Abaı – qazaqtyń sony sıpattaǵy ulttyq kórkem ádebıetiniń irgetasyn negizdeýmen qatar halqymyzdyń ózinen keıingi dáýirdegi rýhanı-mádenı damý úderisiniń barsha bolmysy men baǵyt-baǵdaryn aıqyndap bergen kóshbasshy tulǵa. О́ziniń kórkemdiktiń shynaıy qaǵıdalaryna negizdelgen, oqyrmandarynyń sanasyna aınaladaǵy ómirlik aqıqatty boıamasyz ári sonshalyq uǵynyqty sińire bilgen tereń fılosofııaly muralary arqyly ol ult rýhanııatynyń jandanýyna, qoǵamdyq-áleýmettik oı-túsinikter men ádet-ǵuryp, salt-dástúrler júıesiniń jańǵyrýyna, qoǵamda zaman talabyna laıyq bilimdi de parasatty, «ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» tárizdi qymbat qasıetterdi boıyna jınaǵan tolyq adam qalyptastyrýǵa tyń serpin berdi.
Halqynyń muńy men muqtajyn kózimen kórip, júregimen sezine júrip, ultynyń bolashaq maqsaty men muratyn qýatty jyrmen baǵdarlap órnektegen Abaı aqyndyq pen hakimdik dárejege birden samǵap shyǵyp, uly tulǵa atanǵan joq. Ol ata-babalarymyzdyń ejelden kele jatqan baı mádenı qazynasynan nár aldy, Batys pen Shyǵystyń klassıkalyq muralarynan syr sýyrdy. Bar asylyn adamzattyń keleshek órkenderiniń ıgiligine baǵyttady. О́zi de aınalasyna talantty jas, talapty órenderdi toptastyrdy. О́nerge baýlydy. Oqý-bilimge umtyldyrdy. Jaqsydan úırenýdi usyndy. Sol arqyly ustazdyq dárejege kóterildi. Uly ustazdyń ulaǵaty mol osynaý oı-qazynasymen tynystap kele jatqan eki ǵasyrdyń júzinde qazaq dalasy san taraý synnyń tezinen súrinbeı ótip, álemdik qaýymdastyqtyń teń dárejeli tulǵalarynyń qatarynda asa mártebeli minbelerden óz únin jetkize alatyn eńseli elge aınaldy.
Oıshyl Abaı «Bilimdiden aıaman sózdiń maıyn...», dep óz júreginen shyqqan barsha asyl oılaryn keıingi urpaqtarǵa amanattaı otyryp, «Júregińe súńgi de, túbin izde, Sonan tapqan – shyn asyl» dep ózinen keıingi urpaqtarǵa halqynyń osynaý tereń de baı rýhanı qazynasyn baǵalaı bilýdi nusqady.
Al hakim Abaı usynǵan osy «shyn asyl» degen ne, qandaı qazyna? Abaı júreginiń túkpirine uıalaǵan arman, oı álemin mazalaǵan maqsat ne edi? «Maqsutym til ustartyp, óner shashpaq, Nadannyń kózin joıyp, kóńilin ashpaq», – dep ózi aıtqandaı, jurtynyń sanasyn oıatýǵa, kóńiline sáýle túsirýge qajet nendeı asyl dúnıe? Búgingi qazaq qaýymynyń, óskeleń jastarynyń osynaý asyl qazynany boıyna sińirýi qanshalyqty qajet?
Kezinde Abaı babamyzdyń júregin tynshytpaı, «myńmen jalǵyz alystyrǵan» kúrdeli kezeńniń ózinen týyndaǵan osynaý saýaldarǵa jaýap izdeý oıshyl aqynnyń týǵan halqy úshin atqarsam degen mindetin, jetsem degen muratyn aıshyqtap beretinine sóz joq. Túıindep aıtqanda, uly Abaıdyń temirqazyq juldyzdaı myzǵymas armany – qazaq jurtynyń bilim-ǵylymdy meńgergen baqytty bolashaǵy edi. Oǵan jetýdiń sara joly adaldyq pen ádildikke qurylǵan qoǵam ornatý, parasatty «tolyq adam» qalyptastyrý, órkenıetti ǵylym-bilimmen sýsyndaǵan jańa urpaq tárbıeleý bolatyn.
Abaı armanynyń túp negizinde jatqan zaman talaptaryna laıyq urpaq tárbıesi tarıhtyń qaı kezeńinde bolsyn asa mańyzdy másele bolǵany da, bolary da anyq. Al aqyn ómir súrgen dáýirde bul asa qıyn is edi. Ol kezeń qazaq dalasynyń áli de oıanbaı marǵaý jatqan, aınaladaǵy álemdik órkenıettiń sáýlesin jete sezine qoımaǵan, saýatsyzdyq etek alǵan zaman boldy. Mundaı tyǵyryqtan shyǵýdyń birden-bir túzý jolyn Abaı tárizdi ozyq oıly tulǵalar eń aldymen qazaq ortasyna bilimniń shyraǵyn jaǵý dep túsindi. Qazaq jeriniń ár qıyrynda osy baǵytta alǵashqy qadamdar jasaldy. Olar on toǵyzynshy ǵasyrdyń qyrqynshy jyldarynyń basynda Batys ólkedegi Bókeı ordasynda aǵartýshylyqtyń jylt etken tuńǵysh sáýlesi – áıgili Jáńgir hannyń qazaq balalaryna arnap ashqan tuńǵysh mektebi, odan keıingi Torǵaı topyraǵyndaǵy Ybyraı babamyz qalyptastyrǵan bilim mekemeleri qazaq dalasyndaǵy bilim oshaqtarynyń alǵashqy qarlyǵashtary bolatyn. Keńbaıtaq saharany meken etken qazaq jurty úshin bul jetkiliksiz edi.
«Júrektiń kózi ashylsa, Haqtyqtyń túser sáýlesi», – dep Abaı aıtqandaı, qazaq jurtynyń oqý men bilimge degen kózqarasyn jańǵyrtyp, qushtarlyǵyn oıatý úshin eń aldymen qoǵamnyń árbir múshesiniń kókirek kózin ashý qajet edi. Abaıdyń shyǵarmashylyǵy mine, osynaý mindetti is júzine asyrýdy maqsat etken aqyl men parasattyń pármendi úni boldy. Júrek túkpirinde:
«Jasymda ǵylym bar dep eskermedim,
Paıdasyn kóre-tura teksermedim.
Erjetken soń túspedi ýysyma,
Qolymdy mezgilinen kesh sermedim», degen ashy ókinishi bar aqynnyń óziniń aınalasyndaǵy jurtyna, týǵan halqyna, sońyna ilesken jas býyn ókilderine aıtary da, talap eteri de, úmitteneri de mol boldy. Janyn jaralaıtyn, júregin syzdatatyn jaıttar da az emes edi.
«Áýeli – bilim-ǵylym tabylsa, ondaı-mundaı iske jaratar edim dep, dúnıeniń bir qyzyqty nársesine kerek bolar dep izdemekke kerek.» Ustaz Abaı «oqysam», «bilsem» degen jannyń boıynda osyndaı naqty maqsat bolǵanyn qalaıdy. «Iа tilmash, advokat bolsam» dep kúıki tirshiliktiń qamynan asa almaıtyn, sanasy saıaz oqyǵandardan halyqqa keler paıdanyń joqtyǵyn aıtady.
«Adamnyń kóńili shyn meıirlense, bilim-ǵylymnyń ózi de adamǵa meıirlenip, tezirek qolǵa túsedi» eken. Hakim Abaıdyń osy bir dana sózderin ǵylym men bilimniń sońynda júrgen búgingi árbir talapker, azamat jastar únemi jadynda jattap ósse qandaı ǵanıbet!?
«Ǵylym tappaı maqtanba, О́ner tappaı baptanba». Uly Abaıdyń osy bir dana ulaǵaty qaı zamanda da, kim-kimge de mindetti ómirlik qaǵıda ekeni anyq. Ár adamnyń ómirden alatyn óz orny bolatyny aqıqat. Onsyz tııanaǵy joq adam turlaýsyz kún keshetini anyq. Sanańda sáýle, júregińde aqyl, boıyńda ǵylym men bilimiń bolmasa seniń qoǵamdaǵy ornyńnyń quny qandaı bolmaq? Adam bolam degen janǵa qandaı jaılardan alys júrýdi, qandaı nársege qumar bolýdy eskerte otyryp, aqyn Abaı:
«Bolmasań da uqsap baq,
Bir ǵalymdy kórseńiz.
Ondaı bolmaq qaıda dep,
Aıtpa ǵylym súıseńiz»,
degen joldarmen ǵylym men bilimniń jolyn qalaıtyn jastarǵa baǵyt-baǵdar beredi. Bul shýmaqtyń astarynda uly Abaıdyń úlken ulaǵaty jatyr. Bul joldar qandaı da bir isti qolǵa alǵan jannyń túpki nátıjege jetpeı álsizdik tanytpaýy, sholaq oılap, qur elikteýden asa almaı qalmaýy, qashanda óz kúshine senimdi bolýy qajettigin uqtyrarlyq qymbat sózder ekeni daýsyz.
Oıshyl Abaı adam balasyna qajet qymbat qundylyqtardyń qatarynda ǵylymǵa osylaısha aıryqsha tereń mán beredi. «Áýeli adamnyń adamdyǵy aqyl, ǵylym degen nárselermenen...» degen tujyrymynda hakim babamyz ǵylymdy aqylmen teńdeı baǵalaıdy, ony adamdyqtyń basty ólsheminiń deńgeıine kótere sóıleıdi. «Árbir ǵalym – hakim emes, árbir hakim – ǵalym» dep ǵalymdyqty hakimdiktiń basty sıpatyna balaıdy.
Ǵylym men tehnologııanyń órken jaıǵan búgingi dáýirinde de bul tujyrymdardyń mazmuny odan ári tereńdeı tússe kerek. Respýblıka basshylyǵy, tıisti mınıstrlikter tarapynan elimizdiń ekonomıkalyq jáne mádenı-áleýmettik órkendeýi jolynda joǵary sapaly bilimdi meńgergen ári álemdik deńgeıdegi básekege qabiletti maman daıarlaý isine, jas izdenýshilerdiń joǵary tehnologııaǵa negizdelgen ǵylymı baǵyttarǵa, jańashyl taqyryptarǵa barýyna zor múmkindikter jasalyp otyr. Qazaqstannyń mártebeli ǵylym ordalary men joǵary bilim oshaqtarynda zamanǵa saı ǵylymı zertteý jumystaryna qajetti dárejede den qoıylýda. Innovasııalyq izdenisterge jol ashatyn jańa zamanaýı zerthanalar men ǵylymı ortalyqtar qatary kóbeıýde.
Abaı esimin ıelengen ulttyq ýnıversıtetimiz de osy qatarda joǵary bilim berýdiń sapasyn kóterip, bilikti mamandar daıarlaýmen birge oqý ornynyń ǵylymı zertteý baǵytynda da ózindik baǵdaryn aıqyndaýǵa kúsh salyp keledi. Sońǵy jyldary ýnıversıtet qabyrǵasynda ómirge kelgen doktorantýradan keıingi bilim (postdoktorantýra), zertteýshi-professor ınstıtýttarynyń paıda bolýy osy baǵyttaǵy jetistikterimizdi eseleı túskeni anyq.
Búginde zertteý ýnıversıteti dárejesine úmitker bolyp otyrǵan Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń sońǵy jyldardaǵy osyndaı ǵylymı jetistikteri kóńil qýantady. Oqý ornynda halyqaralyq reıtıngili basylymdardyń turaqty avtorlaryna aınalǵan joǵary dárejeli ǵalymdar qatary qalyptasty. Ǵylymnyń túrli salalary boıynsha júzege asyrylyp jatqan ondaǵan irgeli jobalar negizinde mańyzdy monografııalar jaryq kórýde. Jáne de ýnıversıtet ǵalymdarynyń úzdik ǵylymı jetistikteri búgingi tańdaǵy bakalavrıat-magıstratýra-doktorantýra salalary boıynsha qoldanystaǵy bilim baǵdarlamalarynyń mazmunyn baıytyp, oqý úderisiniń sapasyn kóterýge ólsheýsiz úles qosyp keledi.
Stýdentter men magıstranttardyń ǵylymı zertteýlerine de keń jol ashylyp otyr. Jyl saıyn ótetin ǵylymı konferensııalarda jas ǵalymdar ózderiniń alǵashqy qadamdaryn synnan ótkizip otyrady. Jas ǵalymdardy yntalandyrý júıesi qalyptasqan. Jyl saıyn jas zertteýshilerdiń, stýdentter men magıstranttardyń ǵylymı zertteý eńbekteri men maqalalarynyń jınaǵyn shyǵarý dástúrge aınalǵan.
Álemdik ýnıversıtetter reıtıngisin aıqyndaýda oqý oryndarynyń ǵylymı áleýetiniń, sol saladaǵy jetistikteriniń bıik ról atqaryp otyrýy, bilikti, joǵary sapaly maman daıarlaý isine qoıylatyn eńseli talaptardyń ómirsheńdigi kezinde uly Abaı ańsaǵan «shyn asyl» – shynaıy ǵylymnyń dáýiri týǵanyn ańǵartsa kerek.
Ústimizdegi oqý jyly ýnıversıtettiń ǵylymı keńesiniń sheshimimen bilim alý men ǵylymı izdenisterdi sabaqtastyra otyryp, bıik kórsetkishterge qol jetkizgen úzdik stýdentter men magıstranttarǵa beriletin Abaı atyndaǵy arnaıy stıpendııa taǵaıyndaldy. Ras, elimizdiń túrli deńgeıdegi oqý oryndarynda berilip júrgen ataýly stıpendııalar az emes. Sondaı-aq bir kezde stýdentter arasyndaǵy úzdik oqıtyn ozat jastar úshin Lenındik stıpendıat ataný qanshalyqty jetistik dep sanalǵanyn aǵa urpaq jaqsy biledi.
Búginde uly Abaı atyndaǵy stıpendııanyń mán-mańyzy erekshe bolýǵa tıis. Olaı deıtinimiz – jyl saıyn ondaǵan bilim alýshyǵa beriletin bul stıpendııa qarjylyq turǵydan alǵandaǵy qomaqty mólsherimen ǵana emes, eń aldymen jastardy ilgeri umtylýǵa, maqsatkerlikke, kóshbasshylyqqa baýlıtyn ishki mazmunymen erekshelenetinin atap aıtý kerek. Stıpendıat mártebesine qol jetkizgen ár stýdent, ne magıstrant óziniń uly Abaıdyń urpaǵy ekenin, Abaı ónegesiniń máńgilik ulaǵatyn tereń sezinetin jáne maqtanatyn bolady. Abaı atyndaǵy mártebeli stıpendııanyń ıesi ataný Abaı ýnıversıtetiniń bilim alýshylary men erteńgi túlekteri úshin aıryqsha maqtan tutarlyq eń bıik tuǵyr, bárinen joǵary turar mereıli mártebe bolatyny anyq.
Hakim Abaıdyń esimi de, ulaǵaty da osylaısha bizben birge jasap keledi, máńgi jasaı bermek. Qazirgi tańda Abaı ýnıversıtetiniń strategııalyq damý josparynyń túp negizine Abaıdyń «Tolyq adam» tujyrymynyń alynyp otyrýynda da zor mán bar. О́ıtkeni «Úsh-aq túrli nárse – adamnyń qasıeti, Ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek», – dep uly babamyz aıtqandaı, boıynda qajymas ystyq qaıraty bar, aqyl men parasaty asqaq, jan-júregi kirshiksiz taza tulǵa tárbıeleý – Abaı ýnıversıtetiniń basty muraty.
Uly aqynnyń talantty shákirti, fılosof aqyn Shákárim Qudaıberdiuly kezinde «Aqyly darııa Abaıdan taýsylmas qory ken qalar» degen eken. Osynaý altynnan da qymbat qazynanyń sarqylmas qorynan búgingi jáne erteńgi urpaqtar máńgilik sýsyndaı beretini aqıqat.
Baltabaı ÁBDIǴAZIEV,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory
