Til úıretýde kemshin tustar kóp
Búginde mektepterde qazaq tilin oqytý isi myqtap qolǵa alynýǵa tıis. О́ıtkeni ol on bir jyl boıy oqytylady. Tildi meńgerýge az ýaqyt emes. Sóıte tura aıtar oıyn qazaq tilinde jetkizbek túgili eki sózdiń basyn qosa almaıtyn myńdaǵan túlegimiz jyl saıyn jańa ómirge qanat qaǵyp jatyr. Olardyń orys tildilerdiń qataryn qalyńdatyp, memlekettik tildiń qoldanys aıasyn taryltýǵa «úles qosyp» júrgenderi ashy da bolsa shyndyq. Osy oraıda orys tildi mektepterdegi qazaq tili páni muǵalimderine júkteler jaýapkershilikke qatysty másele týyndaıdy.
Men ózim de uzaq jyldar boıy orys tildi dárishanalarda qazaq tili pánin júrgizdim. Sózdiń shyny kerek, sóıleýge emes, qazaq tiliniń grammatıkasyn meńgerý, mátindi sózdikpen aýdarý, óleńdi jatqa aıtý, suraqqa jaýap berý sııaqty jumys túrlerine ǵana kóńil bóldik. Sóz tórkinine oraı, Gleb Ponomarev degen azamattyń (PR-maman jáne bloger) áleýmettik jelidegi myna bir pikirin keltirsek, artyq bolmas. «Iа 11 let ýchıl kazahskıı ıazyk v shkole. No problema v tom, chto nas obýchalı ne ıazyký, a fılologıı. My zýbrılı nazvanııa padejeı ı zalogov glagola, no kak ımı polzovatsıa nam ne pokazyvalı. Nas zastavlıalı ýchıt stıhı ı teksty, chasto ne davaıa perevoda. K sojalenııý, ınteresa k obýchenııý eto ne dobavlıalo». Alyp-qosary joq aqıqat sóz. Onyń paıymynsha, elimiz qazaq tiline 10-12 jylda tolyǵymen kóshedi.
Qazirgi kezdegi til mamandarynyń basty kemshiligi – oqýshynyń sózdik qoryn baıytýdy, sóıleý tilin damytýdy maqsat etpeýinde. Mektepte tildi úırenbeı shyǵýdyń basty sebepteriniń biri osy ekenin moıyndaýymyz kerek. Tildi úırete almaǵan ózimizdi emes, baǵdarlamany, sol boıynsha jazylǵan oqýlyqty kinálaımyz. Mátinderi úlken, kúrdeli, túsinýge, mazmundaýǵa qıyn dep jatamyz. Biraq qıynnan jol taýyp, tıimdi ádis-tásilderimen birshama jetistikke qol jetkizgen, jetkizip júrgen áriptesterimdi bilemin. Sondaı muǵalimderdiń tájirıbelerin keńinen taratyp, úlgi retinde paıdalanyp jatsaq, utarymyz anyq. Áıtpese, memlekettik tildi mektepterde oqytý máselesi «Baıaǵy jartas – bir jartas» kúıinde qala bermek.
Bıalash SÚIINKINA,
Bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri
QOSTANAI
Súıikti jazýshym týraly úzik syr
Kórnekti jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Oralhan Bókeevtiń dara tulǵasy ór Altaıdaı asqaq. О́kinishtisi, shetsiz, sheksiz ádebıet áleminde qalam terbep, san myńdaǵan oqyrmanynyń júregine jol tapqan qalamger ǵumyry qysqa boldy. Alaıda onyń sońynda ólmeıtin ádebı-kórkem shyǵarmalary qaldy.
O.Bókeevtiń esimi oıǵa oralǵanda, eń aldymen, «Apamnyń astaýy» áńgimesindegi oqıǵa jelisi, keıipkerler bet-beınesi men olardyń ishki jan-dúnıesi janyńa jylylyq uıalatatyny sózsiz. Balalyqtyń qamsyz kúnderinde oqyǵan jazýshy týyndysynyń árbir sózi kókiregińde qattalyp, kókeıińde jattalyp qalatyny taǵy ras. «Qalaısha osyndaı keremet ádebı shyǵarma jazýǵa bolady?» dep ishteı tamsana ózime san márte suraq qoıǵanym áli esimde. Bul, árıne, sonaý bir qaıta oralmas balǵyn balalyq shaǵymnyń bir belesi bolar, sirá. Al búginde jasym da ulǵaıdy. Sonda da «Apamnyń astaýyn» qaıta-qaıta oqı otyryp, óz apam Zúlfııany sary kúzdiń sarǵaıǵan japyraqtaryndaı saǵynyshpen eske alyp egiletinimdi nesine jasyraıyn?
Jazýshy shyǵarmalary ár adamdy tek ómir súrýge ǵana emes, eń bastysy, adamzat urpaǵynyń jaqsy isterin jalǵastyrýǵa, jerdegi barlyq qaıǵy-qasiretterdi jeńýge úıretedi. Shyǵarmalaryn qolǵa ala otyryp, avtordyń alyp júreginiń dúrsilin sezgendeı bolamyn. Oralhan Bókeev shyǵarmalaryn oqyǵan kezdegi sol bir sáýleli sezimge toly sátterdi joǵaltqym kelmeıdi. О́ıtkeni onyń týyndylarynyń aıdyny asyl, ómir-ózenniń toqtaýsyz aǵysyndaı ýaqyt shirkin jyljyp ótken saıyn bıikteı beredi.
Ǵazıza ÁLIBAI,
Q.Bektaev atyndaǵy jalpy orta mekteptiń
orys tili men ádebıeti páni muǵalimi
Túrkistan oblysy,
Ordabasy aýdany
Rýhanı dúnıemizge uqypty bolaıyq
Bertingi jyldary buqaralyq aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde abyroıymyzdy kóterip júrgen tarıhı, rýhanı dúnıelerimiz ben qundylyqtarymyzdy aragidik joqqa shyǵarý, qaralaý, nemese burmalap qadirin túsirý sııaqty keleńsiz úrdister oryn alyp keledi. Mysaly, osydan úsh-tórt jyl buryn bir orys telejúrgizýshisi belgili arnadan derekti fılm avtory retinde Márııam Jagorqyzynyń «Dýdar-aı» ánin onyń ózi shyǵarmaǵanyn, óleńniń mátinin bóten bireýdiń jazyp bergenin dáleldeýge tyrysty. Kórsetilim barysynda sózge tartylǵan birneshe qazaq azamaty el aýzyndaǵy keıbir jeńil de alyp-qashpa áńgimelerge erip, jańaǵy derekti fılmsymaqtaǵy aıtylǵandardy rastaýǵa árekettendi. Osyndaıda: «Namys qaıda, ulttyq rýhanı múddeńdi nege oılamaısyń?» degen suraq qoıýǵa týra keledi. Olar orys qyzy Marııanyń qazaq jigiti Dúısenge (Dýdarǵa) ǵashyq bolýy múldem múmkin emes, sondyqtan ony ánge qosýy da beker degendi alǵa tartady.
Osy oraıda halqymyzǵa keń taralǵan ári qoljetimdi kitaptardyń betine úńileıik. «Halyq ánderi men halyq kompozıtorlary ánderi» 2 tomdyq jınaǵynda bylaı jazylǵan: «Márııam Jagorqyzy (Rykına Marııa Egorovna, 1887-1950) qazirgi Selınograd (Aqmola – N.S.) KSR-dyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri. Uly dostyqtyń jyrshysyndaı bolǵan «Dýdar-aı» áni arqyly Márııam esimin bul kúnde búkil qazaq biledi. Onyń áni dástúrli qazaq ánderimen tamyrlas, ózektes bola tura eshbirine uqsamaıtyn maqam, dara mánermen órilgen áýezdi dybystar úılesimi adamnyń jan sezimi ıirimine baǵyndyrylǵan, keń tynysqa, asqaq daýysqa qurylǵan biregeı týyndy» (Almaty. «О́ner», 1990, 232-bet). Osyndaı anyqtama «Astana» ensıklopedııasynda da berilgen (Almaty. «Atamura», 2008, 383-bet). Basqa da salmaqty basylymdarda dál osyndaı anyqtamalar bar. Munyń bárin joqqa shyǵarýǵa bola ma? Árıne, joq. Sondyqtan Márııam Jagorqyzynyń Dýdar dep ózi ataǵan ǵashyǵyna arnaǵan ánin, qalyptasqan ádebı beıneni joqqa shyǵarý qısynsyz dep sanaımyz.
Naqypbek SÁDÝAQASTEGI,
zańger-quqyqtanýshy, pýblısıst
ASTANA
