Teltulǵa

– Qutty qonaq ekensizder, – dedi mýzeı aýlasynda qarsy jolyǵyp, quraq ushqan qyzmetker qyz jymıyp. «Qazaqstannan kelgenimizdi meńzep tur ma eken?» dep oılap úlgergenimizshe, taǵy da ún qatty. – Keshe munda prezıdenttiń qyzy kelgen edi. Sizder mártebeli meımannan keıin tabaldyryǵymyzdy attap tursyzdar. Bul – jaqsylyqtyń nyshany, – dedi ıilip-búgilip iltıpat kórsetip júrgen álgi jan. O.Tańsyqbaevtyń mýzeı-úıindegi qadamymyzdyń dál bulaı bastalǵanyna ishimiz jylyp qaldy, álbette.

«Prezıdenttiń qyzy» degende eleń ete qalǵanymyz ras. Qaı prezıdenttiń qyzy? Memleket basshylarynyń qyzdary mundaı mýzeılerge bas suǵa qoımaıdy ǵoı. О́nerge yntyq, kónege qumar bul kim boldy eken? Sóıtsek, aldymyzdy oraı kelgen mártebeli meıman О́zbekstan prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń úlken qyzy Saıda hanym bolyp shyqty. Ol memleket basshysynyń súıikti perzenti ǵana emes, prezıdenttiń kómekshisi degen resmı qyzmettiń ıesi. Osydan biraz ýaqyt buryn Shavkat aka «Prezıdent ákim­shiliginiń basshysy» degen laýazymdy joıyp, onyń atqaratyn qyzmetterin kómekshiniń moıyna júktegen-di. Eks­kýrsovod qyzdyń «mártebeli meıman» dep mán bere sóıleýi de sondyqtan. Bile bilseńiz, laýazymdy sheneýniktiń rýhanııa­t ordasyna arnaıy kelýiniń ózi kóńildi marqaıtatyn qadam. Onyń ústine Saıda hanym Facebook-tegi resmı paraqshasyna «Bizdiń eldegi mýzeı-úılerdiń jumysyn qaıta qarastyratyn ýaqyt jetti. Sondaı-aq olardy sapa­lyq ári mazmun turǵysynan jańa deń­geıge kó­terýge tıispiz», degen jazba qaldy­ryp­­ty. Demek, alda oń ózgeristerdiń bolary anyq.

Hosh. Eki qabatty eskileý úıdiń aldynda turmyz. Bul – KSRO halyq sýretshisi, KSRO Kórkemsýret akademııasynyń tolyq múshesi, О́zbekstandaǵy keskindeme óneriniń negizin qalaýshy, ultymyzdyń daryndy perzenti Oral Tańsyqbaevqa jeti jyl pana bolǵan ystyq uıa, kıeli shańyraq. Qazir alys-jaqynnan kelgen týrıster aıaldap, ónersúıer qaýym jıi bas qosatyn orynǵa aınalǵan. 1981 jyldan beri qylqalam sheberiniń mýzeı-úıi retinde jumys istep tur. Sýretshiniń turǵan úıin týrıster tartatyn mádenı ordaǵa aınaldyrýda Elızaveta Iаkovlevnanyń sińirgen eńbegi eren. Ol – Oral Tańsyqbaevtyń uzaq jyl otasqan zaıyby. Mýzeı-úıdiń negizin qalaǵan da, alǵashqy dırektory bolyp, jumysyn júıelegen de – ózi. Bul kisi ataqty sýretshiniń qyryqtan asqanda qosylǵan qosaǵy eken. О́kinishtisi, urpaq órbimegen. Lıza jeńgeıdiń jar murasyna muqııat qarap, adaldyq tanytqany adam­dyq, árıne. Úıdiń ishi ıeleri joq demeseńiz, áli sol qalpy. Bir zat ta or­nynan qozǵalmaǵan. Esikten engen boıda-aq erekshe kúı keshesiz, aıryqsha atmosferaǵa bólenesiz. Tańsyqbaevtaı taý tulǵanyń qoly tıgen dúnıelerden quddy bir jylylyq esip turǵandaı.

– Talantty adam qaı iste bolsyn talantty ǵoı, – dep bastady áńgimesin Kamala Bóribaeva esimdi ekskýrsovod. – Oral aǵamyz ataqty sýretshi ǵana emes, myqty qolóner sheberi de bolǵan. Úı­degi turmystyq zattardyń birazyn óz qolymen jasaǵan. Máselen, kireberistegi kıim ilgish pen trıýmo sol kisiniń qolynan shyqqan dúnıeler. Qandaı sheberlikpen jasalǵan deseńizshi! Maıly boıaýlardy aralastyrýǵa arnalǵan taqtaı palıtralardy da óz qalaýynsha jasap alyp otyrǵan. Kartınalardyń aǵash jaqtaýlaryn da alystan izdep áýre bolmaǵan. Etıýd jazýǵa arnalǵan jınalmaly, jyljymaly stend-palıtralardy, ústel, oryndyq sekildi qarapaıym zattardy da ózi istegen.

Iá, ol kezeń qazirgideı jurttyń bári sýretshilikpen jappaı áýestenbegen ýaqyt qoı. Qarapaıym qural-jabdyqtardyń da qat kezi. Sondyqtan ataqty sýretshi bulardy ózi jasaýǵa májbúr bolǵan da shyǵar. Onyń ústine O.Tańsyqbaevtyń baı-baǵlandardaı balqyp-shalqyp ǵumyr keshpegeni de málim. Turmystyq jaǵdaı tıtyqtatqanda týyndylaryn satylymǵa shyǵarǵany týraly áńgimeler de jıi aıtylady. Quny aqshamen ólsheýge kelmeıtin qanshama eńbegi árkimniń qolynda ketti deseńshi. Osy oraıda Kamala bizge mynadaı bir oqıǵany baıandap berdi. Bir tanysy qazaqtyń uly sýretshisinen úl­ken kenepke salynǵan kartınany 400 dol­larǵa satyp alypty. Bul sol kezeń úshin qomaqty qarjy. Arada birneshe aı ótkende Oral aǵamyz tanysyna bergen álgi týyndynyń Germanııadaǵy bás saýdada 8 myń dollarǵa satylǵanyn estıdi. «Ǵajap!», depti Tańsyqbaev tań­dana, artynsha túsin sýytyp «Biraq, bul – haıýandyq!» degen eken.

– Tańsyqbaevtan qalǵan mura kóp. Bizdiń mýzeıde 300-den astam týyndysy saqtalǵan. Buǵan qosa áıgili mýzeıler men galereıalardan oryn tepkeni qanshama. Jeke qolǵa ótip ketkenderdiń esebin de eshkim bilmeıdi, – dedi úıge kirgendegi sol jaqtaǵy bólmege – sýretshiniń sheberhanasyna bastaı jónelgen qyzmetker.

Qabyrǵalarǵa túrli kartınalar ilingen. Deni tabıǵat kórinisteri. Jal­py, Oral Tańsyqbaev – peızajdyń has sheberi. Zamandastary ony «taý men dala jyrshysy» dep ataǵan. Tór­degi jumys ústeli sol kúıi tur. Molberti de mol syrdy ishke búkkendeı. Bo­saǵada jeke kitaphanasyna oryn berilgen. Oral Tańsyqbaev tańdaı qaqtyrar týyndylarynyń kóbin asqan yjdahattylyqpen jasaqtalǵan osy bir bólmede ómirge ákelgen. Aıtpaqshy, sý­retshiniń 20 jasynda, ıaǵnı 1924 jyly jazylǵan alǵashqy etıýdteriniń biri («Meniń alǵashqy etıýdim» dep atalady) de osynda saqtalǵan. Eleýsiz jerde tursa da avtordyń «Avtoportreti» (1959 jyl) eriksiz moıyn burǵyzady. Júzden astam qylqalamy, tirisinde qolynan túspegen fransýz palıtrasy, memlekettik nagradalary, jeke qujattary da osy jer­­degi qundy jádigerlerdiń qataryn tolyq­tyryp tur.

Sheberhanadan shyqqan soń qarsy bettegi bólmege óttik. Bul – qonaq bó­l­mesi. Úı ıeleri meımandaryn osy jer­de kútken. Kirgen boıda tórde ilýli turǵan «Gúlder» atty kartınaǵa tesile qaraǵanymyzdy baıqap qalǵan Kamala: «Bul týyndyny áıeliniń týǵan kúnine arnap bar-joǵy eki saǵattyń ishinde salǵan eken», dedi. Ǵajap! Eki saǵattyń ishinde mynadaı shedevrdi dúnıege ákelgen talant ıesi tarıhta qalmaǵanda qaıtsin! «Jalpy, Elızaveta Iаkovlevna bank salasynyń qyzmetkeri bolǵan. Biraq sýretshiniń alańsyz jumys isteýine jaǵ­daı jasaý úshin únemi qasynan tabylǵan. Qylqalam sheberiniń áıeli ǵana emes, hatshysy ári kómekshisi de bola bilgen», dedi áńgimeni ári jalǵap.

Baspaldaqpen ekinshi qabatqa kóte­rildik. Munda jatyn bólme bar. Mar­qumnyń kózi tirisinde qandaı bolsa, búgin de dál solaı saqtalǵan. Sýretshiniń aýlaǵa qaraǵan shaǵyn bólmesi kishigirim etıýdtermen bezendirilgen. Ekskýrsovodtyń aıtýynsha, qylqalam sheberi bul jerde bolashaq týyndylarynyń nobaıyn salyp, etıýdter jazǵan. Qabyrǵalarǵa ilingen eski sýretter de menmundalap tur. Jalpy, úıdiń ishi asa uqyptylyqpen rettelgen. «Bul Elızaveta Iаkovlevnanyń qoltańbasy», dedi Kamala.

– Kúndelikti kúıbeń tirshilik mo­ıy­n burǵyzbasa da, munda ýaqyt taýy­p keletinder jeterlik. Onyń ústine bu­rynǵydaı emes, qazir mýzeıdegi jalpy atmosfera ózgergen. О́ner adamzatqa ortaq, árıne. Dese de, sýret óneriniń sú­ıekti ókiline aınalǵan Oral atamyzdy jergilikti qazaqtar erekshe maqtan tutady. Mýzeı-úıin qasıetti qara shańyraq sanaıdy. Shúkir, bul jer baýyrlas ulttardy rýhanı turǵydan baılanystyratyn altyn kópirge aınalyp keledi, – dedi bizge jol bastap júrgen jergilikti jýrnalıst, О́zbekstanda qazaqsha shyǵatyn respýblıkalyq «Nurly jol» gazetiniń tilshisi Aıgúl Erkinbaıqyzy.

Syrtqa shyqtyq. Mýzeı qyzmetkeri úıdiń artqy jaǵyna qaraı ótýimizdi surady. Bul jerde sýretshiniń baý-baq­shasy bolǵan eken. Oral aǵamyz túrli jemis-jıdek ósirýge qumar bolypty. «Jazda qaýlap júzim de ósedi», dedi qyz­metker. Sóıtti de eki qabatty eń­seli ǵımaratqa qaraı bastap júrdi. Bul – 1994 jyly O.Tańsyqbaevtyń 90 jyl­­dyǵyna oraı salynǵan kórme zaly. Munda da áıgili sýretshiniń tamasha týyn­­dylary menmundalap tur. Úlken bólmesinde jergilikti jáne sheteldik sý­retshilerdiń kórmeleri, taqyryptyq is-sharalar uıymdastyrylady. Ekskýrsovod «Kór­kemsýret baǵytynda oqıtyn jergilikti stýdentter mýzeıge jıi keledi», dep aıtyp úlgergenshe, bir top qyz-jigit kórme zalyna saý ete qaldy. «Mine, ózderińiz de kórip otyrsyzdar. Bir kúnimiz de bosqa ótpeıdi», dep ázildedi.

Kórme zalynyń birinshi qabatynda Oral Tańsyqbaevtyń úlken sýretine kózimiz tústi. Sýretshiniń tulǵasyn áıgi­legen ádemi týyndy eken. Mýzeı qyz­metkeri bizge jaqyndap: «Bul qyl­qalam sheberiniń qaıtys bolarynan tórt kún buryn túsken sýreti. 1974 jyly 70 jyldyq mereıtoıyn atap ótýge daıyndalyp júrgende jasalǵan rásim. Ol Tashkentte týyp-óskenimen, Nókiste qaıtys bolǵan. Mereıtoıǵa arnap Nókistegi murajaıdan týyndylaryn ákelmek nıetpen jolǵa shyqqan. О́kinishke qaraı, sol jaqta júreginiń talmasy ustap, ómirden ozǵan. Marqum Tashkenttegi áı­gili Shaǵataı zıratyna jerlengen. Bul jerde áıgili sýretshiden bólek, ózbektiń Sharaf Rashıdov, Aıbek, Ǵafýr Gýlıam, Osman Iýsýpov syndy belgili tulǵalary da tynystap jatyr. Oral Tańsyqbaevtyń týystarynyń bári Qazaqstanǵa kóship ketken. Bul jaqta turatyn bir ǵana ja­qynyn bilemiz. Aragidik mýzeıge kelip turady. Jalpy, sýretshi segiz aǵaıyndy bolǵan. Tashkentke kelgen sheteldik týrıs­ter bul jerge jıi aıaldaıdy. Arasynda Nıderland, Germanııa, Anglııa, Fransııa sekildi Eýropa elderinen keletin ǵa­lymdar da bar. Olar mýzeı-úıdiń áý bas­taǵy qalpynda saqtalǵanyna tánti bolady ári onyń dál osylaı qala bergeni durys ekenin alǵa tartady. Sondaı-aq mýzeıde ǵylymı jumystar qolǵa alynýy kerek ekenin de eske salady», dedi Kamala.

Qyzmetkerlermen qoshtasyp, ketkeli turǵanymyzda mýzeıdiń qazirgi dırektory Farhod Djalılovpen de az-kem til­desýdiń sáti tústi. Qazaqstandaǵy bas gazet­tiń ókilderi ekenimizdi uqqan ol, usynys-tilekterin de irikpeı aıtty.

– Mýzeıde jumys istep jatqanyma jeti jyldan asty. Qazaqstannan qonaqtar jıi keledi dep aıta almaımyn. Negizinen aıaldaıtyndardyń deni ózderińiz sekildi jýrnalıster, zııaly qaýym ókilderi. Máselen, bıyl Almaty men Shymkentten shyǵarmashylyq ókilderi kelip ketti. Esime túsire almaı turmyn, Almatydaǵy bir mýzeıdiń mamandary memorandým jasap, shyǵarmashylyq baılanys ornatýdy usyndy. Biz mundaı baılanystardyń bárine ashyqpyz. Almatyda sándik-qoldanbaly óner kol­ledji Oral Tańsyqbaev atynda ekenin, onda sýretshiniń kishigirim mýzeıi baryn bilemiz. Jalpy, Qazaqstan tarapymen birlesken jobalardy júzege asyrýǵa daıynbyz. Aıtalyq, Qaraqalpaqstandaǵy I.V.Savıskıı atyndaǵy memlekettik óner mýzeıi alys-jaqyn shet memlekettermen úkimettik deńgeıde baılanys ornatqan. Sonyń nátıjesinde jer-jerde úlken kórmeler ótkizip turady. Dál osy tájirıbeni biz de qolǵa alsaq deımiz. Ol úshin Qazaqstan Úkimeti tarapynan qoldaý kerek. О́ıtkeni mundaǵy dúnıelerdiń bári qundy jádigerler. Sondyqtan kórme uıymdastyrý, kartınalardy tasymaldaý, saqtandyrý, qarjylandyrý sekildi jaýapty jumystar úkimettik deńgeıde kelisilip, sheshilgeni abzal. Birlesken katalog shyǵarýǵa bolady. Munyń bári búgin aıtyp, erteń atqara salatyn ońaı sharýa emes. Bul óte uzaq úderis. Jeke adamdar kelip-kete beredi ǵoı. Bizge mýzeıler arasyndaǵy baılanystyń qalyptasqany, tereńdeı túskeni mańyzdy. Sebebi Oral Tańsyqbaevtyń shyǵarmashylyǵyna qyzyǵatyn qazaqstandyqtardyń kóp ekenin bilemiz, – dedi Farhod Djalılov.

Ras, úkimettik deńgeıdegi baıla­nys­tyń mańyzy zor. Onyń ústine bıyl Oral Tańsyqbaevtyń týǵanyna 120 jyl tolady. 14 qańtar – týǵan kúni. Mundaı mereıli datany eleýsiz qal­dyrýǵa bolmaıdy. Aýqymdy is-sharalar arqyly ataqty sýretshiniń shyǵarmashylyǵyn qaıta jańǵyrtyp, jurtshylyqpen qaýyshtyrǵan abzal. Buǵan elimizdiń Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi de mańyz beredi dep senemiz. О́kinishtisi, dańqty qylqalam sheberin qazirgi jastardyń deni bile bermeıdi. Sondyqtan nasıhat jumystaryn barynsha jandandyrǵan jón. Qazaqta Oral Tańsyqbaevtaı ataǵy alty qurlyqqa jaıylǵan sańlaq sýretshi saýsaqpen sanalarlyq. Uly óner ıesin ulyqtaý aldymen ultymyzǵa, urpaǵymyzǵa kerek.

Mýzeıge kelip Oral Tańsyqbaevtyń ózimen júzdeskendeı boldyq. Iá, júz­deskendeı boldyq. О́ıtkeni mundaǵy ár zattyń jany bar, tili bar. Kete-ketkenshe etene jaqyn eki elge ortaq teltulǵa áne-mine esikten kirip kelerdeı elegizı bergenimiz de sol.

ASTANA – TAShKENT – ASTANA