Amangeldi Ábdirahmanulynyń bul qadamyn keıin túsindim. Otyz jyl boıy taǵdyryn ǵylymmen baılanystyrǵan, qıynshylyǵy da, qyzyqshylyǵy da jeterlik jolda qajymaı eńbek etip kele jatqan Ábekeń ǵylymmen araǵa laýazymdy tirlikti túsirgisi kelmegen eken.
Ǵylymı áleýeti mol, ásirese qoǵamdyq qatynastar salasyn jetik biletin Amangeldi Aıtaly kásibı Parlamenttiń qalyptasýyna eleýli úles qosty. Ol zań shyǵarýshy organnyń jumysymen tanysqan soń, oǵan mynadaı baǵa da bergen edi: «Qazaqstan parlamentarızminiń damýy tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý emes, bul – kommýnıstik dıktatýranyń býldozerimen qalyń asfalt quıyp, aýyr katokpen tegistep tastaǵan topyraǵynan paıda bolyp kele jatqan parlamentarızm». Bul baǵa álemdik parlamentarızmnen kenjelep qalǵan otandyq zań shyǵarýshy organnyń atqarýshy bılikti baqylaý fýnksııasyna tolyq ıe bolýyn, onyń qyzmetiniń kúshti ári tıimdiligin, el senimi bıiginen kórinýin oılaýdan týǵan edi. Bul problema Amangeldi Aıtalynyń «Qazaqstandyq demokratııa ulttyq muratty jaqtaı ma, álde astamshylyqty saqtaı ma?», «Demokratııa – halyq tańdaýy», «Bizdegi bılik halyqpen sanaspaıtyn bolyp júr», atty maqalalarynda ashyq aıtyldy.
Amangeldi Aıtalynyń azamattyq ustanymyn negizinen aıqyndaıtyn másele onyń ǵalymdyq kelbeti men ǵylymı qyzmeti ekenine daý joq. Qazaq halqynyń patshalyq Reseıden, odan keıingi keńes ókimetinen kórgen zardaby ony ult retinde damý jolynan aıyrdy. Buǵan «Ulttaný» atty oqýlyǵynan bastalǵan «Ult muraty: depýtat kózqarasy», «Baısaldy el baıqaýsyz qate jibermes», «Qazaqty namysy qamshylasyn», «Ult pen din – táýelsizdik arqaýy, Nasııa ı relıgııa – osnovy nezavısımostı», «Din jáne dindarlyq», «Rýhanı kemeldik» atty ǵalymnyń eńbekterinde kótergen taqyryptary dálel bola alady. Bul baǵyttaǵy Amangeldi Aıtalynyń jarty ǵasyrdan astam qajyrly shyǵarmashylyq jumysy Alash ardaqtylarynyń, ásirese Ahmet Baıtursynulynyń ıdeıalaryn eriksiz eske túsiredi.
Nege bulaı deımiz? Birinshiden, Ábekeń sonaý ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń aıaǵynan joǵary oqý oryndary stýdentterine ult teorııasy men tájirıbesi jóninen arnaýly kýrs júrgizip, dáris oqyp, ult murattaryn dáriptedi. Keıin osy materıaldar «Ulttaný» atty oqý quralynyń negizine alyndy. Ekinshiden, osy oqýlyǵynda kóterilgen ult, mádenıet, ulttyq ıdeologııa, din, tárbıe, ulttyq jańarý, taǵy basqa máseleler keıingi eńbekterinde tolyqtyryla, baıytyla túsip, jaqsy jalǵasyn tapty. Úshinshiden, «Rýhanı kemeldik»» atty keń maǵynadaǵy ult jáne din taqyrybyndaǵy ǵylymı pýblısıstıkalyq maqalalar jınaǵynyń mazmuny da bizdiń suraǵymyzǵa jaýap beretini aıqyn.
Reseı ımperııasynyń shovınızmi de, keńestik júıe de san ǵasyr ómir súrip kele jatqan ulttyq memleketti avtonomııalyq qurylymǵa aınaldyryp, halqymyzdyń ulttyq qasıetterine turaqty shabýyl jasaǵany belgili. Sol sebepti Amangeldi Aıtalynyń oıynsha, bul saıasat qazaqtardy baǵyndyryp, kóndirip qana qoıǵan joq, jartylaı jutyp ta aldy, orystandyrdy, ultsyzdandyrdy, dinsizdendirdi. Tarıhı jadynan aıyra bastady. Qazaqty jaltaq, aıtqanǵa kóngish, aıdaýǵa júrgish, degenge sengish ultqa aınaldyrýǵa tyrysty. Ahmet Baıtursynuly óz kezinde: «Basqadan kem bolmas úshin bilimdi, baı hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek» dep jazdy.
Ras, Aqań zamanynan beri, qudaıǵa shúkir, kóp nárse ózgerdi. Eń bastysy – elimiz táýelsizdik aldy, óz tizgini ózine tıdi. О́zge eldiń tikeleı yqpalynan qutyldyq. Jer ústindegi adamzat qaýymdastyǵynda ózindik orny bar eki júzdeı memlekettiń birine aınaldyq. Bul – halqymyzdyń san ǵasyrlyq armany men azattyq úshin tynymsyz kúresinen týǵan teńdesi joq ózgeris, baǵasy joq baılyq.
Degenmen táýelsizdik jyldary keń maǵynadaǵy ulttyq uǵym tóńireginde jumys tolyqqandy júzege asqan joq. Eń bastysy – naryqtyq ekonomıkany tarıhı, ulttyq ereksheligimizdi eskere otyryp qabyldaı almadyq. Ulttyq qundylyqtarymyzdy rýhanı kapıtalǵa aınaldyra almaı, aıryqsha ereksheligimiz ımandylyq pen adamgershilikti aıaq asty ettik. Qoǵamnyń barlyq salasynda sybaılas jemqorlyq boı kórsetip, qarjy másele sheshýdiń basty kózine aınaldy. Osyndaı qordalanǵan problemany oılaı otyryp, ult máselesiniń maıtalman tamyrshysy Amangeldi Aıtalynyń qazaq Aral apaty sııaqty mádenı apatqa ushyraǵan ult deýiniń de, «Ultsyzdanǵan, pármensiz qazaq qaıtip kún kórer» degen ıdeıamen maqala jazýy da jaıdan- jaı emes edi. Eń qıyny ózimizdiń ult retinde damýda kenje qalǵanymyzdy tereń túsinbeý, osy baǵytta maqsatty da júıeli jumystyń álsizdigi der edik. Sondaı aq Alash ardaqtylary keńinen paıdalanǵan, óz ultyna sheksiz berilgendikti aıqyndaıtyn, biraq keshegi keńestik júıede úreı týǵyzǵan, ulttyq rýhtyń kórinisindeı bolǵan «ultshyl» degen uǵymǵa elimiz táýelsizdikke ıe bolǵanda da úreılene qaraımyz.
Ulttyq máseleni eshýaqytta dinnen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Islam dini de basqa dinder sııaqty ǵasyrlar boıy qalyptasqan, ony ulttyq qundylyqtardan ajyratyp alý múmkin emes. О́ıtkeni din ulttyq mádenıetke súıense, ulttyq mádenıet dinnen sýsyndaıdy. Amangeldi Aıtalynyń álemdik dinderge, ásirese onyń ishinde ıslamǵa qatysty oılary óziniń parasatty paıymdylyǵymen, tolymdy tolǵanysymen qundy. Dindi, ıslam dinin saıasattanýshy, áleýmettanýshy retinde ǵylymı fılosofııalyq kózqaraspen tanyp, tereń sezine bilgen Ábekeńniń úsh júz jyldaı otarlyqtyń bar qasiretin, keńestik qyrǵynnyń talaı oıranyn kórip, biraq berispeı búgingi kúnge aman-esen jetsek, ol bizdiń ulttyq mádenıetimizdiń, salt-dástúrimizdiń áleýetti tiregi sanalatyn ıslam dininiń arqasy deýi negizsiz emes. Din tek ultty rýhanı tanym, mádenı dástúrler negizinde ǵana biriktirip qoımaı, buqara halyqty áleýmettik negizde de uıystyryp otyrǵanyn jaqsy tanyǵan Amangeldi Aıtaly: «Bizdiń zamanymyzdyń mańyzdy talaby órkenıetter arasyndaǵy yntymaqtastyq pen ózara baılanystardy qoldaý, ásirese dinaralyq qarym-qatynastardy izgilik jolyna, ózara syılastyqqa, toleranttylyqqa tárbıeleý, zorlyq-zombylyq, kúsh qoldanýdan bas tartyp, beıbit, parasat arnasyna beıimdeý bolyp otyr», deıdi.
«Halyqsyz memlekettiń bolmaıtyny sııaqty memleket te dinsiz bolmaıdy. Al halyqtyń sana-sezimin, ar-ojdanyn, salt-dástúrin qalaı memleketten, dinnen bóle alamyz? Memlekettiń dindi retteýshilik rólin qaıda qoıamyz? Adamnyń táni men jany sııaqty el halqynyń bolmysyna etene jaqyn, sińisken dindi memleketten túgel ajyratýǵa bolmaıdy», deıdi taǵy Amangeldi Aıtaly.
Búgin, ókinishke qaraı, dinniń rýhanı mánine jete kóńil bóle almaı, dindi aqyl-oımen tanymaı, syrtqy formasyna eliktep, jat aǵymdardyń jetegine ergen jastar kóbeıip barady. 2017 jyly jaryq kórgen «Din jáne dindarlyq» atty arnaýly kýrsynda ǵalym-dintanýshy: «Islam dini ulttyq múddeni qorǵaýdyń negizine aınalyp, ulttyq birlikke, otarshyldyqqa qarsy kúreske jumyldyrýshy kúsh boldy. ...Dinnen aıyrylǵan halyq ulttyq qasıetinen de ajyraıdy, ultsyzdanǵan halyq dininen de aıyrylady» dep jazdy. Bul – dintaný, din áleýmettanýy men pedagogıka pánderiniń oqytýshylary men magıstranttaryna, din máselesine qyzyǵýshylyq tanytatyndarǵa arnalǵan irgeli eńbek.
Amangeldi Aıtalyny ǵylym men bilimniń elimizdiń rýhanı hám mádenı kúsh-qýatyn, ekonomıkasyn arttyratyn birden-bir faktor bola almaı otyrǵany da az oılandyrǵan joq. Onyń «Sońǵy jyldary ǵylym, bilim salasyndaǵy birizdi saıasattyń bolmaýy, bul salany basqarýdaǵy qısynsyz ózgerister, naryq degen jeleýmen ǵylym men bilimge dúńgirshektegi taýar retinde qaraý, zııaly top sanalatyn ǵalymdardy qaıyrshylyq deńgeıge túsirýdiń astarlary tereńde jatyr», deýi teginnen-tegin emes. Bilim, ásirese gýmanıtarlyq-áleýmettik bilim eldiń tarıhyna, órkenıetine negizdelmese, ultymyzǵa qaýipti, qaterli sıpat alady. Bilimniń etnostyq tamyrdan aırylýy saldarynan onyń mazmuny da ulttyq bolmysqa qaıshy sıpatqa kóshedi. Qazir joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndaryn bylaı qoıǵanda, jarty mıllıondaı qazaq balasynyń orys mektepterinde oqyp júrgeni de bilim salasynyń basy-qasynda júrgenderdi oılandyrmaı otyr. Bul sátte Amangeldi Aıtalynyń «biz Reseıdiń aqparattyq otaryndamyz» deýiniń reti bar. Kezinde Abaı aıtqandaı, orystyń tilin, oqýyn, ǵylymyn bilýde «paıdasyna ortaq bolýmen qatar «zararynan qashyq bolýǵa» degen kóregen qaǵıdasynyń zardabyn áli kóretin sııaqtymyz. О́ıtkeni ultsyzdyq qasıetter beleń alyp, halqymyzdyń rýhanı kedeıshilikke ushyraýy jalǵasyp keledi. Bul týraly sóz qozǵaǵanda A.Aıtalyny erekshe tolǵandyratyn másele – ulttyq tilimizdiń búgingi kúıi.
Amangeldi Aıtaly qazaq memleket quraýshy ult retinde eldegi turaqtylyqqa, tatýlyqqa tarıh pen el aldynda jaýapty dep sanaıdy. Onyń oıynsha, munyń barlyǵy memleketimizdiń ulttyq sıpatyn jetildire túsýdi, shynaıy ulttyq memleketti qurýdy qajet etedi. Onyń birneshe saıası jáne áleýmettik sebebi bar. Birinshiden, bas-aıaǵy úsh ǵasyrǵa sozylǵan Reseı ımperııasynyń otarlyq saıasaty, sonyń jalǵasyndaı bolǵan keńestik kezeńde qazaq ult retinde tolyqqandy qalyptasa almasa, memleket te óziniń ulttyq sıpatyna tolyq ıe bola almady. Onyń zardaptaryn qazir qatty sezinip otyrmyz. Ekinshiden, búgingi jahandaný zamanynda halqymyzdyń aqyl-parasaty men sanasyna jat ómir úlgilerin engizilý úshin kúres júrip jatyr. Úshinshiden, egemen eldiń deklarasııasynda atap kórsetilgen mańyzdy mindetteriniń biri – ulttyq memlekettilikti qorǵaý jáne nyǵaıtý sııaqty ıdeıalar kóp uzamaı umytyldy. Tipti resmı qujattarda «ulttyq memleket» degendi ataı bermeımiz. «Maqsatymyz – Túrkistanda túri jaǵynan da, mazmuny jaǵynan da ulttyq bolatyn memlekettik qurylymǵa qol jetkizý. Sonda ǵana halqymyz óz jeriniń naǵyz qojasy bola alady», degen Mustafa Shoqaıdyń asyl oıynan habardar Amangeldi Aıtaly qazaq halqynyń uıymdastyrýshylyq kúshi basym bolýǵa tıisti, onsyz ol basqa etnos múshelerin toptastyratyn kóshbasshy bola almaıdy dep sanady.
Ulttyq memleket degenge tıisti kóńil bólmeý saldarynan halqymyzdyń ultsyzdanýyn, urpaǵymyzdyń ata-baba saltynan alystap bara jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Amangeldi Aıtaly qazaq qoǵamynyń qazirgi damýyna taldaý jasaı otyryp, «ultaralyq básekelestikke daıynbyz ba?» degen suraq qoıady da, oǵan ózi jaýap bergen edi. Búgingi alyp kórshilerdiń yqpaly báseńdemeı otyrǵan tusta álsiz, áljýaz, eliktegish ulttyń qarqyndy órkendeýin bylaı qoıǵanda, rýhanı ekspansııa jolymen jutylyp ketý qaýpi de joq emes dedi.
Qazaq qoǵamyna búkil adamzattyń tabysy da áste jat emes. Ozyq úlgidegi basqalardyń mádenıetin, ádebıetin, tarıhyn bilý kerek. О́rkenıetten táýelsiz elimiz syrt qala almaıdy. Álemdik rýhanı bulaqtan sýsyndap otyrý qajet. Alaıda jahandanýdyń qaýpi de kúshti. Munyń jalǵyz amalyn Amangeldi Aıtaly ulttyq ımmýnıtetti kúsheıte túsý dep tanıdy. Áńgime sol batystyq tájirıbelerdi ulttymyzdyń tarıhı, ózindik erekshelikterin eskere otyryp, utymdy paıdalana bilýde bolyp otyr. Ásirese qazaqtyń «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy» dep maldy jannan, jannan ardy joǵary qoıyp, rýhanı baılyqty basty murat etýiniń jóni bólek.
Táýelsizdik jyldary qazaq san jaǵynan da, sapa jaǵynan da ózgerdi. Ras kóp nárse júzege asty. Bul úderis áste toqtaǵan emes. Biraq bul kópshilikti qanaǵattandyryp otyr ma? Kezinde uly ǵalymymyz Shoqan Ýálıhanov qazaq halqyna áleýmettik jáne ekonomıkalyq reforma kerek, sonymen qatar ony júzege asyrýdyń quraly retinde saıası reforma da qajet degen edi. Osy turǵydan búgingi saıası ózgeris halyqtyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq ahýalyn jaqsartýǵa baǵyttalýy qajet. Eń bastysy – halyq barlyq reformanyń negizgi paıdalanýshylary bolǵany jón. Al Amangeldi Aıtalyny sońǵy kezde ulttyq qundylyqtar men ulttyq ıdeologııadan qazaqtyń sanasynda eń aldymen, baıý ıdeologııasynyń basym bolyp bara jatqany qatty oılandyrdy. «Bireýler baılyǵyn oılap, endi bireýler shaılyǵyn oılap ulttyq qundylyqtarǵa salqyndyqpen qaraıdy», dep qazaqtyń materıaldyq ıgilikke degen umtylysy ulttyq ıdeologııasyna aınalyp bara jatyr ma dep qaýiptendi.
Búginde ult qaıratkeri Amangeldi Aıtalynyń qoǵamdaǵy orny oısyrap tur. Táýelsizdiktiń tuǵyrly bolǵanyn, halqymyzdyń rýhanı kemeldikke jetýin armandaǵan, qazaq qoǵamynda naǵyz demokratııa ornyqqanyn, eliniń álemdik órkenıetten oıyp turyp oryn alǵanyn qalaıtyn ǵalym keıingi urpaqqa mol mura qaldyrdy. Sanatker tulǵanyń ult taǵdyryna qatysty parasatty paıymdary – temirqazyq «Ulttaný» oqýlyǵyndaǵy tujyrymdy sanasyna sińirgen jastardyń eliniń órkendeýine qyzmet etetini sózsiz.
Ábdijálel BÁKIR,
Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń professory, saıası ǵylymdar doktory
