Foto: ashyq derekkóz
Jaqynda ǵana «Egemen Qazaqstan» gazetine suhbat bergen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev otandastarymyzdyń qaryzǵa belsheden batqanyna alańdaýshylyq bildirgen edi.
«Men azamattarymyzdyń qaryzǵa belsheden batqanyna qatty alańdaımyn. Sebebi bul másele jurttyń áleýmettik jaǵdaıyna jáne elimizdegi qarjy júıesiniń turaqtylyǵyna tikeleı áser etedi. Men 2019 jyly Memleket basshysy retinde qol qoıǵan alǵashqy qujattyń biri qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattardyń boryshyn azaıtý týraly Jarlyq edi. Sol ýaqytta 500 myń adamnyń kepilsiz alǵan nesıesi keshirildi. Bul birrettik shara bolatyn. Al 2023 jyly jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań kúshine endi. Munyń bári máseleniń ýshyǵyp ketpeýine yqpal etti. Osy jaǵdaıdy túbegeıli ózgertý úshin byltyrǵy Joldaýymda Úkimetke tyń sharalardy qolǵa alýdy tapsyrdym», dep málimdedi.
Memleket basshysynyń ózi atap aıtyp otyrǵan jurtshylyqtyń nesıege qumarlyǵy osynshalyqty ózekti máselege aınalǵany shyndyq. Endi bul tútkildiń túıinin qalaı sheshemiz? «Kredıtomanııa» degen ne? Qaryz alýǵa beıimdilik bolýǵa qandaı faktor áser etedi? Osy tektes suraqtardy mamandarǵa qoıyp kórgen edik.
Psıholog Rýfııa Qojaǵalıevanyń aıtýynsha, «kredıtomanııa» - bul psıhologııalyq sımptomdardyń biri, ıaǵnı «qaryzǵa qumarlyq» dep atalady eken.
«Kredıtomanııa - bul birinen soń birin, ıaǵnı qaıta-qaıta nesıe alýǵa degen umtylys. Turaqty túrde qaıtalanyp turatyn psıhologııalyq aýytqý. Kredıt alýǵa degen táýeldilik bul emdeýdi qajet etetin kesel. Alkogolızm nemese qumar oıyndarmen qatar turady. Bul táýeldilik ártúrli faktorlardan týyndaýy múmkin. Adam mineziniń ereksheligi, tuqym qýalaýshylyq, júıke júıesiniń erekshelikteri. Áleýmettik faktorlary da bar: otbasy, tárbıe, qorshaǵan ortamen qarym-qatynasqa da kóp nárse baılanysty.
Bul jerde adam ózi sanaly túrde «qajet» nemese «qajet emes» degenniń ara jigin ajyrata alýy tıis. Kredıtomanııaǵa kóbinese tabysy tómen nemese tabysy múlde joq adamdar shaldyǵady. Al keıde eshqandaı áleýmettik problemasy joq, turmysy táp-táýir azamattar da kredıt alýǵa úıir bolyp keledi. Mundaı kisilerde negizinen kóre almaýshylyq, qyzǵanysh basymyraq bolady. Tarqatyp aıtsaq, «men bireýden ozsam, odan da qymbat kólik alsam, odan da qymbat kıim kısem» degen sııaqty negizsiz shyǵyndarǵa jol beretinder osy tıpke jatady.
Jalpy, barlyq adamdar kredıtke degen táýeldiliktiń qurbany bola bermeıdi. Bul jerde ishki jáne syrtqy jaǵdaılardyń áseri kóp. Jón-josyqsyz nesıeni ala berý - qarjylyq problemalar, stress, mazasyzdyq, depressııa jáne tipti sýısıd sııaqty aýyr zardaptarǵa ákep soqtyrýy múmkin».
Mamandar adamdardyń alǵan bilimi, sana-sezimi, qarjylyq saýattylyǵyna kóp nárse baılanysty dep sanaıdy. Negizinen basty sebep - «Qarjylyq saýatsyzdyq» bolyp tabylady. Tapqan tabysty retsiz jumsaý - adamnyń kúnkóris deńgeıin tómendetetin negizgi faktor.
Byltyr da Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev mıllıonǵa jýyq adamnyń tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıine de jetpeıtinin aıtqan edi.
«Qaryzǵa batqandar men kedeılerdiń úlesi artyp jatyr. Búginde bir mıllıonǵa jýyq adamnyń tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıine de jetpeıdi. Bul keıingi on jyldaǵy eń nashar kórsetkish», dedi Memleket basshysy.
Birinshi kredıttik bıýro bergen málimetterge súıensek, respýblıka boıynsha 3 mıllıon ǵana qazaqstandyqtyń qaryzy joq. Sonda 20 mıllıon adamnyń 17 mıllıony moınyna óz erkimen kredıt qamytyn kıip otyr. Al jalpy portfeldegi ıpotekalyq qaryz 3 trıllıon teńgeden, al avtonesıe trıllıon teńgeden asady. Sońǵy eki jylda 65 paıyzdan astam qazaqstandyq avtokólikterdi paıyzdyq nesıemen alǵan.
Sondaı-aq el azamattary arasynda taýardy da qaryzǵa alý jıilegen. Turmystyq tehnıkadan bastap kıim-keshek, tipti azyq-túlikke deıin maıda-shúıde zattardyń barlyǵyn kredıtke alý kóbeıgen. Bul qaryz somasy bes trıllıon teńgeden asty.
Jalpy, halyqtyń qaryzǵa batýy kúrdeli másele bolyp tur. Osyǵan baılanysty Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev naqty sharalar qolǵa alynyp jatqandyǵyn alǵa tartty.
«Mysaly, sońǵy jyldary bankter men mıkrokredıt uıymdaryna qoıylatyn tutyný nesıesi kapıtalynyń kólemine qatysty talaptar bes ese kúsheıtildi. Tóleý merzimi ótip ketken bereshegi bar adamdarǵa nesıe berýge tyıym salyndy. Sondaı-aq qaryzyn ýaqtyly óteı almaǵan boryshkerge 90 kúnnen ári aıyppul salýǵa bolmaıdy. Kollektor agenttikterine turaqty tekserý júrgiziledi.
Boryshkerler quqyǵyn qorǵaý úshin nesıe berý týraly zańnamaǵa engiziletin túzetýler ázirlendi. Bul ózgerister bankterge, mıkrokredıt uıymdaryna jáne kollektor agenttikterine talapty odan da kúsheıte túsedi. Nesıelerdi kollektor kompanııalaryna satýdy shekteý usynylady. Kollektor kompanııalary qaryzdy ózine alǵan soń máseleni rettep kórýge mindetti bolady. Bank ombýdsmeniniń ókilettigi de keńeıtiledi. Qazir bul qujatty Májilis depýtattary qarap jatyr. Men bul bastamany qoldaýǵa daıynmyn», dedi Memleket basshysy Q.Toqaev 2024 jyldyń 3 qańtarynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda.
Sarapshylar pikirinshe, nesıege, qaryzǵa táýeldilik adamnyń psıhologııalyq kóńil-kúıine tikeleı baılanysty qubylys. Kóp jaǵdaıda bul sımptomǵa shaldyqqandar óziniń turmystyq jaǵdaıyn túzetýdi emes, belgili bir emosııany sezingisi keledi. Jeńil oımen ómir súrýdiń bir formasy desek artyq aıtqandyq emes. Degenmen arasynda áleýmettik jaǵdaıy óte tómen, kedeılik shegine jetken shyn muqtaj adamdar da kezdesedi. Biraq statıstıka kórsetkendeı, bankterde kóbinese nesıeni ortasha nemese azǵantaı tabysy barlar rásimdeıdi eken. Mysal keltirsek, bireýler úıinde kıimi bola tura taǵy bir sándi kıimdi kıse sodan lázzat alady. Biraq bul ýaqytsha rahattaný sezimi. Nesıeni tóleıtin kez kelgende kóńil-kúıi buzylady, ashýlanshaq bolyp ketýi de yqtımal. Eń soraqysy, keıbir adamdar alatyn zatyn alyp alǵan soń nesıeni tólemeı júre beredi. Munyń sońy nege soqtyratyny áý bastan belgili. Sol sebepti árbir azamat jeke bıýdjetin josparlap úırengeni abzal.
Zańger, quqyq magıstri Nurbol Batyrbaı, azamattarymyz kredıt rásimdeýdiń zańdyq jaýapkershiligin sezinbeýdiń zardaptary aýyr bolady degen pikirde.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń 18 jasqa tolǵan kez kelgen azamaty nesıe rámideı alady. Biraq qarjylyq uıymnan qaryz alý kezinde eskeretin jaıttar bar. Birinshiden, qazir alaıaqtyq órship tur. Nesıe alý barysynda alaıaqtardyń qurbany bolyp jatqandar barshylyq. Bank qyzmetkerleriniń atyn jamylatyn telefon alaıaqtary qanshama adamnyń atyna kredıt rásimdep úlgergen. Bul quqyqtyq saýatsyzdyqtyń saldary. Ekinshiden, beı-bereket nesıe alý, ıaǵnı boryshker nesıe berýshi aldyndaǵy jaýapkershiligin oryndaı almaı qalady. О́kinishke qaraı, kóptegen jandar osynyń saldaryna mán bermeıdi. Ýaqytynda tólemegen soń esepshottary jabylady, basqa da tyıymdar men shekteýler qoıylady. Osyndaı keleńsizdikke tap bolatynyn keı azamattar bilmeıdi. Sosyn kredıt alǵan kezde onyń ústinen qosylatyn paıyzyna, ústeme aqysyna mán bermeıdi. Alǵan aqshasyn 2-3 ese qaıtaratynan da keıbir kisiler qujattaǵy erejelerden beıhabar bolyp júre beredi. Tek qarajat qajet kezde sony qoldanyp tastaıdy, basqasyna bas qatyra bermeıdi. Bul jaýapkershiliktiń joqtyǵy. Buryn nesıe alyp, ony qaıtarmaǵan adamdar báribir keıin zardabyn tartady. Bolashaqta nesıe tarıhyna keri áserin tıgizedi. Kásip bastaǵysy kelse, úı-jaıyn jaqsartqysy kelse, buryn alǵan qaryzdary aldynan kedergi bolyp shyǵatynyn eskermeıdi». Sondyqtan men óz basym jón-josyqsyz nesıe alýdy quptamaımyn. Eń qajetti degen jaǵdaıda ǵana bankke júginýge bolady. Kredıt rásimdeý kezinde kelisim-shartty muqııat oqý kerek».
Taǵy aıta ketetin jaıt, psıhologtan kómek surap kelgen adamdardyń kóbi kele sala ómirden túńilgenin aıtady eken. Túp-tamyryn qazsań, sońy áleýmettik ahýalǵa, qaryz máselesine kelip tireledi. Degenmen munyń bári adamnyń psıhotıpine baılanysty, - deıdi maman. Sondyqtan árbir azamat óz ómirine jaýapkershilikpen qarap úırenýge tıis. Mamandardyń pikirinshe, qazirgi zamanda qarjylyq, quqyqtyq saýattylyqty bala kezden úıretý qajet. Mektep baǵdarlamasyna qarjylyq saýattylyq pánin engizgen durys dep sanaımyn. Sonda ǵana jas urpaq aqshany tıimdi jaratýdy meńgerip, eseıgende otbasylyq bıýdjetin durys basqarýdy jastaıynan úırenedi. Qarajat máselesinde kózi ashyq bala eseıgende kúmándi uıymdarǵa jolamaıdy, nesıe alýdyń zańdyq, quqyqtyq aspektilerine kózi ashyq bolady. Jalpy, nesıe alýdy qandaı da bir máseleniń ońaı sheshimi retinde qarastyrmaǵan jón. О́ıtkeni qaryz alýdyń batpandaı jaýapkershiligi bar.
Sandýǵash RAIYM
