– Asqarbek Qabykenuly, orta bilim berý sapasyn kóterý baǵytynda 30 jyldan astam ýaqyt boıy zertteý júrgizip kelesiz. Qandaı qorytyndyǵa keldińiz? Túıgen oılaryńyzdy tarqata otyrsańyz...
– Orta bilim berý júıesi – asa kúrdeli júıe. Onyń da júıe quraýshylary bolady. Biz onyń 8-in anyqtadyq: oqýshylardyń bilim sapasy; bilim standarttary men oqý baǵdarlamalarynyń sapasy; oqý ádebıetiniń sapasy; pedagog kadrlardyń kásibı biliktiliginiń sapasy; bilim monıtorıng sapasy; rýhanı-adamgershilik jáne patrıottyq tárbıe berý sapasy; ǵylymı-zertteý jumystarynyń sapasy; basqarý júıesiniń sapasy; materıaldyq-tehnıkalyq baza sapasy. Ár júıe quraýshynyń sapasyn kóterý úshin qyrýar is atqarý kerek. Akademık A.N.Kolmogorov «Bir jaqsy oqýlyq jazýdyń qıyndyǵy bir reaktıvti ushaq qurastyrýmen birdeı» degen eken. Júıe quraýshylardyń sapasyn kóterý úshin de júıeli jumys qajet. Demek elimizdiń 7,5 myń mektebinde oqyp jatqan 3,5 mln balanyń bilim sapasyn kóterý qıyndyǵyn ártúrli 8 reaktıvti ushaq jasaýmen salystyrýǵa bolady. Álemniń barlyq elinde osy júıe quraýshylardyń sapasyn kóterý maqsatynda jumystar júrgiziledi. Bul jumystar ǵylymı negizde júıeli túrde júrgizilgen elderde ǵana sapa joǵary.
– Júıe quraýshylardyń sapasyn kóterý úshin ne isteý kerek?
– Bilim standarttary men oqý baǵdarlamalarynyń sapasyn kóterý problemasyn 3 aspektide qarastyrý kerek. Birinshi – orta bilim berý modeli (bilim bergende balalardyń psıhologııalyq-fızıologııalyq damý erekshelikteri eskerile me?). Ekinshi – oqýshylardyń jas erekshelikterine baılanysty oqytylatyn pánder (ne oqytamyz?). Úshinshi – oqytylatyn pánderdiń kólemi jáne olardyń nátıjege baǵyttalýy (qalaı oqytamyz?). Orta bilim berý modelin anyqtaý maqsatynda 2003-2022 jyldar aralyǵyndaǵy PISA zertteýlerin saralaı otyryp, bilim sapasy ozyq elderdi anyqtadyq. Olardyń qataryna Japonııa, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Qytaı (provınsııalary), Estonııa, Kanada, Fınlıandııa, Polsha jáne basqalary kiredi. Bul elderde 6+3+3 modeli negizinde jumys isteıtin 12 jyldyq orta bilim berý júıesi bar. 6-11 jas aralyǵyndaǵy balalar 6 jyldyq bastaýysh mektepte oqıdy. Bul kezeńde olardyń ártúrli ǵylymnyń negizin meńgerý úshin qajetti qabiletteri qalyptasa bastaıdy. 12-14 jasta 3 jyldyq orta mektepte oqıdy. Olardyń oqý is-áreketi jańa deńgeıge kóterilip, teorııalyq bilimderdi meńgere alady. 15-17 jasta 3 jyldyq orta mekteptiń joǵarǵy satysynda oqıdy – qalaǵan bilimin tereń meńgerýge, zertteý jáne tájirıbelik jumystar júrgizýge talpynys jasaıdy. Bul modeldiń ár satysynda oqýshylardyń psıhologııalyq-fızıologııalyq damý erekshelikterine sáıkes keletin jáne olar erkin meńgere alatyn bilim beriledi, 10-12 synyptarda olardyń qabiletin damytýǵa jaǵdaı jasalady. О́kinishke qaraı, bizde bulaı bolmaı tur. Qazaqstanda 11 jyldyq mektep 4+5+2 modeli negizinde jumys isteıdi. Balalar 6-9 jasta bastaýysh mektepte, 10-14 jasta orta mektepte, 15-16 jasta joǵary synyptarda oqıdy. 10 jastaǵy balaǵa orta mektepte oqytylatyn teorııalyq bilimniń negizin meńgerý qıynǵa soǵady, al 10-11 synyptarda balalarǵa qalaǵan bilimin tereń meńgerýge múmkindik joq. Álemniń birde-bir elinde 4+5+2 modeli negizinde bilim berilmeıdi. Sondyqtan 6+3+3 modelimen oqytatyn 12 jyldyq bilim berý júıesine kóshýimiz kerek. Bul model óziniń nátıjeliligin tolyq dáleldep otyr.
Oqýshylardyń jas erekshelikterine baılanysty qandaı pánderdi oqytý durys ekenin anyqtaý úshin Qazaqstan, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Fınlıandııa, Kanada elderiniń oqý josparlaryna salystyrmaly túrde taldaý jasadyq. Oqý júktemelerin 2 topqa bólip qarastyrdyq. I top – naqty ǵylym salalaryna qatysty pánder: Til men ádebıet; Matematıka jáne ınformatıka; Jaratylystaný; Adam jáne qoǵam. II top – tehnologııa jáne óner; deneshynyqtyrý salalaryna qatysty pánder. 1-4-synyptarda bizdiń oqýshylar I toptaǵy pánderdi joǵaryda atalǵan elderdiń oqýshylaryna qaraǵanda kóp oqıdy, al II toptaǵy pánderdi, kerisinshe az oqıdy. Bul elderde Ana tilin oqytýǵa, tárbıe berýge kóp kóńil bólinedi. Orta bilim berý salasynda sapaly bilim berýmen birge sanaly tárbıe berý maqsaty da qoıylady. Álemdik tájirıbe ulttyq rýhanı-adamgershilik tárbıe ana tilinde berilgen jaǵdaıda ǵana bala jaqsy tárbıe alatynyn kórsetip otyr. Ol úshin balalar ana tilin jetik bilýi kerek. 7-9-synyptarda Japonııada, Ońtústik Koreıada, Fınlıandııa men Kanada elderinde I topqa kiretin 4-6 pán, al Qazaqstanda 7-8-synyptarda 12 pán, al 9-synypta 13 pán oqytylady. Bizde bul elderde oqytylatyn II topqa kiretin Mýzyka, Din/Etıka, Úı ekonomıkasy, Arnaıy is-sharalar, Zertteý júrgizý pánderi oqytylmaıdy. 10-11-synyptarda bizde oqýshylarǵa jaratylystaný-matematıkalyq jáne qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyttar boıynsha bilim berý qarastyrylǵan. Olarda 78-89 paıyz kóleminde birdeı pánder oqytylady. Bul elderde 10-12-synyptardyń basty maqsaty – oqýshylardyń bolashaqta tańdaǵan mamandyqtaryn ýnıversıtetterde jaqsy meńgerýine qajetti bilim berý. Alda turǵan úlken maqsattyń biri – Qazaqstandy ǵylymy men tehnıkasy damyǵan elge aınaldyrý. О́kinishke qaraı, otandyq ınjenerler osy ýaqytqa deıin birde-bir qarapaıym kir jýatyn mashına jasaı alǵan joq. Ashy da bolsa, shyndyq osy. Qarapaıym tehnıkalyq qurylǵyny nemese mashınany irgeli teorııalyq bilim alǵan ınjener ǵalymdar ǵana jasaı alady. Bizde birde bir tehnıkalyq ýnıversıtet ınjener ǵalymdardy daıarlamaıdy. Sebebi ınstıtýtqa túsken jastar joǵary synyptarda ınjenerlik mamandyqty meńgerýge kerekti pánderdi 3 jyl boıy tereńdetip oqymaǵandyqtan, olar ýnıversıtette tereń bilim almaıdy. Sol sebepti biz damyǵan elderden ınjener kadrlar daıarlaýda bir saty tómen turmyz. 12 jyldyq mektepke ótkende balalarǵa arnaıy baǵdarly bilim beretin 3 jyldyq joǵary bilim satysyn engizý qajet.
Oqytylatyn pánderdiń kólemi jáne olardyń nátıjege baǵyttalýyn anyqtaý úshin de salystyrmaly zertteýler júrgizdik. Oqýshylardyń quzyrettiligin qalyptastyratyn nátıjege baǵdarlanǵan bilim berýdiń ereksheligin Qazaqstan men Ulybrıtanııada jaratylystaný pánderiniń oqytylýyna salystyrmaly taldaý júrgize otyryp qarastyraıyq. Mysal retinde Bıologııa pániniń «Tynys alý» bólimin oqytýdy alaıyq. Qazaqstanda 11 taqyryp berilgen, al Ulybrıtanııada 3 taqyryp oqytylady. Bizde ár taqyrypty oqyǵanda kóp kólemde aqparat beriledi jáne olar ǵylymı sıpatta bolady, al Ulybrıtanııada kólemdi aqparat berilmeıdi, ár taqyryp tájirıbege baǵyttalyp, ómirlik jaǵdaıattarmen baılanystyrylyp oqytylady. Olardy meńgerýdiń oqýshynyń aldaǵy ómirinde qanshalyqty mańyzdy ekenin túsindirýge kóp kóńil bólinedi. Basqa pánderdi oqytqanda da osyndaı ózgeshelikterdi baıqadyq. 12 jyldyq mekteptiń bilim berý standarttary men oqý baǵdarlamalaryn, ıaǵnı bilim berý mazmunyn jasaǵanda damyǵan elder jaratylystaný jáne basqa da pánderdi oqytqanda nege mán beretinin, qalaı oqytatynyn salystyrmaly túrde zerttep, qajetti sheshim qabyldaý qajet.
– Pedagog kadrlardyń kásibı biliktiliginiń sapasyn kóterý de mańyzdy ǵoı. Buǵan qatysty ne aıtar edińiz?
– Pedagog kadrlardyń sapasyn kóterý jumystary eki baǵytta júrgizilýi kerek. Birinshi baǵyt – bolashaq ustazdarǵa sapaly bilim berýdi, ıaǵnı ustazdyq mamandyqqa laıyqty adamdardyń jumys isteýin qamtamasyz etý; ekinshi – mektepterde eńbek etip júrgen muǵalimderdiń kásibı quzyretin kóterý. Qazaqstanda jáne bilim sapasy ozyq elderde pedagog kadrlar daıarlaýda 6 aıyrmashylyq bar. Bizdiń elde pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary men kolledjderge mektepti ortasha aıaqtaǵan túlekter barady; joǵary oqý oryndarynda tájirıbege baǵyttaı otyryp, bilim berýge jetkilikti kóńil bólinbeıdi; jas muǵalimderge taǵaıyndalǵan tálimgerler nátıjeli jumys istemeıdi. Al damyǵan elderde pedagogıkalyq oqý oryndaryna mektepti jaqsy bitirgen túlekter qabyldanady; oqýǵa túser aldynda olar pedagogıkalyq mamandyqqa beıimdiligin anyqtaıtyn arnaıy emtıhan tapsyrady; oqý oryndarynda bilim tájirıbege baǵyttalyp beriledi; bakalavr kýrsyn jaqsy aıaqtaǵan túlekter magıstratýraǵa qabyldanady; magıstr-muǵalimder mektepke jumysqa kelgende qoǵamdyq komıssııa aldynda kúrdeli synaqtan ótedi; jumysqa qabyldanǵan jas magıstr-muǵalimderge tálimger (koýcher) bekitiledi. Bul jumys olardyń júktemelerinde kórsetiledi jáne onyń nátıjesi muqııat qadaǵalanady. MsKinsey&Company ǵalymdary oqýshylardyń bilim sapasynyń muǵalimderdiń quzyrettiligine táýeldiligin anyqtaý maqsatynda AQSh-tyń 3 shtatynda kólemdi zertteý júrgizgen. Nátıjesinde, 8-11 jas aralyǵynda kásibı quzyreti joǵary jáne tómen muǵalimderden bilim alǵan oqýshylardyń bilim sapasynyń aıyrmashylyǵy 53 paıyzdy quraǵan. Ári qaraı júrgizilgen zertteýdiń nátıjesinde 11 jasta úlgerimi nashar bolǵan oqýshylardyń tek 25 paıyzy ǵana 14 jasqa tolǵanda meńgerýge qajetti standart talaptaryna saı bilim ala alatyny, al 75 paıyzy ondaı deńgeıde bilim ala almaıtyny anyqtalǵan. Bizde bastaýysh synyptarda kolledj túlekteri nemese bakalavrlar sabaq beredi, al damyǵan elderde magıstrler ǵana sabaq bere alady. Aldaǵy ýaqytta pedagog kadrlar daıarlaý jumystaryna jiti kóńil bólip, bastaýysh synyptarda tek qana bakalavrlardyń sabaq berýine qol jetkizý kerek, ári bul iske magıstrlerdi de kóptep tartý qajet.
– Saladaǵy naqty kartınaǵa kóz jetkizý úshin bilim monıtorınginiń sapasyn da arttyrý kerek pe?
– Álbette. Aldyńǵy qatarly elderde bilim berý júıesin damytýǵa qanshalyqty kóńil bólinse, bilim berý sapasyn anyqtaýǵa da sonshalyqty nazar aýdarylady. Sebebi baǵalaý joq jerde – bilimde sapa bolmaıdy. Qazirgi ýaqytta pedagogterdiń attestasııa máselesi keń kólemde talqylanyp jatyr. Olardyń attestasııada kórsetken biliktilik deńgeıine baılanysty ústemeaqy taǵaıyndalady. Buǵan barlyq muǵalim múddeli bolyp otyr. Biz attestasııa kezinde muǵalimderge tıisti biliktilik deńgeıin berý týraly sheshim qabyldaǵanda, basty kórsetkish retinde olar oqytqan oqýshylardyń alǵan biliminiń sapasyn eskerý kerek dep esepteımiz. Adamdy qozǵaýshy basty kúsh – onyń óz múddesi ekenin áste esten shyǵarmaǵan abzal. Attestasııadan ótýdegi negizgi kórsetkish ózi oqytqan oqýshylardyń bilim sapasy bolsa, onda ár muǵalim osy maqsatta eńbek etedi. Birinshiden, ol óziniń kásibı quzyretin kóterý joldaryn izdeıdi jáne sol baǵytta jumys isteıdi. Ekinshiden, bilim berýdiń san alýan jańa tásilin meńgerýge yntalanady. Attestasııa qoıǵan osyndaı talap negizinde mekteptegi barlyq muǵalimniń kásibı quzyreti kóteriledi, ári oqýshylardyń bilim sapasy artady. Iаǵnı osylaı ótkizilgen attestasııa bilim berý júıesin damytýǵa jańa serpin bere alady.
– Qazir qoǵamdaǵy ózekti máseleniń biri – aýyl mektepteriniń bilim sapasyn kóterý. Bul máseleni qalaı retteýge bolady?
– Júrgizilgen ǵylymı zertteýler negizinde bilim sapasyn kóterýdiń 8 júıe quraýshysynyń ishinde bilim standarttary men oqý baǵdarlamalarynyń jáne oqý ádebıeti sapasyn kóterýden basqa 6 quraýshysynyń: pedagog kadrlardyń kásibı biliktiliginiń sapasyn; bilim berý sapasyn baǵalaý; rýhanı-adamgershilik jáne patrıottyq tárbıe berý; ǵylymı-zertteý jumystarynyń; basqarý júıesiniń; materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń sapasyn kóterý jumystaryn, respýblıkalyq mekemeler deńgeıinde atqarylatyn jumystarmen birge, mektep, aýdan jáne oblystyq mekemelerdiń ishki rezervterin paıdalana otyryp kóterýge bolatyny anyqtaldy. Osy ıdeıanyń durystyǵyn anyqtaý maqsatynda Túrkistan oblysy mektepterinde kólemdi eksperıment júrgizildi. Oǵan orta eseppen ár synyptan 800-deı bala qatysty. Júrgizilgen eksperıment negizinde ıdeıanyń durystyǵy tolyq dáleldendi. Ishki rezervterdi paıdalana otyryp bilim sapasyn kóterý jumystary 1-synyptan bastap 11-synypqa deıin ǵylymı negizde júıeli túrde júrgiziletin bolsa, onda oqýshylardyń bilim sapasyn orta eseppen 60-80 paıyzǵa deıin kótere alamyz.
Orta bilim berý sapasyn kóterý úshin aldaǵy ýaqytta birneshe baǵytta jumys júrgizý kerek. Aldymen 12 jyldyq mektepke kóshý maqsatynda shamamen 15 jylǵa arnalǵan kólemdi bilim berý reformasyn júzege asyrǵan abzal. Basty maqsat – «Bilim – bilik – daǵdy» paradıgmasynan oqýshylardyń quzyrettiligin qalyptastyratyn nátıjege baǵdarlanǵan bilim berý paradıgmasyna ótý. Aldymen osy paradıgma negizinde uzaq jyl boıy nátıjeli jumys istep júrgen elderdiń tájirıbesin muqııat zerttep, ózimizdiń ulttyq ereksheligimizdi eskere otyryp, otandyq bilim berý mazmunyn jasaý kerek. Otandyq ǵalymdar men ustazdardyń jańa bilim mazmunyn jasaý tájirıbesiniń joq ekenin eskere otyryp, kem degende úsh eldiń bilim berý júıesin muqııat zertteý qajet. Japonııa, Shanhaı provınsııasyn jáne Baltyq boıy elderiniń birin qarastyrýdy usynamyz. Barlyq zertteý orta bilim sapasyn kóterýdiń 8 quraýshysy boıynsha júrgizilýi qajet. Osyndaı zertteýler negizinde 12 jyldyq mekteptiń tujyrymdamasy men oǵan ótýdiń keshendi jumys josparyn jasaǵan jón. Bul jumystyń asa kúrdeli ekenin eskere otyryp, ár oqý jylynda 12 jyldyq mektep baǵdarlamasyna 1-synyptan ótýdi josparlaǵan durys. Budan keıin Túrkistan oblysynda júrgizilgen eksperımentti jalǵastyrý qajet. Oǵan qatysqan jáne qatyspaǵan synyp oqýshylarynyń arasyndaǵy bilim sapasy 4,5 paıyzdan 9,5 paıyzǵa deıin kóterildi. Qazirgi ýaqyttaǵy negizgi máselelerdiń biri – mekteptegi ustazdardyń kásibı quzyretin kóterý. 2019 jyly Túrkistan oblysynyń mektepterinde 62 myńnan astam muǵalim eńbek etken, sol muǵalimderdiń 60 paıyzy syrttaı oqyǵan, 70 paıyzy jekemenshik oqý oryndarynda bilim alǵan. Sonymen qatar pedagogter attestasııadan ótkende negizgi kórsetkish retinde olar oqytqan oqýshylardyń alǵan biliminiń sapasyn eskerý mańyzdy. Oqýshylarǵa ulttyq rýhanı-adamgershilik tárbıe berý jumystaryn jetildirý de – ýaqyt kúttirmeıtin is.
Áńgimelesken –
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
