Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Shynymen de, ulttyq kıno degenimiz ne? Ol qandaı talaptar negizinde saralaýǵa tıis? Tarıhı kınolardyń barlyǵy qazaqy, muraty ulttyq pa? Nemese ulttyq kıno túsirip júrgen rejısserlerdiń bári birdeı tarıhı taqyrypty tushymdy sóılete aldy ma? Qazaq kınosy qanshalyqty rýhymyzdy oıata alyp júr?
Árıne, ulttyq kıno uǵymynyń aýqymy óte keń ǵoı. Sonyń ishinde, ásirese, tarıhı fılmderdiń qabyldaný men rýhty oıatý hám ótkenimizdi tiriltýdegi, ultymyzdyń basynan ótkergen túrli jaǵdaılardy tanyp, kórkem tilde baǵalaı bilýge sińirer eńbegi eren. Sondyqtan bolsa kerek, tarıhı taqyryptardaǵy týyndylardyń túsirilýi – qazaq kórermeni úshin qashanda asyǵa kútetin qýanyshty jańalyqtar qatarynda. Al ol fılm tarıhymyzdy sóıletýden bólek, qanshalyqty kıno tilin ıgere alyp jatyr – ol da mańyzdy másele.
Qazaq kórermeni taǵatsyzdana kútken sondaı fılmniń biri – «Kóshpeliler» bolatyn. 2005 jyly jaryqqa shyqqan tarıhı týyndyny túsirý úshin memleketten 25 mln dollar bólindi. Qyrýar qarjy quıylǵan fılm dál sol deńgeıde ulttyq údeden shyǵa aldy ma? Ony kınosynshy Gúlnár Ábikeevanyń myna pikirinen asyryp aıta almaspyz: «Meniń óz basymda, onyń qazaq kınosyna aınala almaıtynyna áý bastan kúmán bolǵan. «Kóshpeliler» jobasynyń qazaq mádenıetine qatysy shamaly. Ol qazaq tarıhy negizinde túsirilgen amerıkalyq kıno bolyp shyqty».
Ábikeeva ádilin aıtty. Rasymen de «Kóshpelilerdi» taza qazaqy, rýhymyzdy oıatqan fılm dep aıtý qıyn. Biraq atyshýly joba odan keıin túsiriler tarıhı týyndylar úshin tamasha tájirıbe bolǵany sózsiz. «Kóshpelilerdegi» jetistikten úırenip, kemshiliginen sabaq alǵan Aqan Sataev, Rústem Ábdirash syndy rejısserler endi basqa tanym deńgeıinde fılm túsirýge talpynys jasaı bastady. Sonyń jarqyn bir kórinisi – «Jaýjúrek myń bala».
2012 jyly tarıhı taqyryptaǵy tyrnaqaldy týyndysyn ekshn janrynda bastaǵan rejısser Aqan Sataev qashanda kórermen kókeıindegisine dóp túsýge daǵdylanǵan. Jońǵar shapqynshylyǵy – azattyq úshin jan berisip, jan alysqan árbir qazaq balasynyń qanymen jazylǵan tarıh. Atynyń ózi áıgilep turǵandaı, fılm jaýjúrek myń balanyń álem tarıhynda eń uzaqqa sozylǵan joıqyn urys – qazaq pen jońǵar soǵysy kezindegi erlik taǵdyryn pash etedi. Aıtýly týyndy esimi keıingi urpaqqa tarıhı jyrlar men ańyzdar arqyly jetken erjúrek sarbaz Sartaı syndy júzdegen bozdaqtyń taǵdyrynan syr shertip, búgingi urpaqty otansúıgishtikke tárbıelep, namysyn shyńdaı túsýge túrtki boldy desek, qatelespespiz. Erlik pen mahabbat qana emes, qatygezdik pen qyzǵanyshty qatar órgen fılm sıýjeti á degennen kórermen kóńilinen shyqty. XVIII ǵasyrda qazaq halqynyń rýhy osy fılmdegideı bıik bolǵanyna Sartaı men Taımastaı batyrlardyń rólin kemeline keltire keıiptegen akterler oıyny arqyly kóz jetkizdik. «Biz júz bolsaq ta, árqaısymyz on jońǵarǵa tótep beremiz, sondyqtan biz – myńbyz», dep Sartaı batyrdyń jasaǵyna qarata aıtqan sózi uly dala rýhyn tiriltkendeı boldy. Kınodan qanattanǵan kópshilik uzaq ýaqyt erlik týraly fılmniń áserinen shyǵa almaı júrdi. «Jaýjúrek myń bala», sóz joq, qazaq halqynyń rýhyn bıiktetip, yntymaǵyn nyǵaıtqan naǵyz ulttyq fılm boldy desek, qatelespeımiz.
«Jaýjúrek myń baladan» jemisti bastalǵan Sataevtyń tarıhı fılmdegi tabysty qadamy araǵa jyldar salyp «Tomırıs» jáne «Qasym han» fılmderimen tolyqty. Saq patshaıymy, jalpy tarıhı fılm túsirýdiń qyr-syryn rejısserdiń ózi aıtyp berdi: «Tomırıs» – aýqymdy joba. Eki jarym myń jyl buryn bolǵan tarıhty ekranda kórsetip qana qoımaı, oqıǵany shynaıy sóılete bilý sýretker retinde maǵan qıyn ári qyzyq boldy. О́ıtkeni ultymyz úshin ulyq esimder qataryna engen áıgili Saq patshaıymynyń erligi kúlli qazaq úshin qasterli. Árqaısymyzdyń boıymyzda Tomırıstiń rýhy bar. Sondyqtan da qatelesýge, bosańsýǵa jol joq. Túsirilim jumystary bastalǵan sátten bastap úzdiksiz izdenýge, ár derekke den qoıyp saraptaýǵa, Saq patshaıymynyń bolmysyn barynsha jan-jaqty qyrynan ashý jolynda ter tóktik», deıdi.
Rejısser Rústem Ábdirash ta Sataev salǵan súrleýdi sátti jalǵady. Ol túsirgen qos bólimdi «Qazaq handyǵy. Almas qylysh» jáne «Qazaq handyǵy. Altyn taq» fılmderi de kórermenin rýhtandyrǵan týyndylar qatarynda. Kınokartına barynsha sıýjet nanymdylyǵy men ekshn ádisterin ıgerýge batyl qadamdar jasaǵan. Sol arqyly fılmniń oqıǵa dınamıkasyn arttyryp, dramalyq qaıshylyǵyn qalyńdatqan. Qaırat Kemalov, Erkebulan Daıyrov, Doshan Joljaqsynov, Iisbek Ábilmájınov, Aıan О́tepbergen, Meıirǵat Amangeldın, Nııazbek Shaısultanov, Qarlyǵash Muhamedjanova, Ińkár Ábdirash, Álisher Súleımenov bastaǵan akterler jumysynan da sátti izdenister izin kórýge bolady.
Sol sekildi jýrnalıst Maııa Bekbaeva túsirgen derekti fılmdegi Alash arystarynyń sıkldi tarıhynan rýh alyp, tanym keńeıtken kóziqaraqty kórermen jekeleı tulǵalar týraly túsirilgen «Mustafa Shoqaı», «Ámire» syndy kórkem fılmderdiń de jaryqqa shyǵýyn jańalyqqa balap, taǵatsyzdana kútti.
Azattyq rýhy degennen týyndap otyr, qazaq Alash arystary beınesiniń kıno tilinde sóıleýin uzaq kútti. Oqtyn-oqtyn tabysty talpynystar jasalǵanymen, kópshiligi kemshiligimen qatar júrdi. Sol sebepti de kórkem týyndylarǵa jalǵan uran nemese hronologııalyq derekti fılm janrynan asa almaıtyn qoıyrtpaq kınolardy telýmen kóńil jubattyq. Álbette, onyń kórkem dúnıe emes ekendigin, taqyryp tereńinen qaýzalmaı tek teńizdiń betin ǵana qalqýmen shektelgenin bilip tursaq ta, moıyndaǵymyz kelmedi. Baqytymyzǵa oraı qazaq kıno álemine Alash arystary artqan amanatty arqalap rejısser Murat Esjan bastaǵan shyǵarmashylyq top «Abaı joly», «Ahmet.Ult ustazy», «Mirjaqyp. Oıan, qazaq!» serıaldaryna sony jol salyp, sanaǵa silkinis jasaǵanyn kórgende, qazaq úshin shyn máninde, aq túıeniń qarny jarylǵandaı qýanyshty kúıdi bastan keshtik. Sebebi Alash taqyryby – uzaq kútken ulaǵat, ótelmegen paryz edi.
– Ahmet týraly erte oılandym. О́negeli ómirinen fılm túsirýge tatıtyn qandaı tulǵalar bar dese, meniń oıyma aldymen Ahmet oralatyn. Keıin kıno salasyna aralasqannan keıin de Ahmet oıymda júrdi. Oraıy endi kelgen eken. Aqańnyń obrazyn ashý úshin kóp nárseni qamtýǵa qarmandyq. Bul arada meniń maqsatym óner týyndysyn jasaý emes. Túsirgen kınom teleserıal nemese kórkem shyǵarma bolsyn degen oı bolǵan joq. Aqań arqyly jańalyq ashaıyn, ózimdi kórseteıin de demedim. Bar maqsatym qandaı ádisti qoldansam da Aqańnyń bıik tulǵasyn, synbas rýhyn kórermenge jetkizý, osy rýh arqyly kórermen júregine sáýle berý boldy. Sosyn da biz bul telehıkaıada derekti fılmniń de, kórkem fılmniń de elementterin aralastyryp paıdalana berdik, – deıdi alty bólimdi «Ahmet. Ult ustazy» tarıhı serıalynyń rejısseri Murat Esjan.
Tek bir ǵana áttegen-aıy – osyndaı aýqymdy da qazaq úshin qasterli úlken taqyryptar qaýzalǵan jobalarǵa bóliner qarjynyń mardymsyzdyǵy da kóp jerde shyǵarmashylyq muratty júzege asyrýda qolbaılaý bolǵandyǵy jandy jabyrqatady. Onyń jaıyn fılmde basty rólde oınaǵan akter Baıǵalı Esenálıev ashyna aıtyp berdi. О́ziniń bul rólge qalaı tańdalyp alynǵany jóninde de áńgimeledi.
– Teatrda «Abaı» spektakli qoıylǵaly jatsa akterlerdiń barlyǵy taqııa kıip ketýshi edi. Sol sııaqty ultymyzdyń uly ustazy Ahmet Baıtursynuly týraly kıno túsiriledi degen habar taraǵannan-aq tanystarymnyń barlyǵy shetinen Aqańdykindeı shoqsha saqal qoıa bastady. Árqaısysynyń Ahmet rólinen dámeli ekeni aıtpasa da túsinikti edi. Solardyń arasynan qaısysy laıyqty dep portrettik uqsastyq izdep júrgenimde, rejısserdiń tańdaýy maǵan túsken eken.
Á degende sene almadym. О́ıtkeni úmitkerler kóp bolǵanymen, maǵan kelgende anaý aıtqandaı qatań kastıng te jasalmady. Tek rejısser syr sýyrtpaqtap, uzaq áńgimelesti. Sol suhbattasýdan keıin-aq sanamda jylt etken úmit sáýlesi sóne bastaǵandaı edi. Rejısser armanyma atústi qaraǵandaı boldy. О́zime «irkteýden ótpedim» dep kesim de shyǵaryp qoıdym. Sóıtsem, Murat meni basqa ádispen tańdaǵan eken. Osydan birneshe jyl buryn bergen suhbatymda: «Alash arystarynyń bireýiniń rólin oınasam, armanym joq» degen edim. Alla sol tilegime jetkizipti, – degen Ahmet Baıtursynuly rólin oınaǵan akter, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Baıǵalı Esenálıev túsirilim kezindegi qıyndyqtarǵa da toqtaldy. – Meniń janymdy ýdaı ashytqan bir jaıt – ol ulttyq taqyryptaǵy telehıkaıalarǵa qarjynyń óte az bólinetindigi. Aqań úshin, onyń taǵylymǵa toly ómiri úshin 6 serııa óte az. Biraq shyǵarmashylyq top joqtan bar jasap, osyndaı taǵylymy mol týyndyny ómirge ákeldi. Máselen, «Sońǵy ókim» degen fılm túsirildi. Ekeýiniń bıýdjetin salystyrsań, sonyń júzden bir bóligin ǵana alty serııaly telehıkaıaǵa bóledi eken. Al anaý eki-aq serııaly fılmge mıllıardtar jumsalady mysaly. Shirkin-aı, rejısserimiz Murat Esjanda ondaı múmkindik bolǵanda, ol búkil álemdi tańǵaldyratyn polotno jasar edi. Sebebi Murat Alashtyń qaıratkerlerin túgel zerttegen, Ahmet Baıtursynulyna sheksiz ǵashyq jigit qoı. Sol mahabbatynyń kúshi-aq kóp dúnıeniń júzege asýyna sebep boldy.
Al tanymǵa tóńkeris ákelgen sensasııa «Oıan, qazaq!» serıalynyń yqshamdalyp, fılm retinde kınoteatrdan kórsetilýi boldy. Dál sol sátte ádettegi jıi aıtylatyn «Bizdiń elde tarıhı kınolar az túsiriledi. Mundaı dúnıelerdi halyq kórmeıdi, túsinýge kópshiliktiń deńgeıi jetpeıdi» degen qasań túsiniktiń kúl-parshasy shyqty. Demek, kiltin taýyp, júrekti qozǵaıtyn týyndy túsire alsań, ony qabyldaýǵa qarttyń da, jastyń da sanasy sergek eken. Kórsetilimge kiretin bılet tappaı sendelgen nópir halyqtyń yqylasy, aptalyq reıtıngtiń kóshin bastaǵan «Oıan, qazaqtyń» qarqyny shyn máninde rýhty oıatqan oqıǵa boldy.
– Rejısser habarlasyp, «Oıan, qazaqtyń» yqshamdalyp, kınoteatrǵa jalpyulttyq prokatqa shyǵatynyn aıtqanda, shynymdy aıtsam, onyń osynshalyqty tabysqa jetetinine kúmánim boldy. «Alty serııasyn kórip qoıǵan kórermen qaltasyndaǵy aqshasyn qurtyp kınoteatrǵa taǵy da kele qoıar ma eken?» degen oılar meni keri tarta berdi. Biraq alǵashqy kúnnen-aq atoılap kınoteatrǵa aǵylǵan kórermenniń qarasy, ásirese, jastardyń sheksiz yqylasy qoǵamda qalyptasqan qasań túsinikti joqqa shyǵardy. Sol kezde qateleskenime, «Oıan, qazaqtyń» kókireginde sáýlesi bar jastardy oıata alǵanyna qýandym. Al akter retindegi ózimniń ishki sezimderime toqtalsam, Alash arystarynyń ómir joly, olardyń Táýelsizdigimiz jolyndaǵy jankeshtiligi sanamdy silkidi. Biz Aqań men Jaqańdaı tulǵalarǵa máńgilik qaryzdarmyz, – dep aǵynan jaryldy fılmde Mirjaqyp Dýlatovtyń rólin oınaǵan akter Baqyt Qajybaev.
Iá, kıno – qoǵam ómiriniń aınasy. Ulttyń ustyny men ulylyǵyn kezinde ádebıet arqyly tanyp, tarazylasaq, búginde ol qyzmet ulttyq kınematografııa tiline kóship úlgerdi. О́ıtkeni jahandaný dáýiri jappaı vızýalızasııa jaǵynda. Ne nárseni de kózben kórip baryp, kóńilge toqý – zamannyń óz talaby. Demek, búgingi qazaq kınosynyń aıaq alysy men deńgeı-dárgeıi – ulttyq rýh pen jalpy qazaqy bet-beınemizdiń basty hám negizgi kórsetkishi ekendigin moıyndaýymyz kerek. Osy turǵydan kelgende «Oıan, qazaqtyń» kıno áleminde jasaǵan silkinisi – rýhanı orta úshin naǵyz jańalyq bolǵany sózsiz. Demek, «halyq – tobyr, tereń dúnıeni túsinbeıdi» degen tar túsinik kelmeske ketken eken. Az ǵana aqshaǵa Alash rýhyn atoılatyp, kúlli qazaqty oıatqan, qalǵyp ketken namysymyzǵa qan júgirtip, umytylyp bara jatqan ózimizdi tanytqan fılmniń taǵylymy teńdessiz, endeshe! «Oıan, qazaq» – ulttyń rýhyn oıatqan fılm!
