Baıandy Alash pen «Manas»

Rýhanı mańyzy zor shyǵar­ma­shylyq keshti ashyp, lebizin bildirgen Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev «Manas» jyry baýyr­las eki halyqtyń rýhanı baılanysynyń jarqyn kórinisi ári búginge deıin úzilmeı kele jatqan tatýlyqtyń rámizi ekenin atap ótip, elimizdegi birden-bir manasshy Baıanǵalı Taqanulyna alǵysyn jetkizdi.

«Jalpy, qazaq pen qyrǵyz – tarıhy da, taǵdyry da, tanymy da bir baýyrlas halyqtar. Ǵasyrlardan tamyr tartatyn bul baýyrlastyq eń joǵary deńgeıde berik qalyptasty. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qyrǵyzstan – elimiz úshin tek odaqtas emes, baýyrlas memleket ekenin únemi aıtyp keledi. Keıingi jyldary qazaq-qyrǵyz baýyrlastyǵy jańa bıikke kóterilip, jan-jaqty damýda. Osy rette mádenı baılanystarymyzdyń jóni bólek ekenine erekshe toqtalǵym keledi. Oǵan tarıhta dálel kóp. Súıinbaı men Arystanbek, Jambyl men Toqtaǵul, Kenen men Osmanquldyń qarym-qaty­nastary kópke úlgi. Al áde­bıettiń qos alyby Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatovtyń baılanysy – barshamyz úshin zor maqtanysh», dedi Senat tóraǵasy.

Sondaı-aq keshtiń ózegine arqaý bolyp otyrǵan taqyrypqa qatysty oı terbegen Máýlen Áshimbaev: «Eki halyqtyń mádenı-rýhanı baılanysynda búgin jyrlanatyn áıgili «Manas» jyry erekshe ról atqarady. Bul jyr – qazaq-qyrǵyz baılanysyn aıqyn kórsetetin asyl qazynalardyń biri. «Manas» – adam­zatqa ortaq mádenı mura, túrki halyq­tarynyń rýhanı qýatyn kórsetetin úzdik týyndy. Osy jyrdy qazaqtyń uly ǵalymy Shoqan Ýálıhanov alǵash hatqa túsirip, onyń ǵylymı ortaǵa, kópshilikke tanylýyna sebepshi bolǵany belgili. Keńestik kezeńde «Manas» jyry synǵa ushyraǵan­da oǵan qazaq ádebıetiniń alyby Muhtar Áýezov arasha tústi. Jyrdyń jıyntyq nusqa­syn ázirleýge uıytqy boldy. Son­dyqtan «Manas» jyryn qazaq halqy óziniń tól týyndysyndaı qasterleıdi. Áıgili jyrdy aıtyp, taratýshylar Qazaq dalasynda da az bolmaǵan. Jyr­dy oryndaýdyń ózindik dástúri jáne sharttary bar ekenin bilemiz. Sol dástúrdi boıyna sińirgen azamattarymyzdyń biri de biregeıi – osy Baıanǵalı aǵamyz ekeni daýsyz. Aǵamyz – qazirgi tańda qazaqtan shyqqan birden-bir manasshy, dep aýyz toltyryp aıta alamyz. Qyrǵyz aǵaıyndarymyz Baıanǵalı Álim­janovtyń eńbegin únemi joǵary baǵalaıdy. Nátıjesin­de, jyrshy aǵamyz Qyrǵyz Res­pýblıkasynyń «Dostyq» ordeni men halyqaralyq «Saıaqbaı manasshy» medaliniń ıegeri atandy. Búgin aramyzda Qyrǵyz Res­pýblıkasynyń Qazaqstan­daǵy Elshiliginiń ókilderi jáne qyrǵyz aǵaıyndarymyz otyr. Olar Baıanǵalı aǵamyzǵa qoldaý kórsetip arnaıy keldi. Búgin qos ultty rýhanı baıy­ta túsetin, tyńdarmanǵa jaqsy áser syı­laıtyn taǵylymdy kesh bolady dep senemin», dep sózin túıindedi.

Jyr keshine arqaý bolǵan «Manas» eposy – túrki jurty­na ortaq aıryqsha das­tan. Mun­daı telegeı teńiz epıka­lyq eskertkish álemde sırek. Dastannyń úsh bólimi («Manas», «Semeteı», «Seıtek») 1930-1947 jyldary Saıaqbaı Qaralaevtan 500 553 jol jazyp alynsa, ekinshi bir manasshy Saǵymbaı Orozbaqovtan kólemi 250 myń jol mura qalypty. Al Qytaıda ómir súrgen manasshy Júsip Mamaıdan jazyp alǵan jyr nusqasy Úrimji qalasynda 18-tom kitap bolyp jarııalanǵan.

Epos týraly jyrshy Baıanǵalı sózimen aıtsaq, jyrdy qarasóz sııaqty sydyrtyp oqý múmkin emes. «Sanańa sińip, boıyńa darysa ózinen ózi kómeıińnen jyr bolyp tógiledi. Dastanda oqyǵan adamnyń rýhyn oıatatyn kilti bar. Bul – jandy epos. Qupııasy kóp. Jyrdy negizinen jattap aıtpaıdy, jan dúnıeńe sińgennen keıin ózi-aq janartaý­daı atqylaıdy», deıdi jyrshy aǵynan aqtarylyp.

Baıanǵalı jyrshynyń pikirin­she, «Manas» jyryn Alash qun­dylyqtarynan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Sebebi, osy murada Alash pen qazaqtyń etnogenezdik qurylymyna negiz bolǵan rý-taıpalardyń ataýy ushyrasady. Bul epos­tyń álemge tanylýyna qazaq týǵan­dardyń da úlesi bar.

Kelesi kezekte jyrshy tyń­dar­man­dardyń suraýy boıynsha, «Manas» eposy­nyń birinshi kitabynyń mazmunyna sáıkes, qoıylǵan taqyryptyq suraq­tarǵa jyrmen jaýap qatyp, kópti tańdandyrdy.

Baıanǵalı Taqanuly «Manas­ty» tek jyrlap júrgen joq, ony nasıhattaýshy da. Aıtalyq, bul epostyń tolyq saraptalǵan nusqasy 1958 jyly qyrǵyz tilin­de tórt tom bolyp shyǵyp, ile-shala kitap 1961 jyly Muhtar Áýezov­tiń alǵysózimen qazaq tiline aýdarylyp, 4 kitap bolyp basyl­ǵan. Odan beri alpys jyldaı ýaqyt ótipti. Bul kitaptar qazir qolǵa túse bermeıdi. Osy olqy­lyq­tyń ornyn toltyrý úshin jyr­shy aǵamyz 2021 jyly tórt ki­tap­tyń qysqarǵan emes, qysyl­ǵan nusqasyn 396-bettik bir kitapqa syıǵyzyp, jaryq­qa shyǵarypty. «Bul týyndy­nyń ereksheligi – jyrdyń rý­hyn saqtaı otyryp, birneshe ta­raýdy ózim qostym. Qara sóz^­ben túıindep otyrdym», deıdi jyrshy.

«Manas babamyz ekinshi ret túsime kirdi. Manastyń kúmbeziniń qasynda Quran oqyp otyr ekenmin, qara saýyt kıgen, atty áskeri­men qasymnan rıza bolǵandaı óte shyqty. Bul sózge óz basym senemin. Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń jazýynsha, qyrǵyz jomyqshylarynyń arasynda jyrdyń darýyna, jyrdyń qonýyna senýshilik bar. Olar  «Manasty» naǵyz maıtalman táńiri boıyna darytqan adam ǵana aıtady deıdi. Mysaly, Saǵymbaı jyrshynyń ustazy – Tynybek. Osy kisini «ýaqytynda salyq tólemediń» dep ulyqtar qamap tastapty. Bosap shyqqannan keıin bir tanysynyń baıtalyn surap, minip aýylyna qaıtady. Jolaı Tosor degen elsiz jerge túneıdi. Uıyqtap jatyp tús kóredi. Qyryq shorasy qasynda Aqqula atyna mingen Manas batyr Tynybekke bal ishkizedi. Oıansa túsi eken. Keýdesi tolǵan jyr. Ony aýylyna kelip uzaq tún jyrlaıdy. Sóıtip Tynybekke jyr qonypty. Muny maǵan Tynybekti kózi kórgen Ybraı Ábdirahmanov degen muǵalim aıtyp berdi. Keıin bilsem, mundaı tústi Saǵymbaı da, tipti Saıaqbaı Qaralaev ta kórgen eken», dep qorytyndylady osy jıyndy qazaq manasshysy.

Is-sharaǵa Parlament depýtattary, Qazaq­stannyń halyq jazýshysy Tólen Ábdik, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Qýanysh Sultanov, Saýytbek Abdrahmanov, Darhan Myńbaı, professor Serik Negımov bastaǵan zııaly qaýym, Mádenıet jáne aqparat mı­nıstrliginiń ókilderi, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Qazaq­standaǵy elshisiniń keńesshisi Zaravshan Kýramaev, qyrǵyz etnomádenı birlestiginiń, qoǵamdyq uıymdar­dyń ókilderi, taǵy basqalar qatysty.