Dáýren AHMETBAEV, energetık-ǵalym: Otandyq energetıka entigip tur

– Dáýren Sadyquly, elimiz­diń qurmetti energetıgi, bilikti ǵalym retinde otan­dyq elektr ener­ge­tı­kasy salasynyń qa­zir­gi jaǵdaıyna qandaı baǵa berer edińiz?

– Bizde bul sala jaqsy damyǵan. Ásirese elektr qýatyn óndiretin stansalar ýaqytynda ozyq tehnologııamen salyndy. Dese de sol stansalardyń damýy qazir birshama tejelip qaldy. Mundaǵy tehnologııalardy odan ári jetildirý kerek. О́ndirilgen qýatty tu­tyný­shylarǵa taratatyn elektr jeli­leri júıesiniń de áleýeti joǵary. Ásirese bizdegi 220, 500 kılo­volttyq júıeler elimizdi kez kelgen memlekettiń elektr júıesine qosa alady. Bul elektr energııasyn eks­porttaý­ǵa jol ashatyn tamasha múm­kin­dik. Atalǵan baǵyt áli de damyp keledi. Soltústik pen ońtústikti baı­lanystyrý maqsatynda 500 kılovolttyq jelilerdiń salynýy – sonyń dáleli.

Stansalardy damytý úshin bilikti mamandar kerek. Dál qazir bizdiń aqsap turǵan tusymyz da – osy. Mysaly, Solnechnyı kentindegi Ekibastuz GRES-2 stansasyn damytý maqsatynda energo­blok­terdiń sanyn arttyrý qolǵa alyndy. Áý basta buǵan 8 blok salynady dep josparlanǵan. Biraq qazir eki blok qana jumys istep tur. Endi osyǵan qosymsha árqaısysy 650 megavatt bolatyn energoblokterdi iske qospaq. Mine, bizdiń mamandardyń biliksizdigi de osy jerden kórinip otyr. Olar jańa blokterge Qytaıdyń ónimin ornatpaq.

Al burynǵysy Reseıdiń Podolsk qalasynda óndirilgen. Bir aýmaqtaǵy eki túrli tehnologııamen salynǵan energobloktar endigi jerde bir-birine bóget jasaıdy. Negizi tehnologııanyń bir tıpti bolǵany mańyzdy. Bizge tıimdisi – Podolskiniń ónimi. Sebebi Ekibastuz GRES-2-niń irgesinde turǵan GRES-1 stansasy dál osy tehnologııamen uzaq jyl boıy qaltqysyz qyzmet etip keledi.

Aıtpaǵym, bizde bilikti maman­dar tapshylyǵy ózekti máselege aınaldy. Kezindegi myqty maman­dar­dyń birazy ómirden ótti, birazy elden ketti, birshamasy zeınetke shyqty. Al olardyń ornyn basatyn jastardyń úlesi tym az. О́kinishke qaraı, Táýelsizdik alǵan 30 jyldyń ishinde elektr jáne jylý energetıkterin tek teorııa júzinde ǵana daıarladyq. Osy bir mańyzdy baǵytqa basa mán berilmedi. Qudaı betin aýlaq qylsyn, biraq aldaǵy ýaqytta osynyń zardabyn tartýymyz yqtımal. О́ıtkeni otandyq energetıka entigip tur.

– Osy kúnge deıin jergilikti ýnı­ver­­sıtetter men kolledj­derde qan­sha­ma­ maman daıarlandy. Sonda osy­nyń­ bárin joqqa shyǵarǵyńyz kele me?

– Munyń bári oqý júıesiniń ózgerýimen tikeleı baılanysty bolyp otyr. Naǵyz kerek pánder qysqartylyp ketti. Al, shyn máninde, biz tájirıbe turmaq, teorııanyń ózin durys oqyta almadyq. О́ıtkeni buryn 5 jylda daıarlanatyn energetıkter men ınjenerlerdi qazir 4 jylda daıarlap júrmiz. Buryn mundaı mamandardy tehnıkýmdardyń ózi tórt jyl oqytatyn. Qazir tórtjyldyq bakalavrıatta stýdentter salanyń kirispesin ǵana meńgerip shyǵady.

– Biraq álem jyldam damyp jatyr ǵoı. Tıisinshe, mamandardy daıarlaý ýaqyty da qysqara tústi emes pe?

– Dini jýan aǵashty birden qushaǵyńa syıdyra almaısyń ǵoı, oqý da sol sekildi. Aıtalyq, matematıkanyń birneshe bólimi bar. Qazir sony ınjenerler bir-aq semestr oqıdy. Keı jerde eki semestr oqytady. Demek, stýdent matematıkany tolyq meń­ger­meıdi. Sol sekildi fızıkany buryn eki semestr oqytsa, qazir buǵan bir-aq semestr arnalǵan. Mate­matıka men fızıkany durys meńgermegen ınjener qalaı­sha báse­kege qabiletti bolady. Elektr tehnıkanyń teorııasyn, bola­­shaq elektr energetıkterdiń negiz­gi pánin buryn úsh semestr oqy­ta­tyn, qazir bir, bolmasa eki semestrde stýdent sanasyna sińirip júr­miz. Bizdegi ınjenerlik sala­nyń bári osyndaı daǵdarysqa ushy­rap otyr.

– Daǵdarystan shyǵý úshin ne isteý kerek?

– Aldymen oqý júıesin ózger­tý­ kerek. Oqý júıesiniń aınasy – onyń baǵdarlamasy. Qazir qol­danystaǵy qazaq tilindegi daıyndyq baǵdarlamalary jalpylama sózden ǵana turady. Biz de stýdent boldyq. Kezinde ekinshi, úshinshi kýrstarda ótken, praktıka júzinde úırengen dúnıelerimizdi qazirgi ınjenerler kitaptan ǵana oqıdy. Shynyna kelsek, teorııa­nyń ózin qatyrǵanymyz shamaly. Mysaly, arnaıy bekitilgen baǵdarlamada «transformatordyń bos júri­­si» degen termın bar. Trans­for­mator bos júretin kisi me edi? Adam ǵana bosteki júredi. Al endi osyny oqyǵan stýdent transformatordyń bos júretindeı aıaǵy bar ma dep bas qatyrady. Bul bir ǵana mysal. Qysqasy, bizge baǵdarlamany durystaý kerek jáne ol ınje­ner­lik salaǵa baǵyttalýy qajet. Keńes ókimetinen beri kele jatqan baǵdarlamanyń ozyǵyn alyp, tozyǵyn tastaý kerek. Bul rette bir ınjenerge barlyq baǵytty qatar úıretýdiń qajeti shamaly. Máselen, fızıka bólimderiniń ishinde balanyń oı-sanasyn damytatyny – mehanıka. Mehanıkany túsingen, meńgergen stýdent denege túsetin kúshti, qozǵalysty op-ońaı esepteı alady. Mehanıka arqyly kez kelgen salany esh qıyndyqsyz túsindirýge bolady. Ǵylymnyń, bilimniń basty maqsaty – túsiný. Al túsin­dire­tin – fızıka. Túsin­gen dúnıeni júzege asyrýǵa matematıka kerek. Matematıka – bilimniń qupııa­syn ashatyn kilt. Mine, mehanıka, matematıka sekildi negizgi baǵyt­tar­dy tańdap alý mańyzdy.

– «Keńes ókimeti kezindegi baǵ­dar­­la­many paıdalaný kerek» degen oı aıttyńyz. Bul kelmeske ketken dúnıeni kók­seý emes pe? Jalpy, biz nelikten keńestik baǵ­dar­­la­many úlgi etýimiz kerek? Nege Amerıkanyń ozyq baǵdarlamasyn paıda­lan­basqa?

– Amerıkanyń baǵdarlamasy durys bolsa, bul salada bizden áldeqashan ozyp keter edi. Ondaǵy energetıka ǵylymynyń negizi de keńestik baǵdarlamada jatyr. Muny álem áldeqashan moıyndap qoıǵan. Endeshe, álem moıyndaǵan dúnıeden biz nege bas tartýymyz kerek? Qaıta keregin alyp, paıdalanaıyq. Kerek emesi qalsyn.

– Túsinikti. Aǵa, redak­sııa­myzǵa elektr energııasyn taratý máselesine qa­tysty oqyr­man­dar birneshe ret ha­bar­­las­qan bolatyn. Ásirese Qara­ǵan­dy, Ulytaý óńirindegi aýyl tur­­ǵyn­­da­rynyń stansalar óndir­gen elektr energııasyn orta jol­­dan satyp alyp, jer-jerdegi tuty­ný­shy­larǵa tara­ta­­tyn deldal kompanııa­lar kóp ekenin ári bulardyń oıyn ere­­je­si sát saıyn ózgeretinin aıtyp shaǵym­dan­ǵany esimizde. Osy qanshalyqty durys?

– Bul – aýadan aqsha jasaýdyń amaly. Biz keńes ókimetiniń júıesinen alystap, kapıtalızm jolyna túsýdi maqsat ettik. Kapıtalıstik qoǵamda bir ǵana maqsat bar – baıý. Shyn kapıtalıster bireýdiń dúnıesin tartyp alyp baıymaıdy. Olar ózderiniń oı-ıdeıasymen, is-áreketimen kásip jasaý arqyly dáýletke keneledi. Al biz kásipti násip etpeı-aq kapıtalıst bolǵymyz keledi. Sizdiń aıtyp otyrǵan máseleńiz de – sol. Basqa eshteńe de emes. Mundaı deldal kompanııalar bizge qajet emes. Eger ondaı kompanııa energetıka salasyndaǵy beldi oıynshyǵa aınalamyn degen nıetpen Germanııanyń, Amerıkanyń, Qytaıdyń ozyq tehnologııasyn elge ákelip, elektrtehnıkalyq zaýyt salsa, sóıtip elektrge qajetti túrli jabdyqtar shyǵarýdy jolǵa qoısa, onda áńgime bólek. Biraq biz munyń birin de isteı almaı otyrmyz. О́ıtkeni shetelder ozyq tehnologııasyn eshqashan satpaıdy. Qalǵan-qutqanyn ǵana beredi. Táýelsizdik alǵannan keıin Ekibastuzdaǵy GRES-1-de amerıkalyqtar jumys istegen jyldary sol stansada men de eńbek ettim. Solardyń qatarynda Ikbal Syddyq degen pákistandyq azamat boldy. Orysshaǵa sýdaı. Sóıtsem, Máskeýdegi men oqyǵan energetıkalyq ınstıtýtta bilim alypty. Bir kúni álgiden «Bizdiń stansany damytý úshin ne istep jatyrsyzdar, qarjyny qaıdan alasyzdar?» dep syr sýyrtpaqtadym. Betime qarap kúldi de: «Eshbir kapıtalıst saǵan bir tıyn da ustatpaıdy. Kerisinshe, biz aqsha tabýǵa keldik», dedi. Sodan bular aqshany qandaı jolmen tabady dep oılandym. Aqyry jaýabyn taptym. Olar kásiporyndaǵy myńdaǵan qyzmetkerdi qys­qartty. Únemdelgen aqshany qal­taǵa bas­ty. Sóıtip, stansadan únemdelgen aqshany sol stan­sanyń ózine jumsady, óz qaltasynan bir tıyn da shy­ǵar­mady. Al, shyn máninde, Eki­bas­tuzdyń GRES-1 stansasyn sol kezde amerıkalyqtar emes, ózimizdiń ınjenerler kóterdi. Bir blokpen ǵana qalǵan stansany qýatty kásiporynǵa aınaldyrdy. Qazir munda 7 energoblok jumys isteıdi, 8-si endi qosylmaq, buıyrsa. Muny táptishtep aıtyp otyrǵanym bizdiń qoǵamda «strategııalyq nysandardy jekemenshikke berý kerek» degen oı jıi aıtylady. Shyndyǵynda, jekemenshik mundaı nysandarǵa durys qaraı almaıdy, kerisinshe osynyń esebinen tek paıda tabýdyń qamyn ǵana kúıtteıdi. Sondyqtan strategııalyq nysandardyń barlyǵy memlekettiń tikeleı baqylaýynda bolýy kerek. Másele mynada. Joba jasalǵan kezde árbir kúrdeli jóndeý, aǵymdaǵy jóndeý sekildi túrli maqsatqa dep salyqtar salynady. Mysaly, taza tabystyń 3,3 paıyzy qyzmet kórsetýge, ­­2 paıyzy jańartý jumystaryna, 4 paıyzy kúrdeli jóndeýge jumsalady delik. Jekemenshik kompanııalar osy talaptardy kóp jaǵdaıda oryndamaıdy. Kúrdeli jóndeý júrgizetin ýaqyt taıasa da, «jumys istep tur ǵoı» dep qondyrǵyny toqtatpaıdy. Ábden isten shyqqanda ǵana jan­ta­lasyp jatady. Minip júr­gen kóligimizdiń ózin jylyna bir ret tehnıkalyq baıqaýdan ótki­ze­miz ǵoı. Bul da sol sekildi. Mine, jekemenshiktiń osyndaı qıturqysy bar. Strategııalyq nysandardyń barlyǵy memleket menshiginde bolýy kerek deıtinim sondyqtan.

– Endeshe, «memleket – na­shar­­ menedjer» degen támsildi nege alǵa tartyp júrmiz?

– Jaýapty orynda biliksiz adam­dar otyrsa, nashar mened­jer bolmaǵanda qaı­tedi? Ener­ge­tı­ka­ny dáriger ne mal dárigeri basqarsa, nashar bolmaǵanda nesi qaldy. Bizde energetıkany energetık basqarmaıdy, durysy basqartpaıdy. Sebebi ol jumystyń jaıyn biledi. Al mundaı adam bıliktegilerge qashanda kedergi keltiredi. Sondyqtan mundaı máselege úlken jaýapkershilikpen qaraý mańyzdy. Mınıstrdi joǵary­dan top etkizip qoıa salmaı, tómennen joǵaryǵa qaraı satylap daıarlaý kerek. Áıtpese, keńse­­den shyqpaǵan adamǵa shıki nan da jaqsy, pisken nan da jaqsy emes pe?

– Jýyrda Astana halqy birneshe saǵat jaryqsyz qal­dy. Iri megapolıste osyndaı keleńsiz jaǵdaıdyń oryn alýy qalypty dúnıe me?

– Joq, álbette. Bul – úlken kemshilik. Elektr energetıkasy júıesinde túrli mamandar jumys isteıdi. Biri jóndeýmen aınalyssa, ekinshisi iske qosýǵa jaýapty, úshinshisi jalpy úderisti qadaǵalaıdy degendeı. Al bizde jóni túzý bir «releıshık» shyqsa murnymdy kesip bereıin. Mysaly, men «releıshık» emespin. Ony daıyndaýmen aınalyspaımyn da.

– «Releıshık» degenińiz kim?

– Energetıkadaǵy qorǵanys­pen, qaýipsizdikpen aınalysatyn ma­man. Buryn osyndaı mamandyq bol­ǵan, qazir joq. Onyń min­de­ti – elektr energetıkasy júıe­sin­de ornalasqan elektrlik qon­dyr­­ǵylardy qorǵaıtyn júıe qurý. Siz ben bizdiń ómirimizden bólek, tehnologııalyq úderisti de qorǵaıtyn júıe bar. Aıtalyq, olar qysqa tuıyqtalý bolǵan kezde júıeniń qalaı jumys isteý kerektigin aldyn ala rettep qoıady. Sonyń nátıjesinde, qysqa tuıyqtalý bolǵanda qajetti aıyrǵysh ózdiginen elektr tizbegin ajyratady, qalǵandary jumys istep tura beredi. Mine, osy júıe jumys istemese apat odan ári ulǵaıa beredi. Munyń sońy júıelik apatqa ulasady. Bul relelik qorǵanystyń durys jolǵa qoıylmaǵandyǵynan. Astanada oryn alǵan apat bizge osynyń qanshalyqty mańyzdy ári eldegi jaǵdaıdyń qanshalyqty kúrdeli ekenin taǵy bir márte baıqatty. Bul jerde de kadr máselesi aldymyzdan shyqqanyn eske salaıyq. Buryn Almatyda energetıkterge arnalǵan biliktilikti arttyrý ıns­tı­týty jumys istedi. Jergilikti mamandar osy jerge kelip arnaıy kýrstardan ótetin, biliktiligin shyńdaıtyn. Qazir atalǵan ıns­tıtýt joq, jabylyp qalǵan. TMD tóńireginde mundaı ınstıtýt qazir Sankt-Peterbýrgte ǵana bar. Buǵan barýǵa árkimniń shamasy kelmeıdi. Sondyqtan bilikti energetıkterdi daıarlaý úshin bizdiń el túpkilikti ózgerister jasaýy kerek, úlken reforma qajet.

– Álemdik trendten qalmaı biz de kún, jel, sý elektr stansalaryna jappaı kóship jatyrmyz. «Jasyl energetıka» degen uǵymnyń sanamyzǵa sińip ketkenine de birshama ýa­qyt boldy. Biz ataǵan jańa­shyl­­dyqtar jaqsy nátıje bere ala ma?

– Eger kún, jel, sý elektr stansalaryna qajetti jabdyqtardyń bárin ózimizde shyǵarsaq bular­dyń paıdasy shashetekten. О́ıtkeni tıimdi ári arzan. Sondaı-aq bul qadamymyz ózge memleketterge ónege bolar edi. Al biz dál qazirgi ýaqytta bulardyń birin de ózimizde óndirmeımiz. Syrttan satyp ákelemiz. Mundaı jaǵdaıda tıimsiz, árıne. Qyp-qyzyl shyǵyn. Sebebi ımporttyq ónimniń baǵasy qashanda qymbat. Onyń ústine ozyq dúnıesin eshkim de ustata salmaıdy. Mysaly, Ereımentaýdyń aınalasynda aınalyp turatyn úlken jel generatorlaryn alaıyq. Eger sony túgeldeı elimizde qurastyrsaq, kóp dúnıeden utar edik. Al mundaı jobalar bizde bar. Tehnıka ǵylymdarynyń doktory Marat Qambarovtyń Jońǵar qaqpasyna arnap jasaǵan 40 metr/sekýndtyq daýyldy jelge shydaıtyn, kezinde Astanadaǵy EHRO kórmesine qoıylyp, joǵary baǵalanǵan jel qondyrǵysyn paıdalanýǵa bolady. Osy arqyly qýattylyǵy 1-5 megavatqa deıin jetetin otandyq jel stansasyn salyp, sonyń ıgiligin kórýge múmkindik bar. Alaıda álgi jobasyn júzege asyrý úshin ǵalymnyń barmaǵan jeri, ashpaǵan esigi joq. Qoldaý tappady. Bir qyzyǵy, atalǵan joba elimizde ótken ǵylymı konkýrsta úshinshi oryn aldy, al Qytaıda 100-den asa memleket baq synaǵan baıqaýda birinshi oryndy, Los-Andjelestegi álemdik konkýrsta da bas júldeni ıelengen.

– Demek, dástúrli ener­ge­tı­ka­­dan bas tartýǵa bolmaıdy ǵoı?

– Álbette. Dál qazirgi ýaqytta mundaı qadamǵa barýǵa áste bolmaıdy. Keri­sinshe elektr stansalarynyń janynan kómirdi tereń óńdeıtin óndirister ashý kerek. Mysaly, Ekibastuzdyń kómirin otyn retinde ǵana paıdalanbaýymyz qajet. Tereńdete óńdesek sol kómirden benzın, solıarka, mazýt, gaz alýǵa bolady. Sondaı tehnologııalardy ornatyp, kómirdi tereń óńdeýden ótkizip baryp usynsa, elektr stan­­salarynan ekologııaǵa esh­­­­qan­­daı zııan kelmeıdi. Iá, mun­­­daı óndiristi ornatý úshin qyrýar qarjy kerek. Biraq bolashaǵymyzdy oılasaq, osyndaı qadamǵa barýǵa tıispiz. Sonda atom elektr stansasyn salýdyń da qajeti bolmaıdy. Ońtústik óńirge elektr stansasyn salyp, Ekibastuzdyń óńdelgen kómirin paıdalansaq ta biraz máseleniń túıini tarqar edi. Ári bul atom stansasymen salystyrǵanda áldeqaıda arzanǵa shyǵady.

– Elimizge atom stansasy kerek­ pe?­

– Dál qazir kerek dep aıta almaımyn. Energııa kózin salý úshin óndiris qýattaryn damytýymyz kerek. Ágerekı atom stansasyn salý qajettiligi týa qalsa, ony Balqash kólinen árirek ornatqanymyz abzal. Kóldi lastamaǵan jón. Bir mysal keltireıin. Pavlodar óńirindegi Aqsý qalasynda ornalasqan elektr stansasy áýelde qate salynǵan. Onyń paıdalanylǵan sýy Ertis ózenine quıylady. Ertistiń bir jaq bóligi saqyldaǵan sary aıazdarda da qatpaı, býy burqyrap jatatyny sondyqtan. Bul ekologııaǵa zııan, árıne. Ertistiń jaǵdaıy osydan buzyldy. Áý basta bul stan­sany ózennen shamamen 10 sha­­qy­rymdaı alystaý jerge orna­typ, Ekibastuzdaǵy GRES-1­ stan­sa­sy­nyń aýmaǵyndaǵy sekildi sý saqtaıtyn tereń qoıma salý kerek edi. Sonda qazirgideı máselemen betpe-bet kelmes edik. Sóz joq, kez kelgen óndiristen shyqqan sý ekologııaǵa zııan. Balqash ta osyndaı kúıge ushyramasa eken deımiz. Jalpy, jylý stansasy men atom stansasynyń bir ǵana aıyrmashylyǵy bar. Alǵashqysynda kómir jaǵyp, sýdy qaınatyp, bý arqyly týrbınamen generatordy aınaldyryp elektr qýatyn alamyz. Ekinshisinde atom paıdalanylady. Ol ıadrolarǵa bólinedi, odan jylý shyǵady, ári qaraı sý qaınaıdy. Odan keıingi sıkl jylý stansasynykimen uqsas.

– Áńgime aýanyn ǵylymǵa qa­raı­­ bursaq. Elektr energe­tı­kasy­na­ ǵylym qanshalyqty kerek? Áıt­pe­se, muny «eki symdy jalǵaý» dep túsine­tin­der áli de kóp.

– Energetıka eki úlken saladan turady. Biri – jylý energetıkasy, ekinshisi – elektr energetıkasy. Jylý energetıkasy – elektr energetıkasynyń negizi. Jylýdy túrlendirý arqyly elektr qýatyn alamyz. Qazir kún energetıkasyn paıdalanýǵa den qoıylyp jatyr. Ásirese kún sáýlesin tikeleı túrlendirý arqyly elektr qýatyn alyp júrmiz. Kún panelderin aıtyp otyrmyn. Olar kúnniń sáýlesin birden elektr qýatyna aınaldyrady. Biraq olardyń paıdalaný koeffısıentteri óte tómen. Maqtaǵanda ónimdiligi 30-35 paıyzǵa jeter. Áıtpese, 12-20 paıyzdan aspaıdy. Eger osyǵan birjola bet buramyz desek, onda úlken aýmaq kerek. Mal aıaǵy jetpeıtin, saıyn dalaǵa salsaq, paıdasyn kórýge bolar edi. Aıtalyq, Qyzylorda men Jezqazǵannyń arasyndaǵy adam aıaǵy baspaıtyn Betpaqdalaǵa ornatsaq bolady. Alaıda mundaı panelderdiń ózi arzan turmaıdy. Shyǵyndalyp shetelden aldyr­saq, qaryzyn balamyzdyń balasy óteıtin sekildi ǵoı. Al eger bul panelderdi ózimiz shyǵarsaq, bul endi basqa áńgime. Joǵaryda «jasyl energetıka» dep aıttyńyz ǵoı. Bul ázirshe bizge tıimsiz. Birinshiden, buǵan qyrýar qarjy kerek. Ekinshiden, Germanııa tájirıbesinen sabaq alýymyz qajet. Nemister «jasyl energetıkamen» belsene aınalysqany sol, jylýsyz, elektr qýatynsyz qaldy emes pe? Endi qaıtadan kómirmen jumys isteıtin dás­túrli jylý-elektr stansalaryna kóship jatyr. Sondyqtan dúrmekke erip, dúńkildeı berýge bolmaıdy. Sol sekildi jel elektr stansalarynyń da zııany bar. Birinshi kezekte ushqan qusqa, jortqan ańǵa zııan. Odan keıin stansadan úzdiksiz shyǵyp turatyn shýyldyń da zardaby bar. О́kinishtisi, bulardyń mundaı kemshiligin eshkim aıta bermeıdi. Osynyń bári ǵylymı zertteýdi qajet etedi.

– О́z tarapyńyzdan otan­dyq energetıkany damytýǵa qan­­daı da bir joba usynyp kórdińiz be?

– Árıne. Tizip aıtsam maq­tan­ǵan­daı bolamyn ǵoı. Onyń ústine biz usynǵan jobalar úkimet tara­pynan qoldaý tappady. Qazir kúnimiz bızneske qarap tur. Al olar bizden qarjy talap etedi. Ǵalymdarda qarjy qaıdan bolsyn. Máseleniń bári qarjyǵa tireledi. Sondyqtan «úkimet – ǵylym – bıznes» úshtigi tize qosýy kerek. Sonda biraz dúnıe tyndyrýǵa múmkindik bar. Áıtpese, otandyq ǵalymdarda joba da, ázirleme de jetkilikti. Máselen, jýyrda elektr energetıkasyn jyldam esepteýge arnalǵan bir jobam Dýbaıda 69 memlekettiń ókilderi qatysqan ǵylym boıynsha ótken álem chempıonatynda kúmis júldeger atandy. Jalpy esepte 14-oryndy ıelengen elimizdiń óz ǵalym­da­ry daıyndaǵan, tıisinshe jer-jahannyń ǵylymı qaýym­dastyǵy oń baǵalaǵan jobalar shynymen erekshe. Tek álemde moıyndalǵan sol jobalarǵa óz elimizde moıyn burylmaıtyny ókinishti.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Farhat QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»