Ǵulamanyń ǵalamdyq joly

Eńbekte Muhammed Haı­dar Dýlatıdiń (1499-1551) murasy tarıhı-fı­lologııalyq, tanymdyq-fılosofııalyq baǵytta tuńǵysh ret júıelenip zerttelingen. Tulǵa memleket qaıratkeri, qolbasshy, jazýshy, sýretshi, ǵulama deńgeıine qalaı jetkeni zerdelengen. Shyndyǵynda, Muhammed Haıdar – jan-jaqty ensıklopedıst. Onyń klassıkalyq «Tarıh-ı Rashıdı» atty eńbeginde 40-tan astam ǵylym salasynyń máselesi qozǵalǵan. Zert­teýshi M.Qazybek beımálim derekter men tanymdyq-ta­rıhı materıaldar negi­zinde birtýar qaıratker ǵu­la­manyń ómiri men shy­ǵar­mashylyǵyn qatar qa­rastyrady.

El táýelsizdiginiń uly jeńisi Muhammed Haıdar Dýlatıdi Qazaq elimen qaıta qaýyshtyrdy. Sońǵy shırek ǵasyrda qaıratker ǵulamany elimiz ben álemge tanytýǵa baılanysty túrli sharalar ótti. Murasy jarııalanyp, konferensııalar uıymdastyryldy. Elimizdegi iri ýnıversıtet M.H.Dýlatı esimimen atalady. Sonaý Úndistan jerinde ótken halyqaralyq is-sharalar atqaryldy. Bul – shúkir deý­ge laıyqty sharalar.

Muhammed Haıdar Dýla­tıdiń tarıhı róli erekshe. Eger ol der kezinde hat­tamasa, moǵoldar men Mo­ǵol­stanǵa qatysty tarıhı oqıǵalar men málimet-derekter iz-tússiz joǵalyp keter edi. Ǵulama tarıhı málimetterdi kónekóz qa­rııalardan, el basqarǵan ámir­lerden, senimdi kisi­ler­den alǵany sózsiz. Ol mo­ǵoldar bastan keshken tarıhı oqıǵalardy erinbeı jınaýmen, jazýmen boldy. M.H.Dýlatı murasy – óz kezeńiniń mindetterine ǵana jaýap beretin kezeńdik dúnıe emes, zamanalar synynan, dáýirlerdiń tezinen ótken eskirmes qazyna.

Zamandastarynyń ja­zýyn­sha, Muhammed Haı­dar – ádebı daryny aı­shyqty ári jazýshy, ári aqyn. Onyń jazý stıli, qa­lamgerlik qoltańbasy áb­den moıyndaǵan. Búgingi áde­bıetshiler «Tarıh-ı Ra­shıdı» shyǵarmasyn memýar dep baǵalaıdy. Bul rette shyǵystanýshy akademık, marqum Á.Derbisáli men pro­fessor N.Kelimbetov, QazUÝ professory J.Dá­de­baev pikiri mańyzdy. M.Qa­zybek janryn «ádebı-me­mýralyq roman» dep anyq­taı­dy. Zertteýshi «Ta­­rıh-ı Ra­shıdıdiń» To­ǵy­lyq Te­mirge, Qasym hanǵa, Dos Mu­ham­med hanǵa qa­tysty ta­raý­laryn kórkem shyǵarma is­pettes dep baǵa­lap, tarıhı tegeýrinin, saıasattanýshylyq salmaǵyn, jaǵrafııalyq aýqy­myn, fılosofııalyq áleýe­tin meılinshe asha túsedi.

Avtor tarıhı tulǵa taǵ­dy­ryn HV-HVI ǵasyrda­ǵy iri saıası, mádenı oqıǵa­larmen sabaqtastyqta qa­ras­tyrady. Murasynyń álem­dik mańyzyn baıyptaıdy.

Ǵalymdar men bilim alý­shylarǵa qalamger, zert­teýshi Muhtar Qazy­bektiń bul kitabynyń paıdasy molynan tımek.

Jambyl Tilepov,

mádenıettanýshy