Kózi tiri bolsa aǵamyz jetpis bestiń belesin baǵyndyrar edi. Sanaly ǵumyrynda halymyzdyń rýhanııat salasyna úles qosyp, elimizdiń ekonomıkalyq damýy úshin ter tókken osy ǵalym-qaıratkerdiń eńbegi zor. Ol qatardaǵy ınjenerden bastap, halyqtyń qalaýy men qoldaýy arqyly Parlamenttiń birneshe shaqyrylymynyń depýtaty boldy. Qansha bıik qyzmetter men minberlerde júrse de, ómirlik ustanym etken qarapaıymdylyq pen adamgershilik qundylyqtaryn boıynan joǵaltqan joq. Taǵylymy men tanymy mol, eńbek jolynda talaı asýlar men belesterden ótip, elimizdiń óńirlik ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyna septigin tıgizdi. Elimizde 8 zańnyń qabyldanýyna tikeleı qatysyp, aýyl sharýashylyǵy salasynyń damýyna qajetti tyń ǵylymı zertteýler júrgizgen. Ekonomıka ǵylymynda – 14, rýhanııat salasynda 26 eńbekti jaryqqa shyǵardy. Sondaı-aq memlekettik basqarý, agroónerkásipti damytý, aýyl sharýashylyǵyndaǵy kooperasııa, agrarlyq jáne jer reformalary, qorshaǵan ortany qorǵaý, ekonomıkany memlekettik retteý men izgilikke, ımandylyqqa, bilim-bilikke, aqyl-parasatqa úndeıtin tanymdyq-kósemsózdik eńbekteri bar. Osy eńbekterin mańyzy men mazmuny halyqtyń keregine jarasa dep ter tókti.
Elimizdiń naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýin, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyn jan-jaqty zerdelep sıpattap kórsete bildi. Sol kezdegi qıyn jaǵdaıda táýelsiz memleketti qalaı qurý kerektigin, josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý úderisin, teń quqyqty demokratııalyq elge aınalýdyń negizgi alǵy sharttary men qadamdaryn kórsetti. Sebebi ekonomıka – saıasattyń da, mádenıettiń de ajyramas negizgi bólshegi. Ekonomıka – memlekettiń, qoǵamnyń, árbir naqty adam men onyń otbasy ómiriniń negizi. О́ıtkeni ekonomıkamen baılanysty emes sala joq, qaı másele bolsyn sheshimi ekonomıkaǵa táýeldi. Ony sheshý úshin elde qýatty, osy máselelerdi sheshýge qabiletti ekonomıka qurylmasa, eń bıik qundylyqtar – erkindik pen demokratııa, halyq ıgiligi degen qubylystyń ózi bos sózge aınalady.
Memlekettik basqarý jáne ekonomıkanyń bolashaqta damýy týraly eńbekterinde sıfrly tehnologııa jáne daǵdy ekonomıkasyn qurý úlken ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq damytýǵa basymdyq berý kerektigin aıtqan. Bilikti maman daıarlaý, memlekettik baǵdarlama negizinde álemdik standarttarǵa sáıkes joǵary oqý oryndaryn qurý kerektigin aıtyp ta, jazyp ta qaldyrdy. «Qazaq elindegi memlekettik basqarýdyń qalyptasý evolıýsııasy» atty eńbeginde elimizdiń egemendik alýy, damýy, ashyq ári ádiletti memleket qurý týraly baıandaıdy.
О́zi qyzmet etken L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetindegi ekonomıka fakýltetinde otbasynyń qarjylandyrýymen Myrzageldi Kemel atyndaǵy dárishana ashyldy. Kabınette aǵamyzdyń ómirlik ustanymdarynan syr shertetin qundy muralary, júrip ótken joly, eńbekteri, fotosýretter, taǵy da basqa qundy derekter saqtaýly tur. Shákirtteri men izdenýshi stýdentter úshin kez kelgen sátte Myrzageldi Kemel týraly aqparat alyp, oı tanymyn keńeıtýge zor múmkindik ekeni anyq.
15 qańtar – M.Kemel aǵamyzdyń týǵan kúni. Osy kúnge oraı jyl saıyn ýnıversıtette stýdent, magıstrant, doktoranttar men elimizdiń zııaly qaýymynyń qatysýymen dóńgelek ústel, konferensııa ótip turady. Osyndaı is-sharada ǵalym, ustazben birge ıyq tiresip jumys istegen áriptes, zamandas qurdastary tyń aqparattar aıtyp, qyzyqty áńgimeleri týraly sóz qozǵaǵan bolatyn. Sondaı áńgimeden úzindi keltireıik. «...Aǵamyz Maqtaral aýdanynda keńshar dırektory bolyp qyzmet etti. Jer alyp, 3-4 gektar aýmaqqa qaýyn-qarbyz egip, kúzde jıyn-terim kezinde kórshi sovhozdan traktor shaqyrtyp, qaýyn-qarbyzdy Zıba apamyz ekeýi jınap, taraktor tirkemesine tıep bazarǵa aparyp sattyq», dep aıtqany esimizde. Aǵamyzdyń qarapaıymdylyǵy men eńbekqorlyǵyn, adaldyǵyn, eldiń, memlekettiń múlkin artyq paıdalanbaý, adamdy jumsaý, ony paıdalanyp qalý degen oı, is-áreket múldem joq. Aǵamyz bir sózinde «Men ashyq ári demokrat áke boldym. Jalpy, otbasymda tárbıeni ul-qyzdaryma da solaı beremin. Tapqan tabysymdy jarym Zıba ekeýmiz ortaǵa qoıyp, balalardyń keregin alyp berip, únemdep jaratýǵa, tıimdi paıdalanýǵa úırettim», dep aıtqany bar. Myrzageldi Kemel aǵanyń shákirti bolyp, qasynda júrip baıqaǵanym jalqaýlyq, jaǵympazdyq, jemqorlyqqa jany qas. Tek bilýge, izdenýge, meńgerýge, bilgenin úıretýge tárbıeleıtin, jany taza, ashyq adam edi. Meni óz balasynan kem kórmedi, eki kún habarlaspaı qalsam «Ereke» dep baılanysqa shyǵyp, «Úıge kel, Zıba apań surap jatyr», dep shaqyryp alatyny bar. Sondaǵy áńgimesinde únemi aq pen qarany aıyrýǵa, adal eńbek etýge, tabanaqy, mańdaı termen ósip-jetilýge, eńbeksúıgishtikke baýlyp, balasyndaı tárbıelep, ǵylym jolyndaǵy ákem bolyp ketti.
Marqumǵa arnalǵan is-sharalar aldaǵy ýaqytta keń kólemde uıymdastyrylyp, respýblıkalyq «Myrzageldi Kemel oqýlaryn» ótkizý josparlanyp otyr. Jastar arasynda ulaǵatty tulǵanyń eńbekterin nasıhattap, esimin odan ári asqaqtata túseri anyq.
Men úshin Myrzageldi Kemel orny bólek ǵalym, ustaz, jazýshy bolyp qala beredi. О́ıtkeni ómirimde alǵash oqyǵan kitaptar osy kisiniń esimimen tyǵyz baılanysty. «Abzaldyq álippesi», «Aqyl qalta» atty aýdarmalarynda ómir ári adam psıhologııasy týraly keń kólemdi zerdelengen aqparattar men bilim kózi jınaqtalǵan. «Aqyl qalta» kitaby buryn jaryq kórgen «Abzaldyq álippesiniń» jalǵasy sanalatynyn atap ótken jón. Qalamgerdiń «Abzaldyq álippesi» atty kitabynda ǵıbratty oılary, tolǵamdary keremet kórsetilip, baıandalǵan. Eńbekte adamgershilik, aqyl, minez, ar-uıat, ıman, bilim-bilik, otbasy, dostyq men mahabbat, eńbek jáne baqytqa jetý máseleleri jan-jaqty taldanady.
«Aqyl qalta» kitaby oqyǵan jandy oılandyrmaı qoımaıtyn ósıet-ónegege toly taptyrmas týyndylar dep senimdilikpen aıta alamyn. Túıindeı kele aıtarym, Myrzageldi Kemel qazaq tarıhyndaǵy aty úlken árippen jazylatyn uly tulǵalardyń qatarynda shoqtyǵy bıik ǵalym, jazýshy, ustaz ári elge úlken eńbegi sińgen qaıratker bolyp qala beredi. «Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi» demekshi, artynda ónegeli is qaldyryp, halyqtyń rýhanı damýyna úles qosqan ardaqty tulǵanyń aıaýly esimi eshqashan umytylmaq emes.
Erǵalı ÁBENOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti menedjment kafedrasynyń dosenti, PhD
