Otyrys kezinde Erlan Qoshanov Palatanyń bıylǵy jumysyn qorytyndylady. Májilis spıkeriniń aıtýynsha, osy jyl el Parlamentiniń naǵyz jańarý kezeńi boldy.
«Kóktemgi saılaý qorytyndysy boıynsha depýtattar quramy aıtarlyqtaı jańardy. Májiliske alty saıası partııa men birmandatty okrýgterden saılanǵan depýtattar keldi. Búginde Májilis túrli kózqaras pen saıası pikirler toǵysqan alańǵa aınaldy. Bul Prezıdentimizdiń saıası baǵdaryn júzege asyrý jolyndaǵy aıtýly qadam boldy. Munyń bári jumysymyzǵa tyń serpin berdi», dedi Májilis spıkeri.
Májiliste sessııa bastalǵaly beri Palatanyń jumysynda barlyǵy 106 zań jobasy boldy. 35 zań qabyldanyp, Senatqa jiberildi. Memleket basshysy 26 zańǵa qol qoıdy.
«Zań shyǵarý jumysynda biz Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrýǵa, jyl saıynǵy Joldaýlarynda aıtylǵan tapsyrmalaryn oryndaýǵa bar kúsh-jigerimizdi saldyq. Ádiletti Qazaqstannyń negizi – sapaly ári qoǵamǵa qajetti zańdar. Sonyń biri – zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý. Osy zańnyń arqasynda elge 1 trln teńge kóleminde aktıvter qaıtaryldy», dedi E.Qoshanov.
Budan bólek, «Ulttyq qor – balalarǵa» zańy qabyldandy. Depýtattardyń bastamasymen jer qoınaýy týraly zańnamaǵa túzetýler engizildi. Endi jańadan ashylǵan barlyq iri munaı-gaz ken oryndarynyń 50 paıyz úlesi mindetti túrde memlekettiń menshiginde bolady.
«Bul zań Prezıdenttiń «Qazaqstannyń búkil tabıǵı baılyǵy halyqqa tıesili» degen konstıtýsııalyq bastamasyn júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Zııandy jumys jaǵdaılarynda eńbek etetin azamattardy áleýmettik qoldaý máselesi sheshildi. Sonymen qatar bızneske úlken qoldaý bolatyn zańdy búgin qabyldap otyrmyz», dedi Májilis tóraǵasy.
E.Qoshanovtyń pikirinshe, bıyl barlyq fraksııanyń depýtattary óz saılaýshylarymen tyǵyz baılanysta bolyp, erekshe qarqynmen jumys atqardy. Májiliste turǵyndardyń kókeıinde júrgen ózekti máselelerdiń bári qaraldy.
«Bul mınıstrlerge qoıylǵan suraqtarda da, zań jobalaryn talqylaý kezinde de, depýtattyq saýaldarda da anyq baıqaldy. Prezıdentimiz aıtqandaı, pikirtalas, dıskýssııa kóshede emes, Parlamentte bolýy kerek. Sol bastama iske asyp jatyr», dedi Palata spıkeri.
Sondaı-aq Májilis tóraǵasy sessııa barysynda barlyǵy 233 depýtattyq saýal joldanǵanyn atap ótti. Sonymen qatar Májilis tóraǵasy kelesi jyldyń basynan bastap depýtattardyń saılaýshylarmen kezdesý úshin óńirlerge baratynyn aıtty.
«Parlamenttik talqylaýdyń, depýtattyq saýaldyń mazmuny men deńgeıi jańa satyǵa kóterildi. Osylaısha, bárimiz jańa saıası mádenıet qalyptastyrýǵa atsalystyq. Bıyl depýtattar Memleket basshysynyń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» saıası formýlasyn iske asyrýǵa belsendi úles qosty. Keler jyly Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamalaryn júzege asyrý jáne halyqtyń múddesin qorǵaý boıynsha jurtshylyqpen tyǵyz qarym-qatynastaǵy jumysty jalǵastyramyz», dedi E.Qoshanov.
Jalpy otyrysta depýtattar jańa Bıýdjet kodeksiniń jobasy men oǵan ilespe bıýdjet zańnamasyn jetildirý jáne «Konsessııalar týraly» zańnyń kúshi joıyldy dep taný máseleleri boıynsha túzetýlerdi birinshi oqylymda maquldady.
Atalǵan qujat jóninde Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov baıandama jasady. Sala basshysynyń aıtýynsha, Bıýdjet kodeksin ázirlemesten buryn qoldanystaǵy Kodekske baǵalaý júrgizilgen. Halyqaralyq valıýta qorynyń sarapshylary oǵan «joǵary deńgeı» degen baǵa beripti.
«Jańa Bıýdjet kodeksi birneshe mańyzdy mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan. Birinshiden, bul bıýdjettik úderisterdi jeńildetý. Ekinshisi – bloktik bıýdjettiń elementterin engizý. Úshinshi mindet – memlekettik qarjyny shoǵyrlandyrylǵan basqarý úshin zańnamalyq negiz qurý. Tórtinshi – bıýdjetaralyq qatynastardy jetildirý. Besinshi – nátıjege baǵyttalǵan bıýdjet qaǵıdattaryn kúsheıtý jáne nátıjelerdi basqarý quraldaryn jetildirý», dedi Á.Qýantyrov.
Bıýdjettik úderisti jeńildetý maqsatynda Kodeks jobasynda bıýdjet úderisin eki ese qysqartýǵa jáne jeńildetýge múmkindik beretin birqatar norma qarastyrylǵan. Osylaısha, memorgandar men óńirlerdiń damý josparlaryn 3 jylda bir ret ázirleý jáne bekitý kózdelip otyr. Damý josparynyń bir maqsatyna qol jetkizýge kezekti bıýdjettik baǵdarlamany ashýǵa tikeleı tyıym salynady. Ýákiletti organdarmen kelisý jáne bıýdjettik baǵdarlamalardy bekitý rásimderi alyp tastalady. Bıýdjettik baǵdarlamany jáne bıýdjettik ótinimdi ýákiletti organdarǵa bir mezgilde engize otyryp, bir qujatqa biriktiriledi. Kelesi qarjy jylynda bıýdjet qarajatyn paıdalaný rásimin ońaılatý qarastyrylǵan.
«Bloktik bıýdjetti engizýge qatysty. Mundaı tásil tek Sıngapýrda ǵana qoldanylady. Memlekettik basqarý júıesiniń konteksinde nátıjege baǵdarlanǵan bıýdjetteý tujyrymdamasy saqtalǵan. Sıngapýr tájirıbesi men Qazaqstannyń memlekettik basqarý júıesiniń erekshelikterin eskere otyryp, bloktik bıýdjet bıýdjettik rásimderdi ońaılatý, bıýdjettiń ıkemdiligin jáne bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileriniń derbestigin arttyrý sheńberinde engiziledi. 3 jylǵa turaqty sıpattaǵy bazalyq shyǵystar blogin belgileý usynylady. Munda memorgandardyń aǵymdaǵy ákimshilik shyǵyndary jáne jyldan-jylǵa qaıtalanatyn memlekettik qyzmetter, zeınetaqylar, járdemaqylar, sýbsıdııalar sııaqty basqa da shyǵyndar bolady. Bul shyǵyndar jyl saıyn tolyǵyraq qarastyrylmaıdy. Bazalyq shyǵystar bıýdjettiń jalpy kóleminiń shamamen 50-60 paıyzdy quraıtynyn eskersek, bul bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshilerin de, ýákiletti organdardyń da jumystaryn aıtarlyqtaı jeńildetedi. Qujat aınalymy, kelisý rásimderi, qujattama kólemi azaıady. Memlekettik organdarǵa bıýdjet qarajatyn basqarýda kóbirek erkindik beriledi, tıisinshe jaýapkershilikte artady», dedi Á.Qýantyrov.
Úshinshi baǵyt boıynsha jańa Bıýdjet kodeksinde «Memlekettik qarjyny basqarý» jańa bólim paıda bolmaq. Bıýdjet saıasatyna, memlekettik qarjyǵa, memlekettik qarjynyń turaqtylyǵyna anyqtama berildi, ýákiletti organ aıqyndalǵan. Mınıstrdiń aıtýynsha, memlekettik qarjynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin ýákiletti organdardyń quzyreti naqty bólingen. Memlekettik qarjy týraly aqparatty shoǵyrlandyrý kózdelgen.
Kelesi blok – bıýdjetaralyq qatynastar. Jergilikti bıýdjetterdiń shyǵystaryn josparlaý sapasyn arttyrý boıynsha birneshe usynys berilgen. Máselen, ákim qyzmetiniń bir bazalyq qujatyn óńirdi damytý josparyn aıqyndaý usynylady. Tek damý jospary negizinde bıýdjet bólinýi kerek.
«2026 jyldan bastap bazalyq ınfraqurylym normatıvteri negizinde damý josparyn qalyptastyrý usynylady. Halyqtyń bazalyq ıgilikter men qyzmetterge teń qol jetkizýin qamtamasyz etý úshin ınjenerlik-kommýnıkasııalyq, kóliktik jáne ózge de ınfraqurylym sekildi eń tómengi bazalyq normatıvter jáne eń tómen áleýmettik standarttar boıynsha normalar belgilenedi. Esepteýler ulttyq ekonomıka jáne qarjy mınıstrlikterimen birlesip ázirlengen memlekettik organdardyń salalyq ádistemelerine negizdeledi.
Nysanaly damý transfertteri tek asa mańyzdy ınfraqurylymdy jáne jalpyeldik mańyzy bar jobalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalady. Jalpy sıpattaǵy transfertterdi josparlaý tártibi naqtylanady. Buryn nysanaly transferttermen qarjylandyrylǵan shyǵystardyń nysanaly maqsatyn joǵaltpaý úshin, biz jalpy sıpattaǵy transfertter quramynda nysanaly sýbvensııalardy bólemiz. Olardy qarjy mınıstrligimen birlesip bıýdjettik baǵdarlamalardyń salalyq ákimshileri tolyǵymen josparlaıdy», dedi Á.Qýantyrov.
Usynylyp otyrǵan taǵy da bir shara – jergilikti atqarýshy organdardyń respýblıkalyq aqshany paıdalanýyna, onyń ishinde jalpy sıpattaǵy transfertter túrinde bólinetin, sondaı-aq tekserý komıssııalaryn kúsheıtý esebinen monıtorıngti kúsheıtý.
Besinshi baǵyt boıynsha jańa Bıýdjet kodeksinde barlyq bıýdjet úderisine jalpy talaptar engizilmek. Osylaısha, nátıjege baǵdarlanǵan bıýdjettiń qaǵıdattaryn kúsheıtýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń bıýdjetteý negizderi» atty jańa bólim paıda boldy.
«Bıýdjet aqparatynyń ashyqtyǵy jáne halyq aldynda esep berý – nátıjege baǵdarlanǵan bıýdjetke kóshýdiń taǵy bir sharty. Sondyqtan biz qoldanystaǵy Kodekstiń erejeleri men jańa normalardy «Esep berý jáne transparenttilik» degen jeke taraýǵa qurylymdadyq. Eseptilik pen transparenttilikti bıýdjet qujattamasyn jarııalaý men talqylaý arqyly iske asyrylady. Laýazymdy tulǵalar men bıýdjettik úderistiń qatysýshylarynyń jaýapkershilik aımaqtary bólingen. Endi jarııalanýǵa jatatyn barlyq qujattardyń tizbesin jáne bıýdjet zańnamasyn buzǵany úshin jaýapkershiliktiń barlyq túrlerin tıisti baptardan kórýge bolady», dedi Á.Qýantyrov.
Sondaı-aq jalpy otyrysta 2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy EAEO týraly shartqa elektrondyq nysanda qyzmetter kórsetý kezinde janama salyqtar alý tártibin aıqyndaý týraly hattama ratıfıkasııalandy. Qujat 2022 jylǵy 9 jeltoqsanda Bishkekte jasaldy. Onda negizgi shartqa «elektrondyq nysandaǵy qyzmetter» degen termın engizý, elektrondyq qyzmetterdi kórsetetin salyq tóleýshilerdi ońaılatylǵan salyq esebine qoıý jáne elektrondyq qyzmetterge qosylǵan qun salyǵyn tóleý bóliginde ulttyqtan joǵary tetik engizý kózdelgen.
«Qazirgi ýaqytta Salyq kodeksinde Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda taýarlarmen elektrondyq saýdany júzege asyratyn sheteldik kompanııalardan qosylǵan qun salyǵyn alý tetigi men tártibi kózdelgen. Alaıda jahandyq tendensııalarǵa baılanysty rezıdent emester kórsetetin kóptegen qyzmetter elektrondy túrde kórsetiledi de olardy júzege asyrý ornyna baılanysty emes.
Munyń bári qyzmet kórsetý ornyn jáne QQS qaı jerde eseptelý kerektigin anyqtaýdy qıyndatady. Osyǵan baılanysty hattamamen birqatar tyń normalar usynylady. «Elektrondyq qyzmetter» uǵymy engizildi. Mundaı qyzmetterge aqparattyq-telekommýnıkasııalyq jeli arqyly kórsetilgen qyzmetter jatady. Qyzmetter tizimi naqtylandy. Atap aıtsaq, 14 qyzmet anyqtaldy. Mysaly, bıletterdi, qonaqúılerdi brondaý, baǵdarlamalardy usynylady. Elektrondyq qyzmet kórsetý orny anyqtaldy», dedi qujat jóninde baıandama jasaǵan Premer-mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev.
Hattama depozıtarıı dıplomatııalyq arnalar arqyly múshe memleketterdiń onyń kúshine enýi úshin qajetti memleketishilik rásimderdi oryndaǵany týraly sońǵy jazbasha habarlamany alǵan kúnnen bastap kúshine enedi.
Jalpy otyrysta jaıylymdardy paıdalaný máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań qabyldandy. Túzetýlerde jaıylymǵa qajetti aýylsharýashylyq janýarlarynyń sanyn júkteme normasyn 20 paıyzdan 50 paıyzǵa deıin ulǵaıtý arqyly jer paıdalanbaý faktileriniń krıterııin qataıtý kózdelgen. Jaıylymdyq jerlerdiń 20 mln ga jýyǵy qaıtarylýǵa tıis.
Májilis kásipkerlik máseleleri boıynsha túzetýlerdi ekinshi oqylymda qabyldady. Zań jobasy kásipkerlik belsendilikti arttyrý maqsatynda ázirlenip, 10 kodeks pen 109 zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Qujatty ázirleý barysynda depýtattar óńdeýshi kásiporyndardy otandyq shıkizatpen qamtamasyz etý, áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna shekti saýda ústemeaqysy mólsheriniń saqtalýyna memlekettik baqylaýdy kúsheıtý, qalalarda atmosferalyq aýany qorǵaýdy memlekettik retteýdiń qosymsha quraldaryn engizý, óńirlerde qaldyqtarmen jumys isteý qyzmetin retteý jáne uıymdastyrý jáne t.b. ózgerister engizdi. Sonymen qatar ákimshilik kedergiler men artyq talaptardy qysqartý maqsatymen kásipkerlik qyzmetti jańadan retteý engiziledi.
Budan bólek, tómengi Palata depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jer qoınaýyn paıdalaný jáne ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa Senat engizgen túzetýlermen kelisti. Májilis 4 jańa zań jobasyn jumysqa aldy. Jıyn sońynda depýtattar tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna saýaldaryn joldady.
