Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qarajattyń tam-tumdap bólinýi, kólikterdiń ýaqtyly kelmeýi sekildi máseleler sharýaǵa tusaý bola berdi. 2015 jáne 2016 jyldary baǵdarlama sheńberinde Ulttyq qordan ekinshi deńgeıli bankterge 26 mlrd teńge bólindi. Shartqa sáıkes elimizde qurastyrylǵan quny 5,6 mln teńgege deıingi kólikti azamattar jyldyq 4 paıyzdan aspaıtyn mólsherlememen rásimdeı alatyn. Tek jalpy qunnyń 20 paıyzyn alǵashqy jarna retinde tólese jetip jatyr. Alaıda Ulttyq bank jýyrda jarııa etken zertteýinde jeńildetilgen avtonesıeniń otandyq avtokólik naryǵy úshin tıimsiz bolǵanyn málimdedi. Máseleniń egjeı-tegjeıine eptep úńilip kóreıik.
Memlekettik qoldaý baǵdarlamalary álemde keńinen taralǵan tájirıbe, sonyń nátıjesinde ekonomıkanyń belgili bir salalaryn damytýǵa jol ashylyp, ol óz kezeginde ekonomıkalyq ósimdi yntalandyrýǵa tıis. Qoldaýdyń da san túri bar – ataýly grant, sýbsıdııa, ne bolmasa jeńildetilgen shartpen beriletin kredıt. Ásirese avtokólik satyp alýdy sýbsıdııalaý júıesiniń paıdalanylý aýqymy joǵary. Mundaıda sýbsıdııa tikeleı beriledi nemese avtokólikti nesıe arqyly satqan jaǵdaıda paıyzdyq mólsherlemesin sýbsıdııalaý usynylady.
«Sýbsıdııalar men jeńildikter – memleket tarapynan usynysty da, suranysty da qoldaýdyń keń taralǵan quraly. Álemdik tájirıbede avtokólik quraldaryn satyp alýǵa memlekettik qoldaý kórsetýdiń mysaldary jetkilikti. Kóp jaǵdaıda mundaı baǵdarlamalar qarjylyq qıyndyqtarǵa tap bolǵan halyqtyń belgili bir toptaryn qoldaýǵa nemese ekologııalyq taza avtokólikke kóshýge jáne atmosferaǵa lastaýshy shyǵaryndylardy azaıtýǵa baǵyttalǵan», deıdi sarapshylar.
Bizde jeńildetilgen avtonesıe baǵdarlamasy otandyq avtoóndiristi yntalandyrý, halyqty elimizde qurastyrylǵan jańa kóliktermen qamtamasyz etý, eskirgen parkti jańalaý jáne qorshaǵan ortanyń ahýalyn jaqsartý maqsatynda qolǵa alyndy. Tıisinshe, baǵdarlama ataýly emes, oǵan kez kelgen azamat ótinim bere alatyn jáne baǵasy 15 mln teńgeden aspaıtyn kólikter satylymǵa shyǵaryldy. Baǵdarlama júzege asqan jyldarǵa qarap otyryp joba tıimdi boldy, avtokólik naryǵyndaǵy túıtkilderdi tarqatty dep aıta almaımyz deıdi avtorlar.
2019-2020 jyldary baǵdarlamaǵa taǵy qosymsha 40 mlrd teńge bólindi. Jalpy, 2015-2020 jyldar aralyǵynda 82 mlrd teńge bankterdiń enshisine berilipti, tıisinshe osynshama qarajat 33,9 myń avtozaımǵa aınalǵan. 2022 jyly taǵy da 100 mlrd teńge О́nerkásipti damytý qory jelisimen berildi.
«Baǵdarlamada maqsat «otandyq óndiristiń jeńil avtokóligin satyp alýshy jeke tulǵalardy qarjylandyrý úshin ekinshi deńgeıdegi bankterdi shartty qarjylandyrý sheńberinde Qazaqstan Respýblıkasynda tutynýshylyq suranysty yntalandyrý jáne kólik quraldaryn jańartý jolymen qorshaǵan ortanyń jaı-kúıin jaqsartýǵa baǵyttalǵan» dep kórsetilgen. Osy baǵdarlama sharttarynyń aldyńǵy sharttardan aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy jeńildetilgen sharttarmen qarjylandyrý berilgen maqsatty topty anyqtaý boldy. Nysanaly topqa tehnıkalyq reglamentke sáıkes ekologııalyq synyptaǵy otandyq óndiristegi jeńil avtokólikti satyp alýshy jeke tulǵalar jatqyzyldy. Bul rette baǵdarlamada jeńildikti kredıtteý baǵdarlamasyna qatysý úshin avtokóliktiń qandaı ekologııalyq synyby bolýǵa tıis ekendigi naqtylanbaǵan. Tehnıkalyq reglamentke sáıkes 6 ekologııalyq klass (0-den 6-ǵa deıin) belgilengenin atap ótken jón. Bul rette kólik quraldary parkin jańartý esebinen qorshaǵan ortanyń jaı-kúıin jaqsartýǵa qol jetkizý kózdelip otyr. Osy baǵdarlama sheńberinde 2023 jylǵy aqpanda revolverlik qarjylandyrý esebinen berýdi qosa alǵanda, 13 myńnan asa jeńildetilgen qaryzdar berildi», delinedi zertteýde.
2015-2023 jyldar aralyǵynda memlekettik baǵdarlama aıasynda bólingen jıyntyq qarjy kólemi – 182 mlrd teńge. Revolverlik mehanızm esebinen berilgen zaımdardyń jalpy somasy 7 jylda 299,3 mlrd teńgege jetipti. Osynsha somaǵa 47 297 avtomobıl satylǵan.
«Jeńildetilgen nesıe baǵdarlamasy júzege asyrylǵan 7 jylda otandyq avtomobıl parkiniń qurylymy aıtarlyqtaı ózgergen joq. Jeńildetilgen avtonesıe berý eskirgen kólik úlesin tómendetýge úlesin qosa almady. Paıdalanylǵanyna 7 jyldan asyp ketken kólikterdiń áli de saqtalyp otyrǵanyna qarap, jeńildikti kredıtteý baǵdarlamasy sheńberinde qorshaǵan ortanyń jaı-kúıin jaqsartýǵa qosqan úlesin eleýli dep baǵalaı almaımyz. 2015-2016 jyldary iske asyrylǵan jeńildetilgen nesıeleý baǵdarlamasy ǵana otandyq avtoónerkásiptiń damýyna septesti. Ol elimizde qurastyrylǵan avtokólikterge degen halyq suranysyn yntalandyrdy. Keıingi jyldary jeńildetilgen nesıeleý baǵdarlamasy aıasynda satyp alynǵan kólik úlesi birshama tómendep ketti. Avtomobıl óndirisi kóleminiń ósimi basqalaı memlekettik qoldaý sharalarymen yntalandyryldy. Atap aıtqanda, salyq jeńildikteri jáne preferensııalar, ónim eksportyn qoldaý sharalary, ónim óndirýge ketken shyǵynnyń bir bóligin ótep berý sekildi. Bul rette, salany damytýdyń kórsetkishi bolyp sanalatyn jeńil avtokólik óndirisi kóleminiń oń serpinine qaramastan, jeńil avtomobılder óndirisindegi iri torapty qurastyrý úlesi aıtarlyqtaı saqtalýda. Jeńil avtomobılderdi ónerkásiptik qurastyrýǵa arnalǵan ımporttyq qosalqy bólshekterdiń kólemi (shassıler, shanaqtar jáne basqa da shanaq kerek-jaraqtary) absolıýtti mánderde ósti, bul iri óndiris kóleminiń tómendeýin jáne qazaqstandyq avtoóndirýshilerdiń shaǵyn kólikke kóshýin kórsete almaıdy», deıdi Ulttyq bank zertteýshileri.
2015 jyldan bastap jeńil avtomobılderdiń ónerkásiptik óndiris kólemi qundyq mánde 14 ese, fızıkalyq kólemde 8,5 ese ósken. 2015 jyly sol jyly óndirilgen kólikterdiń 36 paıyzy jeńildetilgen nesıeleý aıasynda satylsa, 2016 jyly bul kórsetkish 79 paıyzdy quraǵan. Alaıda keıingi jyldary bul qarqyn óz bıiginde qala almady jáne 15 paıyzdan sol kúıi aspady. Analıtıkterdiń aıtýynsha, 2015-2022 jyldar aralyǵynda elimizde 357 335 birlik jeńil avtomobıl qurastyryldy. Sonyń 13 paıyzy ǵana jeńildetilgen baǵdarlama sheńberinde resimdelgen. Jeńildetilgen kredıt berý baǵdarlamasy bolǵan 7 jyl ishinde Qazaqstanda tirkelgen jeńil mashınalardyń jalpy sanynyń tek 1 paıyzy osy baǵdarlama sheńberinde satyp alynǵan. Sandardy sarapshylar 2023 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha keltiredi.
Bul rette sarapshylar mundaı jeńildetilgen baǵdarlama basqa elderdegideı ataýly bolýy kerek dep esepteıdi.
«Memlekettik qoldaý salada, kásiporyndarda nemese azamattarda ómirlik sıkldiń belgili bir kezeńinde týyndaıtyn qarjylyq qıyndyqtardy jeńýge, jańa kásiporyndar jaǵdaıynda qalyptasý kezeńinde belgili bir serpin berýge múmkindik beretin ataýly jáne ýaqytsha bolýy kerek. Memlekettik qoldaý óndirýshiler úshin de, tutynýshylar úshin de arzan qarjylandyrýǵa qol jetkizýdiń turaqty terezesine aınalmaýǵa tıis», deıdi olar.
