Aqynnyń shyǵarmashylyǵyn zerttegen akademık Baýyrjan Omarov Murattyń anasy Qyryqjylqy men aǵasy Mataıdyń da aqyn bolǵanyn atap ótedi. Aýyzsha derekterde Jylqyshy aqynmen aıtysqa aldymen Murat emes, Mataı daıyndalǵan kórinedi. Biraq Eset bıdiń uıǵarymymen aıtysqa Murat shyqqan.
Murattyń alǵashqy aıtysqa talpynysy jeti jasynda baıqalady. Qaratoqaı rýynyń Barahat degen belgili adamymen sóz qaǵysy – sonyń dáleli. Qaıym aıtys úlgisindegi bul qaǵysýda bala Murattyń sýyrypsalma óleńge es jıyp, etek japqan kezinen beıim bolǵany baıqalady.
Aıtystyń zańdylyǵynda aıtysatyn qarsylasy dańqty bolsa aıtystyń da, aqynnyń da baǵasy bıikteı túsedi. Bul rette Murattyń úsh júzge aty málim Qashaǵan Kúrjimanulymen kezdesýin aıtýǵa bolady. Bul aıtys degennen góri sóz qaǵystyrýǵa keledi. Bir qaıyrymmen, bir-bir shýmaqpen ǵana aıaqtalǵan qysqa qaǵysýda Murattyń:
«Aman-esen júrmisiń,
Qashaǵan aǵa – zańǵarym,
Qaıdan bilsin myna jurt,
Qashaǵan men Murattyń
Anttasyp dos bolǵanyn.
Bilip kele jatyrmyn,
Keıbir jylpos qýlardyń,
Aıdap salyp bizderdi,
Aıtystyrmaq armanyn», degen sózinen sol ýaqyttaǵy eki dańqty aqyndy aıtystyryp, qyzyq kórmek bolǵan qýlardyń áreketine narazylyǵyn, Qashaǵanǵa degen erekshe qurmetin ańǵaramyz. Bul sol ýaqyttaǵy keý-keýlegen keıbireýdiń Balýan Sholaqty Qajymuqanmen kúrestirmek bolǵan áreketine uqsas. Qashaǵannyń da Murattyń aqyndyǵyn erekshe baǵalaǵany óleńinen ańǵarylady:
«Barmysyń meniń júırigim,
Aldyńa qara salmaǵan.
Aıybym bar, bilemin,
Izdep seni barmaǵan...
Qý tirliktiń qamymen,
Iniden habar almaǵan».
Keıbir zertteýshilerdiń esebine enbeı júrgen – osy aıtys. Aqyndardyń bir-birine tilektestigi, júz kóriskende dástúr boıynsha óleńmen amandasqany dep eseptese kerek. Bul sóz qaǵysynda basqa aıtystaryndaǵydaı saýalǵa ýáj qaıtaryp, sózben sharpysý joq.
Ǵalym Baýyrjan Omarovtyń Murattyń aıtyskerligi týraly: «Murat eseıe kele aıtysqa den qoıǵan. Ol týyp-ósken Atyraý óńiri aıtys aqyndarynan kende emes edi. Jasynan oıyn-saýyqqa aralasyp, sal-serilerge ilesip, jıyn-toıdan qalmaıtyn Murat solardyń sóz saıysynan nár alyp, aıtysqa beıimdiligin kórsete bastaıdy. Al aqyn degen qadirli ataqty alý úshin sol kezdegi qazaq dástúri boıynsha belgili degen birneshe aqynmen aıtysyp, synnan ótý, júlde alý shart edi. Murattyń aıtysqa shyǵýy úshin boıyna bitken aqyndyq qabileti, tapqyrlyǵy azdyq etedi», dep bastalatyn kólemdi zertteýi onyń aqyndyq jolynyń qalaı bastalyp, qalaı órbigeninen aqparat beredi.
Negizi, aıtys aqynynyń únemi jeńýi mindetti emes. Ahmet Baıtursynulynyń: Aıtysqanda eki kúresken balýandar sııaqty birin-biri ańdıdy, birin-biri baǵady. Kúreskendegi birin-biri jyǵý úshin isteıtin ádis-amaldardy, tásilderdi munda da isteıdi. Aıtysqanda jaı sózben aıtyspaı, óleńmen aıtysady. Sondyqtan óleńmen ǵana aıtysý aıtys dep atalady, – degen tujyrymyna súıensek, aıtys aqyny balýandar sııaqty birde jeńip, birde jeńilýi qalypty jaǵdaı (Baıtursynuov A. Ádebıet tanytqysh. Almaty: Atamura, 2003.). Biraq bul oıymyzdy Murat sııaqty myqty aqyndarǵa tańa almaımyz. О́ıtkeni ol – únemi jeńimpaz. Árbir aıtysynda mereıi ústem turady. Qarsylasyn salǵan bette jyǵa salatyn, jaýyryny jer ıiskemegen balýan sııaqty aqyn.
Ol alǵash Jylqyshy degen aqyndy sózden súrindirgen. Jylqyshy jeńile salatyn osal aqyn emes. Ysyq degen úlken rýdyń sol aımaqqa aty belgili, beldi aqynnyń biri bolǵan. Ony aıtystyń ústindegi:
«Men kimnen aıtar sózge qorǵalaıyn,
Oıyqtyń tizgin úzgen bulbulymyn», degen sózinen-aq baıqaýǵa bolady. Ataqty «Birjan-Sara» aıtysynda Birjannyń Saraǵa «Saıraǵan Orta júzdiń bulbulymyn» dep óz dańqyn áspettep doq kórsete sóıleýi aıtys dástúrinde erteden bar ádis. Jylqyshy aqyn sony paıdalanyp Murattan myqty ekenin kórsetkisi keledi. Muratty jeńetinine senimdi sóıleıdi. Aıtystyń mazmuny Birjan men Saranyń, Súıinbaı men Qataǵannyń aıtystary sııaqty árkim óz eliniń myqtylaryn madaqtap, qarsylas eliniń osal tustaryn aıtýmen órbıdi. Biraq bul jaǵdaıda Murattyń óleńiniń bási bıik bolady. О́ıtkeni ol Jylqyshy rýynyń osal tustaryn ábden zerttep, úlken daıyndyqpen kelgen. Qarsylasynyń rýlyq tarıhyn tarata otyryp, adymyn ashtyrmaı sózben matap tastaıdy.
Derekterde Murattyń ekinshi aıtysy 1863 jyly jıyrma jasynda taz rýynyń aqyny Bala Orazben bolǵany aıtylady. Bul sóz barymtasy talaptaryn tolyq oryndamasa da qaıym aıtys úlgisine keledi. Qarsylasynyń aty Bala Oraz bolǵanmen jasy Murattan úlken. Ony aıtys barysyndaǵy sózinen ańǵaramyz:
«Muratjan bala sen be ediń,
Joq edi buryn kórgenim.
Kórmegenniń belgisi –
Jasyń úlken aǵa dep,
Kórisip sálem bermediń».
Dástúrli qaıym aıtystarda on bir býyndy, tórt joldy óleńmen jaýaptasady. Tórt joldy shýmaqtyń aldyńǵy eki jolyn qaıtalaı otyryp, sońǵy eki jolymen qarsylasqa jaýap qaıtarý kerek. Aıtys jeti-segiz býyndy jyr úlgisinde bolǵanymen, aldyńǵy alty jolynda Bala Orazdyń alǵashqy joldaryn qaıtalap jaýap berýi qaıym aıtystyń úlgisine keledi.
«Muratjan bala men edim,
Joq edi buryn kórgenim.
Kórmegenniń belgisi,
Jasyń úlken aǵa dep
Kórgen soń sálem bermedim».
Aıtysta Murattyń jaýaby naqty, ýáji myǵym ekeni anyq kórinedi. Bul aıtysta eki aqyn da baýyr jazyp, erkin kósile almaǵan. Bir qaıyrýmen ǵana támam bolǵan taıtalasta Murattyń jeńisi shyqqan kúndeı aıqyn kórinedi.
Dál osy Bala Orazben aıtysy sııaqty Jaskeleńmen aıtysy da bir jaýaptasýmen toqtaǵan. Derekterde aıtys 1868 jyly bolǵany aıtylady. Kete Bekbergen jyraýdyń balasy Jaskeleńniń:
« Jylqyǵa kedeı el me ediń,
Qańǵyrǵan Baıulynyń balasy», degen shabýylyna Murat julyp alǵandaı:
«Jylqyǵa kedeı el emen,
Jónińdi tap ta jylqyńdy al», dep asqaq jaýap beredi. Eski aıtys dástúrinde rýdyń kemshiligin betke basyp aıtý qalypty jaǵdaı bolǵan. Ol kemshilikterge aqynnyń tapqyry, kemel bilimdisi ǵana tosylmaı jaýap beretin bolǵan. Bul aıtysta da Murat básekelesinen aqyndyǵy men qarym-qabileti artyq ekenin dáleldeıdi.
Kelesi Izim aqynmen aıtysy da bir qaıyrymmen aıaqtalatyn aıtystarynyń qataryna kiredi. Izimmen, Jaskeleńmen aıtystarynyń qurylymy joǵaryda aıtylǵan Bala Orazben aıtystaryna uqsas. Aqyn qarsylasynyń alǵashqy joldaryn ilip alyp, óz sózin ózine jaýap qylyp qaıtarady. Bul da – aıtysta bar úrdis. Biraq oǵan aqynnyń oıynyń ushqyrlyǵy, júıeli óleń quraýǵa sheberligi asa qajet. Izimmen aıtysynda tolyq jeti býynmen jyrlaıdy. Úsh aıtysta da qarsylastary sóz bastap, Murat bir degennen toqtatyp otyrǵan. Basqa qarsylastary bir-birin bilgenimen, Izimniń salǵan jerden aty-jónin suraǵanyna qaraǵanda Muratpen buryn tanys bolmaǵanyn, kezdeısoq jolyqqanyn ańǵaramyz.
Murattyń Tynyshtyq, Jantoly, Sholpan degen áıel aqyndarmen aıtysqany týraly derek bar. Aldyńǵy ekeýiniń aıtys mátinderi bolǵanymen sońǵysyn taba almadyq. Soǵan qaraǵanda, Sholpan aqynmen aıtysynyń mátini saqtalmaǵan bolar dep topshylaımyz. Jylqyshymen, Jantolymen jáne Tynyshtyqpen aıtystary basqa aıtystarǵa qaraǵanda kezektesip, jaýaptasyp aıtysqan tolyqqandy dástúrli aıtys deýge bolady.
Jantolymen aıtysy mazmuny ázil-qaljyńǵa qurylǵan qyz ben jigit aıtysy bolǵanymen, qurylymy jaǵynan bir shýmaqpen ǵana jaýaptasatyn túre aıtysqa jáne qarsylasynyń shýmaǵynyń alǵashqy eki jolyn qaıtalap, sońǵy eki jolymen jaýap beretin qaıym aıtysqa da jatady. Jantoly ekeýi jas kúnderinen ázildesip aıtysyp, biraq jeńise almaǵan quda bala men qudasha ekenin aıtystaǵy aýanynan baıqaýǵa bolady. Murat jolaýshylap ketkende, Jantoly uzatylǵan eken. Murat qyzdyń artynan izdep baryp aıtysady. Jantolyny tıgen kúıeýiniń bala kezde buzaýtaz bolyp aýyryp, orny qalyp qoıǵanyn estip sony betine basady:
«Az edi qydyryp kórmegenim,
Oıymda taǵy da bar kózdegenim.
Taz benen aqbas qotyr bir násildi,
Aq basty kórmeımin be emdegenin».
«Birjan-Sara» aıtysynda da adýyndy aqyn Sarany sózden jeńý úshin Jıenquldyń kemtarlyǵyn aıtyp toqtatatyny bar. Bul aıtys ta soǵan uqsas.
Al Tynyshtyqpen aıtysy baspasóz betindegi keıbir derekterde qazirgi Qyzylqoǵa aýdanynyń aýmaǵynda bolǵany aıtylady. Súre aıtys úlgisindegi bul sóz barymtasynyń qysqasha mazmuny bylaı. Toqtamys aýylyna Sherkesh rýynyń qyz uzatý toıyna shaqyrylǵan Muratty jurt Tynyshtyq degen áıelmen aıtystyrady. Sózdi bastaǵan Murat tókpeletip kelip bylaı deıdi:
«Daýsymdy tyńdaıdy árkim tosynynda-aı,
Aı jaryq, áni sulý qosylýǵa-aı.
Kempirmen elýdegi aıtys degen
Sherkeshter, qorlyq bildim osynyńdy-aı».
Tynyshtyq ta jasyn aıtyp kemsitpek bolǵan Murat eliniń biraz kemshilikterin biledi. Eki aqyn da bir-biriniń rýlaryndaǵy keıbir adamdarynyń jasaǵan is-áreketterin aıtyp, bir-biriniń betine basady. 1856 jyldar shamasynda Tileýbaı men Sholym degen berish rýynyń aǵaıyndy eki jigitiniń Han Jáńgirdiń ekpinine shydamaı Bókeıdegi barlyq baýyrlaryn jınap, Jaıyqtan ótip Qyzylqoǵadaǵy Taısoıǵan qumyna kelip bas saýǵalaǵanyn min qylyp aıtady.
«О́leńge sen de daıyn, men de daıyn,
Zyrqyrar aıqyn júırik shapqan saıyn.
Erikti onsha Berish myqty bolsań,
Sholym men qaıda qańǵyrdy Tileýbaıyń?
Ar jaqtan Sholym, Tileýbaı qashyp ótken,
Narynnan kún kóre almaı sasyp ótken.
Bir jyly Baımaǵanbetke qońsy qonyp,
Ishinde Qarakempirdiń kásip etken.
Qańǵyrǵan Baıulynyń qorǵanyndaı,
Aǵańa Táńirbergen násip etken».
Tynyshtyqtyń aǵaıynyn qaralap sóılegenine kúıingen Murat bastyrmalatyp:
«Arjaqtan Tileýbaı men Sholym ótken
Jerinde kókjal bóri bolyp ótken
Narynda han balasyn ıtshe sabap
Er edi dúnıege qoly jetken.
Zyrǵanap han Ordada tura almady,
Qaımyǵyp Qaıypbaı men Qutymbetten!
Sen Sholymdy biletin be ediń, ne ǵyp ótken?!
Jaıyqty talqan qylyp jaryp ótken
Narynda han balasyn ıtshe sabap
Astyna tabanynyń salyp ótken!» dep sózben tuqyrtyp tastaıdy. Murat ıntellektisi ǵana emes, mádenıeti de joǵary aqyn. Áıeldiń tili tıgennen kemshilikterin tizbektep kettim dep, jınalǵan sherkeshterden keshirim suraýy onyń mádenıettiligin kórsetedi. Toıda shapan kıemin dep kelgen Tynyshtyqtan Murat oza shaýyp, osylaısha el aldynda toqtatady. Ýájden jeńilgenin bilgen Tynyshtyqtyń sheshesi Muratqa shapan jaýyp, erekshe qurmet kórsetedi.
Aıtys aqyndaryna tán taǵy erekshelik ártúrli jıyndarda arnaý óleń shyǵarý. Murattyń birqatar arnaý óleńderi de bar. Olar eldegi atqaminerlerdiń jaǵymdy-jaǵymsyz minezderine shyǵarylǵan jyrlar. Halel Dosmuhameduly: «Murat maqtaý óleń aıtyp mal tappaǵan. Zamanyndaǵy ulyqtarǵa shyǵarǵan asqaq sózi kóp», dep onyń arnaý óleńderiniń ózi synǵa qurylǵan birbetkeı aqyn ekenin jazady. Máselen, Muratqa ózin maqtatpaq bolǵan Qaraqoja degen bolysqa bylaı degen eken:
«Ákeńiz bizge maǵlum Qulbas edi,
Typyrlap qoldy-aıaqqa turmas edi.
Shildede qoı jumyrqurt bolady dep
Kók dári, kúkirtpenen qoımas edi.
Tarttyń da naǵashyńa adam boldyń,
Sondaı ul qashqynshydan týmas edi.
Tartamyn dombyrany qyzyl kúılep,
Qaraqoja hakim boldyń eldi bılep.
Qashqynshy bes Qoıystyń azyǵy ediń,
Qaırekem bir shyǵardy qyrǵa súırep».
Qaıranbaı degen baı naǵashyńnyń arqasynda bolys boldyń dep synaǵan Muratqa Qaraqoja jalynyp, óleń tarap ketpesin dep aıyp tólepti. Biraq aýyzdan shyqqan óleń elge tarap ketipti.
«Týrabaı bolystyqqa talasqanda aıtqany», «Begalyǵa aıtqany», «Aıjaryqqa aıtqany», «Eneǵalıǵa aıtqany», t.b. arnaýlary da aıtys óleńderiniń qataryna jatady.
Murat Móńkeulynyń óleńderi kórkem ári áserli. Adamnyń jan dúnıesiniń bulqynysy da aıqyn beınelenip otyratyn sheber aqyn. Akademık Qajym Jumalıev: «Murat Móńkeuly – óz dáýirindegi tili baı, kúshti aqyndardyń biri. Áleýmet ómirinde bolǵan ártúrli qaıshylyqtardy kórsetýi, elin súıýshiligi, halyqtyń isi úshin kúresken batyr uldaryn jyr etip, erlik ómiri men isin keıingi urpaqqa úlgi etýi, ónegeli til baılyǵy bizder úshin kerek», deıdi.
Murat Móńkeuly – Buqar jyraý, Dýlat, Shortanbaı, Ábýbákir Kerderi aqyndar sııaqty zamanynyń áleýmettik jaǵdaıyn molynan tolǵaǵan keń tynysty shaıyrlardyń biri. Tek áleýmettik tolǵaýlaryn ǵana emes, onyń aıtystaryn da Súıinbaı, Orynbaı, Janaq, Shóje, Kempirbaı, Baqtybaı, Maılyqoja syndy sýyrypsalma sańlaqtardyń qataryna qoıýǵa ábden bolady.
Serikzat Dúısenǵazy,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti teleradıo jáne qoǵammen baılanys kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
