Esirtkige qarsy naqty sheshim

Otyrysta kirispe sóz sóılegen Májilis tóraǵasynyń orynbasary Danııa Espaeva kóterilip otyrǵan taqyryptyń ózekti ekenin jetkizdi. О́ıtkeni esirtki saýdasy eń kúrdeli syn-qaterge aınalyp otyr. Keıingi on jylda dúnıe júzinde esirtki qoldanatyn adamdardyń sany 23 paıyzǵa, ıaǵnı 240 mıllıonnan 296 mıllıon adamǵa deıin ósken.

«BUU keltirgen derekterge sáıkes, esirtkini paıdalaný aýqymy jáne olardyń zańsyz aınalymy, ásirese uıymdasqan túrdegi aınalymy, jappaı taralyp, barlyq eldiń ulttyq qaýipsizdigine qaýip tóndirip otyr. Mundaı problema bizdiń elimizde de bar. Elimizde esirtkiniń jyl saıynǵy zańsyz aınalymy shamamen 25 tonnany quraıdy. Sonyń 95 paıyz­dan astamy kannabıs tobyndaǵy esirt­kige, 5 paıyzǵa jýyǵy sıntetıkalyq esirtkige, 1 paıyzdan azy apıynǵa, geroınge jáne zattardyń ózge de túrlerine tıesili.

Ýákiletti organdar usynǵan statıs­tıkalyq derekterge súıensek, elimizde ótken jyly esirtki qylmysy úshin sottalǵandar sany – 3 425, al aǵymdaǵy jylǵy 10 aıda 3 193 adamdy quraǵan. Bul eldegi sottalǵan adamdardyń jalpy sanynyń 14 paıyzy. Parlament 2018 jylǵy qarashada esirtki men psıhotroptyq zattardyń zańsyz aınalymyn baqylaýǵa qatysty zańnama­lyq túzetýlerdi qabyldady. Zańda Úkimet­ke esirtki men psıhotroptyq zattar tizimin bekitý quzyreti berildi, bul osy tizimge jańadan anyqtalǵan esirtkini jedel engizýge múmkindik berdi», dedi D.Espaeva.

Májilis tóraǵasynyń orynbasary elimizde esirtki qylmysyna qarsy is-sharalar turaqty qolǵa alynyp jat­qanyna qaramastan, áli de sheshil­megen túıtkilder bar ekenine nazar aýdardy. Máselen, esirtkige táýeldi adam­dardyń naqty statıs­tıkasy joq. Esirtki qylmysymen kúres boıynsha halyqaralyq ózara is-qımyldy kúsheıtý qajet. Sot saraptama organdary, keden jáne shekara beketteri  jetkilikti túrde materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qamta­ma­syz etilmegen. Esirtkige qarsy profı­laktıkalyq is-sharalardy júrgizýge bólingen qarajat birdeı bólinbeıdi. Esirtki qabyldaýdyń zııany jóninde oqý oryndaryndaǵy jastar men balalarǵa túsindirý jumystary álsiz. Buqara­lyq aqparat quraldarynda jáne áleý­mettik jelilerde esirtki qylmy­sy­nyń aldyn alý máseleleri boıynsha aq­parattyq jumys deńgeıi tómen.

Al Ishki ister mınıstri E.Sádenovtiń aıtýynsha, elimizde shamamen 700-ge jýyq esirtki túri nemese balama zattar bar. Eldegi esirtki máselesine kannabıs shıkizaty, «Soltústik baǵyt» arqyly ótetin aýǵan geroıni, sıntetıkalyq esirtkiniń taralýy áser etedi.

Osy oraıda, mınıstr esirtki ahýaly­nyń kúrdelenýin úsh kezeńge bólip qaras­tyrdy. Birinshisi, 90-jyldary «marıhýana», «gashısh», «apıyn» «geroın» sekildi esirtki partııalary paıda bol­ǵan. Al 2000-jyldardan bastap geroın nashaqorlyǵy órshigen. Úshinshisi, sıntetıkalyq esirtkiler jappaı tarala bastady. Bul kezeń 2015 jyldan bastalady.

«Alǵashqyda zańnama jedel áreket etýge múmkindik bermedi. 2019 jylǵa deıin Esirtkiniń tizimi tek zań deńgeıinde retteletin. Tıisti nor­malarǵa ózgeris eńgizý bir jyldan astam ýaqyt alatyn. Esirtki naryǵy baqy­laýdan tys jańa zattardyń quramyndaǵy 1-2 molekýlany almastyryp úlgeretin. Bul esirtki taratýshylarǵa qoldanystaǵy zańnamany aınalyp ótýge múmkindik beretin. Osy «qoldan jasalatyn» úderis tipti kisi ólimimen aıaqtalatyn jańa esirtki paıda boldy. Osyǵan tos­qaýyl qoıý úshin zańǵa ózgerister en­gizildi. Qujatta Úkimetke esirtki tizimin bekitý ókilettigi berildi.

Qazirgi esirtki tizimin kelistiretin organdardy 11-den 3-ke deıin azaıtýdy qarastyryp jatyrmyz. Qurylymdyq elementter – «analogter» men «almastyrýshylar» engizilip, batyl sheshimder qabyldandy. Birinshiden, jańa psıhıkalyq belsendi zattardy baqylaýǵa alýdyń naqty tetigi engizildi. Qazirgi tańda elimizde esirtkiniń barlyq túri baqylaýǵa alyndy. Ekinshiden, olardy tizimge qosý prosedýrasy 1 aıdyń ishinde engiziledi. Eýrazııalyq Odaq elderiniń tizbelerinde nemese Birikken Ulttar Uıymy Halyqaralyq komıtetiniń usynymdarynda esirtki zattardyń bolýy jetkilikti», dedi E.Sádenov.

Úshinshiden, elimizde esirtkiniń jańa túri birden baqylaýǵa alynady. Atalǵan ózgerister engizilgen kúnnen bastap «sıntetıkalyq esirtkimen» kúresýdiń quqyqtyq quraldary iske qosylady. Mınıstr keltirgen derekke súıensek, ke­ıingi 5 jylda «sıntetıkalyq esirt­kini» tárkileý kólemi 10 kg-dan 1 ton­naǵa deıin kúrt ósipti.

«Qazir esirtki qylmystary toly­ǵymen kıberkeńistikke qaraı ótti. Bul rette «krıpto-koshelek», «messendjer» jáne basqa da ınnovasııalar qoldanylady. Kúresý tásilderi de únemi jańaryp otyrady. «Kıberqadaǵalaý» júıesi arqyly anyqtalǵan esirtki saıttary buǵattalady. Tyıym salynǵan kontentti avtomatty túrde izdeý arnaıy baǵdarlamamen qamtamasyz etiledi. Esirtki tutynýshylar arasynda «Telegram» messendjeri tanymal. Esirtki taratýshylar bir-birin tanymaıdy, barlyq baılanys túri «bottar» arqyly júrgiziledi», dedi E.Sádenov.

Sala basshysy esirtkimen kúres jumysyna jasandy ıntellekt júıesin qosý bastamasy usynylǵanyn atap ótti. Osy oraıda, habarlandyrý saıt­taryndaǵy «jasyryn» esirtki jarnamasy ózekti máselege aınalyp otyr. Degen­men esirtkige qarsy kúreste atqarylǵan jumys ta az emes. Máselen, 2020 jyly ınternet arqyly esirtki taratqany úshin jaza kúsheıtildi. Jarnamalaǵany jáne nasıhattaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik engizildi.

«Esirtki saıttarynyń mekenjaıy kórsetilgen «graffıtı» salýshylarǵa jáne basqa da aqparat taratýshylarǵa qatysty naqty jaza qarastyryldy. Buryn ákimshilik zańnamanyń normalaryna sáıkes tipti jaýapkershilikke tartýǵa da kelmeıtin. Bıyl 4 transult­tyq uıymdasqan qylmystyq top jo­ıyldy. 14 top qatysýshysy qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy», dedi E.Sádenov.

Osy baǵyttaǵy jumystyń nátıje­sinde shamamen 100 kg «sıntetıka», 85 tonnadan astam prekýrsor, 13 reaktor jáne myńnan astam zerthanalyq qural-jabdyq tárkilengen. Bul shamamen 25 mln dozaǵa teń.

«Prekýrsorlardy jáne zerthanalyq qural-jabdyqty zańsyz jetkizýdiń jolyn kesý – tıimdi profılaktıkalyq shara. Alaıda qazir qylmystyq jaýap­kershilik olardyń kontrabandasyna qatysty ǵana belgilengen. Elimizde osy zattardyń aınalymy barysynda da­ıyn esirtki tárkilengen kezde ǵana kúdik­tilerdiń qylmysy dáleldenedi. Olar­dyń qylmystyq áreketterin qujat­taý úderisi kóp eńbekti qajet etedi jáne aıqyn emes. Is júzinde esirtki óndirý­shiler óz taýaryn ótkizýge kirisken ýaqy­tyn kútýge májbúrmiz», dedi E.Sádenov.

Sonymen qatar Ishki ister mı­nıstri tıisti zańnamalarǵa ózgerister ázir­lengenin, esirtki zerthanasyn uıym­dastyrǵandarǵa jaza qataıtylatynyn atap ótti. Endigi jerde qylmyskerler 20 jylǵa deıin ne ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrylady. Taǵy bir másele – «zakladchık» dep atalatyn esirtki jetkizýshilerge jastardyń jıi tartylýy alańdatady.

Budan bólek, elde áli kúnge deıin qarasora egý toqtamaı tur. Jyl saıyn osy is-shara sheńberinde 15 tonnadan 20 tonnaǵa deıin esirtki tárkilenedi. Qarasora egýge jol bermes úshin onyń aýma­ǵyna ǵaryshtyq monıtorıng júrgi­zile­di. Máselen, onyń kómegimen 265 esirt­ki plant­asııalary anyqtalǵan kórinedi.

Kelesi kezekte depýtat Snejana Imasheva sóz sóılep, nashaqorlyqqa qatysty jaýapkershilikti kúsheıtýdi usyndy. Onyń aıtýynsha, elimizde esirtkini tek qoǵamdyq oryndarda paıdalanýǵa tyıym salynǵan. 2014 jylǵa deıin medısınalyq emes maqsatta esirtkini qoldanǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik bolǵan. Bul rette jyl saıyn 2,5 myńǵa jýyq adam jaýapqa tartyldy.

«Keıinnen jaýapkershilik Qylmys­tyq kodekske aýysty, biraq esirtkige tyıym salý tek qoǵamdyq oryndarǵa tarady. Saldarynan, bıyl medısınalyq emes maqsatta esirtki ekkenderge qatysty 89 oqıǵa tirkelse, onyń 30-y ǵana sotqa joldanǵan. Degenmen statıstıka bo­ıynsha elde esirtkige táýeldilik azaıǵany baıqalmaı otyr. Kerisinshe, «qoǵamdyq oryn» degen ýájge baılanysty esirtkige táýeldiler «men esirtkini úıde ǵana paıdalanyp júrmin, bul zańdy!» degen bir sózben jaýapkershilikten ońaı qutylady. Sonymen qatar bıyl esirtkini medısınalyq emes maqsatta alǵan 370 myńǵa jýyq fakti anyqtaldy», dedi S.Imasheva.

Depýtattyń aıtýynsha, qazir Máji­liste «esirtki jáne psıhotropty zattardy medısınalyq emes qoldanýdy» ákimshilik quzyretke qaıta berýdi usy­natyn zań jobasy qaralyp otyr.

«Bul jerde depýtattardyń pikiri ekige jarylyp keıbiri ákimshilik jaýapkershilik engizýdi usynsa, ekinshi bóligi bárin sol kúıinde qaldyrý kerek ekenin aıtyp jatyr. Zańnama komıteti qoldanystaǵy qylmystyq jaýapkershilikpen qatar, ákimshilik jazany da engizýdi usyndy. Osy rette, qoǵamdyq oryndarda esirtkini medısınalyq emes maqsatta qoldaný qylmystyq zańmen, al qalǵan jaǵdaı­da (úıde, kólikte, klýbta) ákimshilik tártipte jazalanady. Jalpy, osy qadamdar esirtkini medısınalyq emes maqsatta paıdalanýǵa tolyq ty­ıym salýdy qamtamasyz etedi», dedi S.Imasheva.

Jıyn aıasynda Ishki ister mınıstrligi kórme uıym­das­tyrdy. Depý­tattarǵa esirtki qylmysymen kúresý bo­ıynsha ınte­raktıvti karta, esirtki zerthanasy men esirtki trenajerlarynyń úlgileri, Ulttyq ulannyń kıimderi men arnaıy tehnıkasy kórsetildi. Sonymen qatar kınologııalyq qyzmet úı janýa­r­larynyń esirtki zattaryn anyqtaýdaǵy jumysymen tanystyrdy.