kóp jaǵdaıda jábirlenýshi aryz jazýdan bas tartady. Kórshilerdiń ótinishi boıynsha barǵanda erli-zaıyptylar óz arasyndaǵy janjaldy jasyryp qalýǵa tyrysady. Biraq otbasynda bolǵan urys-keristi adamnyń bet-álpeti men úıdegi kórinis kórsetip turady. О́ıtkeni polısııa qyzmetkeri adam psıhologııasyn jaqsy biledi. Munymen qosa sıfrlyq tehnologııa quqyq qorǵaý salasynda da tıimdi jumys istep tur. Mysaly, qazir ýchaskelik polıseıler men patrýldik polısııa ıns­pektorlary 90 paıyzy beınetirkeýishpen qamtamasyz etilgen. Osy qurylǵy arqyly oqıǵa ornyndaǵy jaǵdaıdy nemese jábirlenýshiniń aıtqan sózi dáleldeme retinde alynady. Jábirlenýshi aryz jazǵysy kelmeıtinin aıtqanymen, sol ýaqytta agressor ashý-yzasyn kórsetip turady. Kórshilerdiń qońyraýy boıynsha jaǵdaıdy jábirlenýshi teriske shyǵarsa da, erli-zaıyptylardyń ekeýinen bólek, úıdegi 15 jastan asqandardyń bárinen túsinikteme alynady. Ári qaraı osy aıtylǵandar men beınetirkegishtegi dáleldemelerdi sot ózi kórip, sheshim shyǵarady. Menińshe, jańa ǵana janjal bolǵan úıdegi jaǵdaıdy, ártis bolmasa, eshteńe bolmaǵandaı, jýyp-shaıý eshkimniń qolynan kelmeıdi. Al eger kýálerdiń bergen habarlamasy boıynsha eshqandaı dálel tabylmasa, ol adamnyń ózin jalǵan aqparat berý faktisi boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartamyz. Bıyl 4 aıdyń qorytyndysy boıynsha osyndaı 218 is tirkeldi. Jalǵan aqparat bergenderge qatysty is te bizdiń jeke esebimizge alynady. Qarap otyrsańyzdar, buryn 60 paıyzdan astam is boıynsha jábirlenýshiniń quqyǵyn qorǵaýda qolymyz baılaýly boldy. Bárin kórip otyrsaq ta eshqandaı shara qoldana almaı kelsek, qazir quqyq buzýshylardyń 98 paıyzyna is qozǵap jatyrmyz. Sondaı-aq azamattyq nekege baılanysty daýlar da otbasylyq qarym-qatynastaǵy quqyq buzýshylyqtar bolyp tirkelip ketedi. Sondyqtan biz betaldy ákimshilik jaýapkershilikke tartpaımyz. Olardyń azamattyq jáne otbasylyq jeke ómirine qol salýǵa quqymyz joq. Dál osy sebepten aryzsyz is qozǵaýdy júzege asyra almaı keldik. Áıtpegende birqatar depýtat pen ishki ister organdary bul ózgeristi baqandaı on jyl usynǵan. О́ıtkeni biz tirkelgen isterdiń 60 paıyzdan astamyna eshqandaı shara qoldanylmaı, jabýly qazan jabýly kúıinde qalǵandyqtan is qaıtalanyp, sońynda adam ólimimen aıaqtalǵan qaıǵyly oqıǵaǵa alyp kelgenin kórdik. Biz osyndaı statıstıkaǵa jan-jaqty taldaý jasaǵannan keıin tıisti zańdy qabyldadyq.

Byltyr Prezıdenttiń turmystyq qu­qyq buzýshylyqtaǵy zańnamany qataıtý týra­ly tapsyrmasynan keıin qylmystyq jaýap­kershilikke tartqyzýdaǵy tájirı­beniń tıimsizdigin dáleldep, ákimshilik jaýapkershilikti qatańdatý arqyly qylmysty azaıtýdy usyndyq. Kórip otyrǵandaı, jeke ómirge qol suǵa otyryp, qylmysty azaıtýǵa múmkindik bar.

Qoǵam tarapynan aıtylyp júrgen ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy qyl­mys­tyq is boıynsha jaýapkershilikke tartqyzýdy qoldaımyz. Tek burynǵydaı jeke aıyptaý isine jatatyn emes, jarııalyq iske jatatyn is bolsa ǵana. Jeke aıyptaýda jábirlenýshiler ózderi sotqa aryz jazady. Al aýyr nemese ortasha aýyrlyqtaǵy isterdiń barlyǵyn tergeýshiler sońyna deıin dáleldep, prokýratýraǵa jiberedi. Olar zańdylyǵyn tekserip sotqa joldaıdy. Bul jerde ishki ister organdary jeke aıyptaý isi boıynsha aryz qabyldamaıdy.

– Kýálerdiń ózine jalǵan aqparat bergeni úshin jaýapkershilik qarastyrý qan­shalyqty durys? Sebebi bul bireý­diń máselesine bas aýyrtpaıtyn búgingi qoǵamda qylmystyń artýyna ákelmeı me?

– Qoǵamda ártúrli pıǵyldaǵy adamdar bar. Mysaly, keıbir adamdar kórshisine qastyq qylǵysy keledi. Endi bireýler ázil retinde jalǵan habarlama beredi. Bizdiń tájirıbemizde qaıyn jurtymen aradaǵy bas arazdyq úshin nemese mas kúıinde qońyraý shalǵandar boldy. Kórshi úıdiń balalary túnde jylap nemese shýlap júrse de «uryp-soǵyp jatyr» dep habarlaıdy. Degenmen sizder aıtyp otyrǵan máseleniń de jany bar. Mysaly, bıyl jaz aıynda ǵana Almaty qalasynda bir qyzdy ógeı anasy, bir ul balany ógeı ákesi uryp óltirdi. Osy oqıǵaǵa qatysty kórshileri bul otbasynda buryn da uryp-soǵý bolǵanyn aıtqan. Eger kórshileri aldyn ala habarlasa, osyndaı orny tolmas qaıǵyly oqıǵanyń aldyn alýǵa bolatyn edi. Búldirshinniń ólimi boıynsha bir ret kórshilerden qońyraý túsken. Iývenaldy polısııa qyzmetkerleri teksergende ógeı sheshesi balanyń denesine tonaldy krem jaǵyp, jarany jasyrǵan. Polısııa qyzmetkeri máseleni egjeı-tegjeı qaramaı, asyrap alý organyna habar bermeı, materıaldy jaýyp tastaǵan. Sol úshin qyzmetkerdiń ústinen Qylmystyq kodekstiń 370-babymen qylmystyq is qozǵalyp, tıisti jazaǵa tartyldy.

– Sizdiń jaýabyńyzdan shyǵyp otyr, jeke aıyptaý isinde aryz qabyl­dan­baıdy. Osynyń ózi jarııaly ister­diń saldarymen ǵana kúresý bolyp tur. Sebebimen kúresýge kim bas aýyrtýy kerek?

– Rasynda da qylmystyń saldarymen emes, sebebimen kúresýimiz kerek. Bul týraly aıtyp kele jatqanymyzǵa 25 jyl boldy. Qazirgi jaǵdaıda bárine polısııa ǵana jaýapty sekildi kórinedi. Shyn máninde, turmystyq quqyq buzýshy jáne jábirlenýshimen jumys isteıtin jalǵyz áleýmettik ınstıtýt – polısııa. Al 2019 jyly qabyldanǵan «Turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy» týraly zańynda «turmystyq zorlyq-zombylyqtyń sýbektileri retinde jergilikti atqarýshy bılik organdary, úkimettik emes uıymdar jáne osy eldiń barlyq azamattary» delingen. Al bizde qazir quqyq buzýshylyq bola qalsa quqyq qorǵaý organyn ǵana jaýapty etip kórsetedi. Negizinde eldegi kez kelgen azamat osy profılaktıkalyq jumystyń sýbektisi ekenin bilmeıdi. Jaýapkershilikti ózderinen izdegennen góri kinálini izdeýmen basyn qatyrady. Al biz qylmystyń aldyn alyp, sebebimen kúresý úshin qoǵam bolyp birge kúreskende ǵana belgili bir jetistikke jete alamyz. Tek jazalaý tásilderi arqyly turmystyq zorlyq-zombylyqty toqtatý múmkin emes.

Biraq jazalanǵannan keıin qylmysyn qaıtalamaýǵa tyrysatyn faktilerge de taldaý jasap kórdik. Qoǵam bolyp qylmystyq jaýapkershilikti qataıtý kerek dep jatyrmyz. Mysaly, eks-mınıstr Bıshimbaevtyń oqıǵasynda tek tanymal adam bolǵannan keıin ǵana rezonans týyp jatyr. Al ondaı oqıǵalar óńirlerde aıyna 3-4 ret qaıtalanady. О́kinishke qaraı, qazir qoǵamda osyndaı rezonans bola qalsa, barlyq BAQ pen blogerler ári ketse bir aı shýlaıdy. Sońynda ondaı istermen ári qaraı aınalysý qu­qyq qorǵaý organdarynyń ózinde ǵana qalady. Jańaǵydaı kezde ǵana jýrnalıs­ter bizderdi ózderiniń tok-shoýlaryna shaqyryp, birinen keıin biri suhbat alyp ýaqytsha dúrbeleń týǵyzyp, reıtıngterin kóterýge paıdalanady. Keıde týystarym salama qatysty siltemelerdi jiberip, «Ras pa?» dep suraıtyny bar. Jaqynda sondaı bir beınejazbany kórip qaldym. «Qazaqstanda bir jylda 400 áıel, sonda kúnine bir áıel kúıeýiniń qolynan qaza taýyp jatyr. Biz ne istep otyrmyz?» dep bir bloger bósip jatyr. Bıshimbaev týraly suhbat ala bergenshe, osy aqparattyń rastyǵyn nege eshkim suramaıdy?

Bul 400 degen san qaıdan shyqty? 2018-2019 jyldary BUU álemdik saraptama jasaǵan. Sol jerde «Qazaqstanda keıingi 5 jylda 400 turmystyq qatynastar salasynda kisi óltirý deregi tirkelgen» degen málimdeme bolǵan. Al otbasylyq qarym-qatynas salasyna tek erli-zaıyptylar kirmeıdi. Oǵan bóleler men jıender, buryn ajyrasyp ketkender, tipti jaldamaly páterde birge turatyndar kiredi. Osynyń ózi bizdiń statıstıkany kóterip otyr.

Bıylǵy on aıda tirkelgen 85 qylmysqa taldaý jasadyq. Bóleler, jıender, ákeleri birge týǵan aǵaıyndy jigitter, ákesi men balasy arasynda bolǵan qaıǵyly oqıǵa kóp. Statıstıkadaǵy 38-i áıelderge qatys­ty jasalǵan qylmystyń segizi – kisi óltirýge oqtalý faktisi. Oqtalý da bizde kisi óltirý bolyp tirkelip ketedi. Jábir­lenýshi 38 áıeldiń barlyǵy birdeı kúıeýiniń qolynan qaza tappaǵan. Apaly-sińlili, sheshesi qyzyn, qyzy sheshesin óltirgender de bar. Onyń barlyǵy áleýmettik turaqsyzdyq, psıhologııalyq aýytqýshylyq nemese ishimdikten týyndaıdy. Árbir qylmystyń túbine úńilseńiz, otbasyndaǵy tárbıeniń joqtyǵyn kórýge bolady. Sol úshin jańaǵydaı rezonansty oqıǵalardy jeleý etip, eldegi erkekterdiń barlyǵy áıelin óltirip jatqan sekildi kórsetý durys emes. Bálen jyl buryn aıtqan 400 degen sandy tonyn aınaldyryp, ınternetten kóshirip, jurtqa dabyraıtyp kórsetý – rýhanı qundylyqtyń tómendeýi. Byltyr turmystyq salada – 102, aldyńǵy jyly 115 qylmys bolǵan. Onyń 30 paıyzynda jábirlenýshi áıel bolsa, barlyǵy birdeı kúıeýleriniń qolynan qaza tappaǵan. Biraq kisi óltirgennen keıin bir adam bolsa da biz úshin úlken qasiret. Sondyqtan statıstıkanyń tómendegenin jetistik dep aıtýǵa bolmaıdy. Sebebimen kúrespeı, jeńil jaraqat keltirgeni úshin on jylǵa jabý qylmyskerlerdiń sanyn azaıta almaıdy.

– Qazirgi tańda elimizde 40-tan astam daǵdarys ortalyǵy bar eken. Biraq kóz kórip júrgen bir másele bar. Osyndaı ortalyqtarǵa túsken áıel­derdiń deni biraz ýaqyt ótkennen keıin aryzyn qaıtaryp alyp, tıran kúıeýine qaıta barýǵa májbúr. Mundaı kezderi daǵdarys ortalyqtarynyń maman­dary turmystyq zorlyq-zomby­lyq kórgen áıelmen, balalarmen qaı baǵytta jumys isteýi qajet?

Lázzat SÚLEIMEN:

Elimizde 46 daǵdarys ortalyǵy bar. Bir aıta ketetin másele, uryp-soqqan kúıeýi úıinde qalady, 4-5 balasyn qushaqtaǵan kelinshekter osyndaı mekemelerge kómekke júginedi. Al kúıeýine aryz jazsa, ol – jumyssyz. Aıyppul tóleı almaıdy. Ony taǵy da áıel tóleıdi. Osy máseleni sheshý kerek. Zorlyq-zombylyq tek turmystyq emes, onyń psıhologııalyq, ekonomıkalyq sıpaty da bar. Sondyqtan zańnamalyq turǵydan sheshim qajet. Oblys ortalyqtarynda, qalalarda daǵda­rys mekemeleri ornalasqan. Bul jerlerden erkekterdi de kórdim. Al aýdandarda, eldi mekenderde joq.

Myna bir másele de kóńil aýdartady: daǵdarys ortalyqtaryna kelgen áıeldermen júrgizilgen saýalnama kórsetkendeı, ortalyqtan shyqqannan keıin kúıeýlerine qaıtadan barǵandar bar. Olar ekonomıkalyq turǵydan táýeldi bolǵandyqtan osyndaı tirlikke májbúr ekenin aıtady.

Men 2019 jyly otbasylyq zorlyq-zombylyqqa qatysty zańnamaǵa ózgerister engizýge bastamashylardyń biri boldym. Sol zańnamaǵa qoǵam qarsy shyqty, birqatar petısııa jasaldy. Onda bizdi ulttyq dástúrimizge qarsy shyǵyp jatyr dep aıyptady. Bárimizdiń sýretterimizdi áleýmettik jelige jarııalap, quddy bir halyq jaýy retinde kórsetti. Sonymen jumys toqtady, óıtkeni kópke qarsy shyǵa almaı qaldyq. Al negizi sol kezde qazirgi halyq aıtyp, jazyp jatqan usynystardy alǵa tartqan edik. Bul ekinshi jaǵynan, áleýmettik jeliniń jeteginde ketpeýimiz kerek ekeniniń kórinisi. Qazir otbasy ortalyǵyn qurý, ony qarjylandyrý, otbasyna jan-jaqty kómek kórsetý memlekettiń de talaby bolyp otyr. «Aıdaǵany bes eshki, ysqyrǵany – jer jarar» degen máteldiń keıpin kımeý úshin jumyla jumys isteýimiz kerek. Jergilikti kez kelgen mekeme bolsyn, ár adam bolsyn bul iste jaýapty bolsa, sheshimi bolatynyna senimdimin.

– Sonda bizdegi daǵdarys ortalyqtary daǵdarystaǵy áıelderge kómek qolyn usyna almaıtyn bolyp turǵany ma?

Aıgúl ShAMShATOVA:

– Bizdiń daǵdarys ortalyǵynyń ashyl­ǵanyna on jyl boldy. Osy ýaqytqa deıin 2 305 qyzmet alýshy qabyldandy. Onyń ishinde 749 áıel men 1 556 balaǵa áleýmettik qyzmet kórsetildi. Ortalyqqa kelgen áıelderdiń 50 paıyzy otbasy qurǵan kúnnen bastap 10 jyldan 20 jyl aralyǵynda otbasynda zorlyq-zombylyq kórip kelgen. Ortalyqqa jylyna 300-ge jýyq áıel kelip túsedi. Bıyldyń ózinde ortalyqqa 181 qyzmet alýshy qabyldandy. Onyń 51-i áıel, 130-y bala. Osy aptada ǵana eki áıel tústi. Aqtóbe oblysynan kelgen bir kelinshektiń tórt balasy bar, óziniń aıaǵy aýyr. Ol áıelmen qazir mamandarymyz barynsha jumys istep jatyr. О́zim de sóılestim. On jeti jasynda turmysqa shyqqan eken. Tur­mys­qa shyqqan kúnnen bastap kúıeýi oqýyn jalǵastyrýǵa jibermegen. Jigittiń áýletiniń materıaldyq jaǵdaıy jaqsy bolǵandyqtan «oqyma» degen sózin durys qabyldaǵan. Bosaǵany attaǵan sátten bas­tap ár isi úshin esep berip, basqan qadamyn eskertýmen ǵana basatyn áıel tıran kúıeýimen bir shańyraq astynda on jyl ómir súrgen.

Alaıda bizdiń ortalyqta jábirlený­shiler bir aıdan alty aıǵa deıin ǵana tura alady. Biz tek arnaýly áleýmettik qyz­met kórsetemiz. Kóp áıeldiń osy merzim bitkennen keıin «qaıda baram?» degen ýaıymmen júretini ras. Bir jyldyń ishinde úsh kelinshek ortalyqtan keıin otbasyna bardy. Otbasyna baryp ekinshi qaıtara ortalyqqa kelgender bar. Mysaly, jaqynda Almatydan kelgen bir kelinshekti qabyldadyq. Bes balasy bar. Besinshi balasy úsh aılyq. Kúıeýi jyldar boıy psıhologııalyq qysym kórsetken. «Kerek emessiń, qoǵamda ornyń joq, seni eshkim adam demeıdi, áke-shesheń joq, kimge kereksiń?» degen sekildi rýhanı qysymda on segiz jyl ómir súrgen. Sol úshin bul máseleniń saldarymen emes, sebebimen kúresý kerek. Agressor kúıeýlerine qaıta baryp, ártúrli jaǵdaıda zorlyq-zombylyq qaıtalanady. Psıhologtermen taldaý jasaǵanda jábirlenýshilerdiń kóbi jyldar boıy psıhologııalyq zorlyq-zombylyqtan basylyp qalǵan. Bizdegi áıelderdiń barlyǵy óziniń «menin» joǵaltqandar. Biz olardy psıhologııalyq turǵyda qalypqa keltirgenmen, basar taýy, baratyn jeri qalmaǵan soń jábirleýshi joldasynyń qasyna barady. Sondyqtan saladaǵy jumys agressorlardy tárbıelep, otbasylyq qundylyqtardy aıtýdan bastalý qajet. Qazirgi qoǵam tanymal tulǵalarǵa qaraıdy, jastar blogerlerge qarap boı túzeıtin boldy. Olar da haıp emes, qoǵamǵa paıdaly ispen shuǵyldanyp, qundylyqtardy boıǵa sińirýge úles qossa deımin.

Janna ASANOVA:

– Bul – óte tereń taqyryp. Qoǵamdaǵy kez kelgen másele tárbıege kelip tireledi. Búgingi bala erteńgi bir úıdiń otaǵasy, otanasy. Jastardyń qalaýy ne bolsa, sol arqyly qoǵamnyń sanasyn durys baǵytqa burýǵa jumys isteýge bolady. Menińshe, jastarmen jumysty úılenbeı turyp qolǵa alýǵa tıispiz. Otbasy bolýdyń jaýapkershiligin sanasyna sińirý kerek. Ońtústik óńirlerde úılený úshin úılenetinder kóp. Qyzdar oń bosaǵada otyryp qalmaý úshin toıǵa deıin er adamnyń kózqarasyn elemeı, kózi soqyr qalypta turmys qurady. «Úıde otyrsyn, bala týyp, úı tirligine shyǵyssyn» dep, áıeldi áke-sheshesine qul retinde alatyn erkekter de bar. Súımeı alady da, kósheden qyzyq izdep, sońynda shańyraǵyndaǵy adamnan sulýlyq tappaı taıaqtyń kókesin kórsetedi. Jazyǵy joq áıelin óz ómirinde joly bolmaǵan kez kelgen nárse úshin taıaq jegizedi. Bul ótirik emes. Al áıel «bala týyp bersem, ózgeredi» degen aldamshy túsinikpen júredi. Sońynda ózin tastatyp jiberedi. Al súımegen adamdy qansha tyrashtansań da tárbıeleı almaısyń. Sóıtip, bes balasyn súırep daǵdarys ortalyǵynan bir-aq shyǵady. Túrkistanda daǵdarys ortalyqtaryna agressordyń ózi «ózimdi ustaı almaımyn, maǵan kómektesińdershi» dep psıholog izdep keledi eken. Demek, qoǵamda ózgeris bar. Osy jumysty ári qaraı jalǵastyra bergenimiz jón. Daǵdarys ortalyqtarynyń jumysyn jandandyryp, arnaıy baǵdarlama ázirleý kerek.

Aqmaral SERIKBAEVA:

– On bir jyl boıy áıelderdi zorlyq-zom­bylyqtan qorǵaý bólimshesinde iste­dim. Bir joly áıeline zábir kórsetken bir erkekti úıine azamattyq kıimmen izdep bardym. Azamattyq kıimmen barsań ashylyp sóılesedi. Psıholog retinde onyń rýhanı álsiz tusyn zertteýge tyrystym. Sóıtip, álgi adamnyń rýhanı kemshiligin túsi­nip, ony moldaǵa birge baryp kelýge úgit­tedim. Álgi erkek kelesi kúni moldaǵa ózi suranyp barǵysy keletinin aıtty. Dinı ustanymy basqa adamdardy aqsaqaldar keńesine aparatynbyz. Sondyqtan daǵ­da­rys ortalyǵyna áıelderdi súıreı bermeı, agressorlardyń rýhanı turǵyda tazarýyna múmkindik bergenimiz de jón. О́ıtkeni otbasyndaǵy kıkiljiń – bala kezdegi tárbıe men júgensizdiktiń jaýaby. Otbasyndaǵy ákesiniń teris áreketin kórgen er bala óskende tıranǵa aınalady, al anasynyń jábirlenýshi modelin óskende qyzy boıyna sińiredi.

Bekzat ERMEKBAEVA:

– Bizdiń mekeme bıyl memlekettik tapsyrys sheńberinde «Qazaqstan Respýblı­ka­syndaǵy otbasylyq-turmystyq zor­lyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl týraly» ulttyq baıandama daıyndady. Baıan­damany daıyndaý barysynda QQDI Qazaqstannyń 20 óńirinde, qala jáne aýyldyq eldi mekenderde 3 myń adamnan jappaı saýalnama, 10 sarapshydan suhbat jáne turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandarynan 40 tereńdetilgen suhbat alyndy. Onyń nátıjeleri baıandama daıyndaýda tolyǵymen qoldanyldy. Respondentterdi irikteý ádisi kvotaǵa (jynysy, jasy) sáıkes júzege asyryldy. Qatysýshylardy irikteý 2023 jyl­dyń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statıstıka bıýrosy derekteri negizinde mynadaı parametrler boıynsha esepteldi: óńir/respýblıkalyq mańyzy bar qala, respondentterdiń jynysy, jasy, eldi mekenniń túri (qala/aýyl).

IIM derekteri boıynsha 2018-2022 jyldar aralyǵynda polısııa otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq týraly 765 327 ótinishti tirkegen. Bul rette 2018-2022 jyldar kezeńinde otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq faktileri bo­ıynsha polısııaǵa ótinishterdiń tómen­deýi baı­qalady.

Qamqor.gov.kz portalyndaǵy Quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtettiń derekteri bo­ıynsha otbasylyq-turmystyq máselede elimizde jylyna orta eseppen myńnan asa qylmystyq quqyq buzýshylyq tirkeledi.

2012 jyldan 2022 jylǵa deıingi kezeń­degi dınamıkada otbasylyq-tur­mystyq salada tirkelgen quqyq buzý­shy­lyqtardyń, 2018 jyldan bastap baıaý túrde óskenin (+106,1%) 2020 jyly salystyrmaly túrde sharyqtaý shegine jetkenin baıqaýǵa bolady. Qoǵamdyq qaýiptiń sıpaty men dárejesi boıynsha otbasylyq-turmystyq saladaǵy qylmys­tar arasynda aýyr qylmystar – 2 170 jáne onsha aýyr emes qylmystar 2 137 jıi jasalady.

Baıandamada otbasylyq-turmystyq saladaǵy qylmystyq quqyq buzýshylyq­tar­dyń qurylymyn taldaý úshin Qyl­mystyq kodekstiń 25-baby eskeril­di, munda qyl­mystyq quqyq buzýshylyqtardyń 85,2 paıyzyn adam óltirý (12,5%), densaýlyqqa aýyr zııan keltirý (38,2%), densaýlyqqa aýyrlyǵy ortasha zııan keltirý (34,5) alady. Sonymen qatar keıingi bes jylda adam óltirý sanynyń tómendeý úrdisin baıqaýǵa bolady, al densaýlyqqa aýyr jáne aýyr­lyǵy ortasha zııan keltirý faktileri salystyrmaly túrde ózgerissiz qalǵan.

2018-2022 jyldary jáne 2023 jylǵy 7 aıda otbasylyq-turmystyq zor­lyq-zombylyq geografııasyn taldaý nátıjesinde otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq boıynsha kóshbasshy aımaqtyń úshtigine ShQO (381), Qaraǵandy (300) jáne Almaty (298) oblystary kirgen. Respýblıkalyq mańyzy bar qalalar arasynda otbasylyq-turmystyq salada Astana (164), odan keıin Almaty (108) jáne Shymkent qalalarynda (81) eń kóp qylmystyq quqyq buzýshylyq tirkelgen.

– Jappaı saýalnamaǵa qatysý­shy­lar­ǵa «Sizdiń oıyńyzsha, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń negizgi sebepteri qandaı?» degen suraq qoıylǵan. Bul suraqqa berilgen jaýaptardy qalaı saraptadyńyzdar?

– Uqsas jaýaptardy tańdady. Tań­dalǵan nusqaǵa sáıkes olardy toptas­tyryp berdik. Máselen, áleýmettik-mádenı aspektiler (bos ýaqyt): «zııandy ádetter (maskúnemdik, nashaqorlyq, qumar oıyndar)» – 55,3%, «jábirlenýshi/agressor ósken otbasyndaǵy zorlyq-zomby­lyq kórinisteri» – 25%, «stereo­tıptik kózqarastar men senimder («súıedi, sondyqtan urady»)» – 17,35%, «bilim jáne mádenıettiń tómen deńgeıi» – 14,8%; «otbasyn durys josparlamaý» – 7%; qarjylaı problemalar: «Áleýmettik-ekonomıkalyq sıpattaǵy problemalar» – 47,6%, «Turaqty tabys kóziniń joqtyǵy (agressorda)» – 29,2%, «Bereshek, nesıe, qaryzdyń kóptigi» – 24,8%, «Jubaıyna (zaıybyna) materıaldyq, qarjylyq táýeldilik» – 12,4%; otbasyndaǵy dástúrler men qundylyqtar: «Týystarynyń otbasy ómirine aralasýy» – 10,4%, «Otbasy ınstıtýty bedeliniń bolmaýy» – 3,8%. Sondaı-aq kemsitýshilik tyıymdar men shekteýler, minez-qulyqtyń belgili bir túrine májbúrleý, reprodýktıvti saladaǵy baqylaý bolýy múmkin. Al syrtqy faktorlar: «Qoǵamdaǵy agressııanyń joǵa­ry deńgeıi» – 10,4%; aldyn alý jáne quqyq qorǵaý qyzmeti tetigindegi olqylyqtarǵa baılanysty problemalar: «Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq úshin qylmystyq jaýaptylyqtyń bolmaýy» – 13,4%, «Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl jónindegi aldyn alý sharalarynyń jetkiliksizdigi» – 6,1%, «Rýhanı-adamgershilik tárbıe baǵ­dar­lamalarynyń jetkiliksiz iske asyrylýy» – 4,5%; densaýlyq jaǵdaıy: «Psıhologııalyq aýytqýlar/buzylýlar» 18,6%, t.b.

Baıandama boıynsha turmystyq zorlyq-zombylyqtyń negizgi sebepterin jáne saldaryn eskere otyryp, nashaqorlyqtyń (alkogolızm, nashaqorlyq, t.b.) aldyn alý jáne emdeý júıesin jetildirý; halyqty áleýmettik qoldaý saıasatyn jetildirý: jumyspen qamtý, turǵyn úımen qamtamasyz etý, halyqtyń jala­qy­syn arttyrý, aýyldar men qalalar­dyń ınfraqurylymyn jaqsartý; otba­syn qoldaý ortalyqtarynyń, otbasy psıhologteriniń jumysyn jáne olar­­dyń turmystyq agressorlarǵa jáne ásirese zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan turaqty trenıngteri men semınarlaryn nasıhattaý; genderlik bilim men qundylyqtardy, jeke qaýipsizdik negizderin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan oqytý baǵdarlamalaryn engizý; halyq arasynda ásirese turmystyq zorlyq-zom­bylyq salasyndaǵy qylmystar jo­ǵary deńgeıde tirkelgen óńirlerde daǵ­darys ortalyqtary, agressorlardan qorǵaý shara­lary týraly aqparatty taratý usy­nyldy.

Daǵdarys ortalyqtaryna áıelderdi ǵana emes, er-azamattardy da aparýymyz qajet. Olarǵa psıhologterdiń kómegi óte qajet. Ne úshin áıeline qol kóteredi? Nelikten sondaı jaǵdaıǵa barady? Er-azamattyń psıhologııasy nege buzylady? Nege ishkilikke, oıynqumarlyqqa salynady? Nege jumyssyz? Osy sekildi suraqtar jan-jaqty qarastyryp, er-azamattardy da egjeı-tegjeı zerttesek, múmkin basqa nátıje shyǵatyn bolar. О́ıtkeni bizdiń jumysymyz kóbine jábirlenýshi áıelderge ǵana baǵyttalyp ketken. Tárbıede de júkti, jaýapkershilik pen syndy qyz bala­ǵa artamyz. Kishkentaı kezinen kelin, ana bolasyń dep tárbıeleımiz. Al er-azamattarǵa jaýapkershilik arta ber­meımiz. Olarǵa otbasyndaǵy qarym-qatynas er-azamattyń tárbıesine de baı­lanysty ekenin uǵyndyrmaımyz. Ja­sy­ratyny joq, báleni tilinen tabatyn áıelder de bar. Aıtpaǵym, birjaqty qarap bul ózekti máseleniń túıinin tarqata almaımyz.

TÚIIN. Qoǵamda qordalanyp qalǵan ózekti máselege orala berýdiń ózindik sebebi bar. Dóńgelek ústeldiń mańyzdylyǵy da sonda – kez kelgen máseleni óz mamany aıtý kerek. Sebebi saladaǵy salǵyrttyq qyzmettegi tájirıbeniń arqasynda ǵana jolǵa qoıylyp, qoǵamǵa paıdaly bolary anyq. Ulttyq komıssııadan bastap, úkimettik emes uıymdardyń únqosýy, zań shyǵarýshy organnyń ózekti máseleni ótkir talqylaýǵa tıis. Sebebi áleýmettik jeliden sensasııa izdeıtin búgingi qoǵamda bilikti mamandardyń ornyqty pikiri men salmaqty saraptamalary aýadaı qajet. 

Dóńgelek ústeldi júrgizgender –

Jadyra MÚSILIM,

Zeıin ERǴALI,

«Egemen Qazaqstan»