Keıingi derekter jer-jahannyń jylýy kúrt artqanyn kórsetedi. BUU taratqan aqparatqa sáıkes bıyl adamzat tarıhyndaǵy eń ystyq jyl retinde tirkeldi. Keleshekte ortasha temperatýra kóterilmese, azaımaıtyny – basy ashyq másele. Demek shartarap halqynyń ortaq kelisimge kelýi qajet.
Esterińizde bolsa, 2015 jyly Parıj kelisimi jasalǵan edi. Eki júzge jýyq memleket qol qoıǵan qujat 2050 jylǵa deıin jahandyq temperatýrany 1,5 gradýstan arttyrmaýdy maqsat etedi. Iаǵnı ónerkásiptik revolıýsııaǵa deıingi kezeńnen qatty joǵarylamaýǵa tıis. Alda-jalda «kók planetanyń» ystyǵy 6 gradýsqa kóterilse, onda Antarktıda men Arktıkadaǵy muzdyqtardan túk qalmaı, álemdi topan sý basatyn kórinedi.
Jahandyq jylynýǵa basty sebep – túrli saladan bólinetin parnıkti gazdar. Dál qazir osy turǵyda Qytaı eshkimge des berer emes. Máselen, jyl saıyn Shyǵystaǵy kórshimizdiń aýmaǵynan aýaǵa 10 mlrd tonnadan astam jylyjaı gazy shyǵarylady eken. Bul – álemdik kórsetkishtiń 30 paıyzyna jýyq. Odan keıingi orynda AQSh (13,5 paıyz), Úndistan (7,3 paıyz), Reseı (4,7 paıyz), Japonııa (2,9) tur. Elimizge jahandyq parnıkti gazdar shyǵarylymynyń 0,61 paıyzy tıesili. Elimiz 2030 jylǵa deıin bul kórsetkishti 25 paıyzǵa azaıtýǵa tıis.
Álbette, parnıkti gazdardyń kóp mólsherde bólinýine basty sebep – qazba otyndardyń jappaı qoldanylýy. Kómir, munaı sekildi otyndardyń áli kúnge deıin ekonomıkanyń negizgi faktory bolǵany onyń jahandyq jylynýǵa tıgizetin teris yqpalyn kúsheıtip otyr. Máselen, jyl saıyn elektr energııasyn óndirý men jylytý kezinde 15,18 mlrd tonna parnıkti gaz aýaǵa bólinedi. Kelesi orynda kólik qyzmeti tur. Onyń enshisine 7,29 mlrd tonna zııandy gaz tıesili. Sondaı-aq qurylys (6,22 mlrd tonna), aýyl sharýashylyǵy (5,87 mlrd tonna) jáne óndiris (3,13 mlrd tonna) salalarynyń da yqpaly joǵary.
Elimizde parnıkti gazdar shyǵarylymy bylaı bólinedi. Ulttyq strategııa bıýrosynyń málimetterine súıensek, toǵyzynshy terrıtorııadan 2020 jyly 351,24 mln tonna zııandy gaz bólingen. Sonyń ishinde energetıka salasyna 272,5 mln tonnasy tıesili. Osy oraıda aıta keterlik bir másele bar. Energetıka salasyndaǵy shyǵarylymnyń basym bóligi (225 mln tonna) qozǵalmaıtyn kózderden bólinedi. Iаǵnı jylý elektr stansalary, zaýyt, fabrıkalarǵa tıesili. Qalǵan 18,73 mln tonnasy ǵana qozǵalmaly kózderden shyǵarylady. Bul tizimde ekinshi orynda aýyl sharýashylyǵy tur. Odan 40,72 mln tonna zııandy gaz bólinedi eken. Sondaı ónerkásip pen óndiris úlesine 22,29 mln tonna, jer jáne orman sharýashylyǵyn paıdalanýǵa 8,38 mln tonnadan keledi.
Joǵaryda Parıj kelisimine sáıkes elimiz aýaǵa bóletin zııandy gazdar kólemin 25 paıyzǵa azaıtý qajet ekenin keltirdik. Endeshe, basty másele – energetıka salasyn retteý qajet ekeni aıtpasa da túsinikti. Buǵan qol jetkizý úshin elimizdegi qazba otyndardy paıdalanatyn zaýyt, fabrıkalardy retke keltirý qajet. Sondaı-aq elektr qýatyn óndirýdi ekologııalyq taza jolǵa qoıǵan jón.
Budan shyǵar birneshe jol bar. Birinshisi – balamaly energetıka kózderin, ıaǵnı kún jáne jel elektr stansalaryn kóbeıtý kerek. Kún panelderin qoıatyndaı toǵyzynshy terrıtorııanyń aýmaǵy úlken. Uly dalanyń qaı buryshyna ornatsańyz da, jer jetedi. Jel trýbınalaryn da kóptep salýǵa múmkindik bar. Tek bir kemshiligi, jel trýbınalary men kún panelderi de qorshaǵan ortaǵa teris áser etedi. Mysaly, qustardyń ushýyna, jan-janýarlardyń kóshi-qonyna kedergi keltiredi. Ári ózin-ózi aqtaý turǵysynan da qıyn.
Ekinshisi – atom elektr stansalaryn salý. Chernobyldegi apattan, Semeı polıgonyndaǵy synaqtan keıin kópshilik buǵan kúmánmen qaraıtyny túsinikti. Biraq keıingi kezde damyǵan elderdiń ózi Parıj kelisimine saı kelý úshin AES-ke qyzyǵyp otyr. Mysaly, Eýropalyq odaq atom energetıkasyn «jasyl» dep esepteıtin qarar qabyldady. Álbette, AES-tiń qorshaǵan ortaǵa tıgizer zardabyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Biraq qazirgi tańda onyń zııanynan paıdasy basymdaý bolyp tur.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy halyqqa Joldaýynda atom elektr stansasyn salýdy referendýmǵa shyǵaratynyn málimdedi. Halqymyz bul máselege qatysty óz sheshimin saraptaı otyryp qabyldaıtynyna senimdimiz.
