«Serpin» jobasyn qalaı tıimdi etemiz?

2014 jyly Petropavl qalasyna at basyn tiregen serpindikterdiń alǵashqy legin Soltústik Qazaqstan oblysy halqynyń jyldan-jylǵa seldirep bara jatqan qataryn toltyryp, eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi óńirge kúngeıdiń jylylyǵyn ala keletin «Ońtústik qarlyǵashtaryna» teńegen edik. Keıinirek olardyń «Qyzylorda – Petropavl» baǵytynda jolaýshylar poıyzy qatynasyn ashý jónindegi ortaq ótinishi Parlament Májilisiniń Soltústik Qazaqstan oblysynan saılanǵan depýtattarynyń qoldaýymen oń sheshimin taýyp, jurt ony jaqsy yrymmen «Qudalar poıyzy» dep atap ketti. Rasynda da solaı bolyp, eki óńirdiń turǵyndary «Serpinniń» arqasynda qudalasyp, qyz alysyp, qyz berisýin kóbeıtip, «Qudalar poıyzymen» jıi saparlatyp júr. Tutastaı alǵanda, atalǵan jobanyń soltústik jáne soltústik-shyǵys óńirlerdegi demografııalyq ahýaldy ońaltýǵa, tildik ortany qazaqshalandyrýǵa, ultymyzdyń týystyq qarym-qatynasyn nyǵaıtýǵa birshama yqpaly tıip otyrǵany sózsiz. 

Alaıda «Serpin» boıynsha joǵa­ry jáne arnaýly orta oqý oryndaryn bitirgen túlekterdi oqyǵan óńirlerin­de jumysqa ornalastyrý isi o bas­tan jete oılastyrylmaǵandyqtan, bul áleýmettik joba kútkendegideı nátı­je berip otyrǵan joq. Osy kemshi­likke Prezıdent Qasym-Jomart To­qaev 2019 jylǵy 17 mamyrda ótkiz­gen eńbek jáne jumyspen qamtý máse­leleri jónindegi jıynda nazar aýdaryp, «Serpin» jobasynyń tıimdiligin arttyrý qajettigin aıtqan bolatyn.

Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»

Sebebi osy baǵdarlama boıynsha bilim alyp, 2018 jyly joǵary oqý oryndaryn (JOO) bitirgen alǵash­qy túlekterdiń – nebári 23 paıyzy, kol­­ledjderdi támamdaǵandardyń 24 paıy­zy ǵana ózderi oqyǵan óńir­lerde ju­mysqa qalǵan edi. Máselen, M.О́te­misov atyndaǵy Batys Qazaq­stan ýnıver­sıtetin támamdaǵan 145 túlektiń 24-i, ıaǵnı 16,5 paıyzy ǵana oblys aýmaǵyn­daǵy bilim berý uıymdarynda jumysqa ornalasqan, al kolledj bitirgen 113 tú­lektiń ishinde 6-ýy, ıaǵnı 5 paıyzy ǵana Jaıyq óńirinde turaqtap qalǵan-dy.

Buǵan qosa Parlament Májilisi­niń depýtattary maqsaty ortaq «Ser­pin» áleýmettik jobasy men ju­mys kúshi artyq óńirlerdiń tur­ǵyn­­daryn jumys kúshi tapshy óńir­­ler­­ge erik­ti túrde qonys aýdarý baǵ­dar­lama­synyń arasynda sáıkes­­siz­dik baryn anyqtaǵan. Naq­ty aıt­qanda, «Ser­pin» boıynsha Al­ma­ty, Jambyl, Qyzyl­orda, Mań­ǵys­taý, Túrkistan oblystary mek­­tepteriniń túlekterin basqa 9 óńir­diń – Aqmola, Aqtóbe, Atyraý, Shy­ǵys Qa­zaq­stan, Batys Qazaqstan, Qara­ǵandy, Qostanaı, Pavlodar jáne Sol­tús­tik Qa­zaqstan oblystarynyń joǵa­ry jáne arnaýly orta oqý oryndaryn­da oqy­tý kózdelgen bolsa, qonys aýdarý baǵdarlamasy boıynsha atalǵan ob­lys­­tardan qonys aýdarýshylardy qa­byl­­daýshy óńirler bolyp jumys kúshi tapshy 4 oblys qana aıqyndalǵan edi.

Sol kezde «Serpin.KZ» saıtynda: «Búgingi kúni bul jobanyń damýyna keıbir aımaqtardyń qarsylyq bildirýi kedergi bolyp otyrǵanyn aıta ketý kerek» dep ashyq jazyldy. О́ıtkeni jumys kúshi jetkilikti, demografııalyq jaǵdaıy táýir óńir­lerdiń basshylary, eń aldymen, jer­gi­likti mektep­ter túlekteriniń alysqa ketpeı, óńirdegi JOO-lar men kolledj­derge túsip, mamandyq alýyna jáne keıin ózderi týyp-ósken óńirde jumysqa ornala­sýyna múddeli bolýy qısyndy edi. Úkimet Májilis depý­tat­tarynyń usynysyna oraı «Ser­pin» baǵdarlamasyna qatysatyn oblys­tardyń sanyn 9-dan 6-ǵa deıin qys­qartyp, jumys kúshi tapshy 4 óńirdi – Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaq­stan, Shyǵys Qazaqstan oblys­taryn jáne eldegi ishki kóshi-qonnyń erekshelikterine baılanysty Aqmola jáne Qaraǵandy oblystaryn qaldyrdy. Olardyń qata­ryna 2022 jyly Shyǵys Qazaq­stan­nan bólinip shyqqan Abaı oblysy qosyldy. Sondaı-aq atalǵan áleý­mettik joba 2014-2016 jyldary respýblıkalyq bıýdjet esebinen tike­leı qarjylandyrylǵan bolsa, 2017-2019 jyldary oǵan qajetti qarajat jalpy sıpattaǵy transfert­ter retinde jergilikti atqarýshy organ­darǵa berildi. Al 2020 jyldan bastap «Serpin» baǵdarlamasy jergilikti atqa­rý­shy organdardyń bilim berý salasyna bólgen qarjysy esebinen júzege asy­ry­lyp keledi. Osyǵan oraı qazir serpin­dikter 7 óńirdegi 15 JOO-da bilim alyp júr.

Áıtse de, «Serpinniń» tıimdili­gin arttyrý maqsatynda qoldanyl­ǵan sharalardyń nátıjesi áli de kóńil kónshitpeıdi. Oqý-aǵartý mınıs­tr­ligine qarasty «Qarjy ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń málimeti boıyn­sha 2020-2022 jyldary «Serpin» baǵdarlamasy boıynsha JOO-lardy támamdaǵan 8 948 túlektiń 3 200-i, ıaǵnı 35,7 paıyzy oqyǵan óńirinde alǵan mamandyqtary boıynsha jumysqa ornalasý jónindegi mindettemelerin oryndamaǵan. Sol sebepti qazir «Qar­jy ortalyǵy» AQ olardy oqytýǵa jumsalǵan bıýdjet qarjysyn sot tárti­bimen óndirip alý sharalaryn qoldaný ústinde. Bu­­dan bólek, memlekettik grant­ty oqy­­ǵan óńirinde jumyspen óteý min­­­de­tinen 4 191 túlek bosatylǵan. Mun­­­daı jeńildik otbasy quryp, ózge óńir­­ge ketken, balaly bolǵan jáne ma­­­gıs­­tratýraǵa túsý arqyly oqýyn odan ári jalǵastyrǵan túlek­ter­ge be­rilgen. Osylaısha, «Serpin» áleý­met­tik jobasy boıynsha daıar­lanǵan jas ma­man­dardyń nebári 17 paıyzy ǵana ózde­ri oqyǵan óńirlerde jumysqa qalǵan.

«Serpin» arqyly joǵary bilim alǵan ár úshinshi túlektiń sotqa tarty­lýy­­n­yń negizgi sebepteri – olardyń oqyǵan óńirlerinde maman­dyǵy boıyn­sha jumys tappaýy jáne bas­pa­na máselesin sheshe almaýy. Shyntýaıtynda, osy áleýmet­tik jobany júzege asyrýda Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstr­li­giniń, Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrliginiń, óńir­ler ákimdikteriniń jáne joǵary oqý oryn­darynyń jumystary jet­kilikti úı­les­tirilmegendikten, kóz­delgen túpki nátıje qamtamasyz etilmeı keledi. Tipti JOO-lar ózderiniń túlekteriniń, sonyń ishinde serpindikterdiń de 90-95 paıyzy jumyspen qamtylǵany týraly adam sengisiz aqparat taratyp júrgendigi málim. Bul «jetistikke» JOO-lardy bitirýshi stýdentterden jumys berýshilerdiń ózderin jas maman retinde jumysqa shaqyrý týraly suranys hattaryn ákelýdi talap etip, sol hattardy tapsyrǵan jaǵdaıda ǵana dıplomdaryn berý arqyly qol jetkiziletini belgili. Al ondaı suranys hattardyń qaısysy shyn, qaısysy jalǵan ekenin JOO-lar tarapynan eshkim teksermeıdi.

«Serpin» baǵdarlamasynyń túlek­terin jumyspen qamtýdyń kúrdeliligi eskerile otyryp, olarǵa 2022 jyldan bastap memlekettik grantty ju­mys­pen óteý mindetin joǵary bi­lim­di ma­man­dar jetispeıtin 11 óńir­diń – Abaı, Aqmola, Aqtóbe, Aty­raý, Batys Qa­zaqstan, Qaraǵandy, Qos­tanaı, Pav­lodar, Soltústik Qazaq­stan, Uly­taý, Shyǵys Qazaqstan oblys­tary­nyń qaı­sy­synyń bolsyn mem­leket­tik jáne jeke uıymdarynda ju­mys isteý arqy­ly oryndaýǵa ruq­sat etildi. Buǵan qo­sa, mem­lekettik grant­ty ju­myspen óteý mer­zimi 3 jyl­dan 2 jylǵa deıin qysqartyldy.

Bizdiń oıymyzsha, «Serpin» áleý­mettik jobasynyń tıimdiligin arttyrý úshin ony «Qýatty óńirler – el da­­mýynyń draıveri» Ulttyq joba­symen barynsha sáıkestendirý qa­jet. Máselen, eger «Serpinge» bóli­netin memlekettik bilim granttary ońtústik óńirlerden soltústik óńir­lerge erikti túrde qonys aýdarýshy­lar men atajurtqa óńirlik kvota boıyn­sha oralǵan qandastardyń otbasy­la­ryn­daǵy mektep bitirýshiler­ge ǵana beriletin bolyp sheshilse, onda atal­ǵan eki memlekettik baǵdarla­manyń da tıimdiligi arta túsýi ábden múmkin. Munyń ózi serpindikterdiń JOO-lardy bitirgen soń oqyǵan óńirlerinde jumysqa qalmaı, sotqa súırelenip, sergeldeń keshýin boldyr­maýǵa da septigin tıgizer edi.