Bul jolǵy suhbatta biraz saýaldyń jaýaby ashyq aıtyldy. Bul úrdis suhbat berýdi esep berýmen shatastyryp alatyn keıbir sheneýnikterge sabaq bolady dep úmittenemin. Tek Memleket basshysy emes, Úkimettiń kez kelgen blogyn basqaryp otyrǵan tulǵalardyń baspasózge shyǵýy sol salanyń jaı-kúıinen habar beretin jaǵdaıǵa jetkizýimiz kerek.
Memlekettik deńgeıde aıtylǵan usynystardyń kem degende 10 paıyzy oryndalsa, ekonomıkalyq kórsetkishimiz qazirgi deńgeıde bolmas edi. Memlekettik deńgeıde aıtylǵan usynystar aldyn ala saraptamalyq keńesten ótpeıtini, basqasha aıtqanda halyqqa berilgen ýádeni oryndaýǵa ekonomıkalyq múmkindigimiz kótere me degen másele aldyn ala zerdelenbeıtini aıtylǵan usynystardyń júzege asyrylýyna kedergi bolyp kelgen edi. Keıingi birer jylda bul baǵytta biraz ilgerileýshilik bar. Halyqtyń talabymen sanasý qajettigi bılik ókilderine shyndyqty aınalyp ótetin joldy jaýyp tastady. Syrt kózge birden baıqala qoımasa da oń ózgerister bar.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qyrkúıektegi kezekti Joldaýynda el ekonomıkasynyń negizgi baǵyttary boıynsha kórsetkishter óskenin, byltyr Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi 104 trıllıon teńge bolǵanyn aıtty. 28 mıllıard dollar tikeleı shetel ınvestısııasy tartylǵany da – rekordtyq kórsetkish.
Bir qaraǵanda kórsetkish kóńil qýantady. El ekonomıkasynyń nyǵaıǵany, udaıy turaqty ósim kórsetkeni jaqsy. Degenmen, bul jańalyqqa kereǵar málimetter de bar. Mysaly, ótken aıda Ulttyq statıstıka bıýrosynyń jarııalaǵan zertteý nátıjeleri boıynsha, bıylǵy ekinshi toqsanda eldegi kedeıshilik deńgeıi 5,1% kóleminde belgilengen. Bul kórsetkish birinshi toqsanda 4,8%-dy quraǵan edi. Sondaı-aq «Ranking.kz» málimetinshe, elimizde eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen tabys tabatyn 177,8 myń úı sharýashylyǵy bar, bul ótken jylmen salystyrǵanda 9,4%-ǵa artyq. Basqasha aıtqanda, el ekonomıkasy óskenimen, halyq kedeılenip jatyr.
Osydan kelip qoǵam men bılik arasyndaǵy senimge selkeý túsedi. Sebebi, 2022 jyly Ulttyq statıstıka bıýrosy jarııalaǵan zertteý nátıjeleri boıynsha, bıylǵy jyldyń ekinshi toqsanda eldegi kedeıshilik deńgeıi – 5,1%. Bul kórsetkish birinshi toqsanda 4,8%-dy quraǵan edi. Demek, bizdiń elde eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen tabys tabatyn 177,8 myń otbasy bar. Bul – 2021 jylmen salystyrǵanda 9,4%-ǵa artyq. Osy máseleni Memleket basshysy da jıi aıtady. Bul – memleketimizdiń qaýipsizdigine tóngen úlken qater. Munyń bári qoǵamnyń ekonomıkalyq-áleýmettik, artynan saıası jaǵynan qaq bólinýine ákelip soqtyrýy múmkin. Basqasha aıtqanda, eldegi baı men kedeıdiń arasy kóz aldymyzda alshaqtap barady.
Jalpy, qabyldanǵan makroekonomıkalyq mejeniń oryndalýyn jumys oryndary, qolaıly tutynýshylyq ınflıasııa, tabysty ádil bólý, ekonomıkalyq ósý deńgeıi tárizdi faktorlar qamtamasyz etedi. Bizdiń ulttyq ekonomıkamyzdyń deńgeıiniń qandaı ekeni bárimizge túsinikti. Al ekonomıkadaǵy álsizdik sozylmaly jumyssyzdyq sındromyn qalyptastyrady. Bul – kez kelgen qoǵam úshin tragedııa. О́mir súrý deńgeıimizdi ekonomıkanyń, ortasha jalaqynyń ósýimen emes, eń tómengi kúnkóris deńgeıi men tutyný bıýdjetimen, áleýmettik ınfrastrýktýranyń damýy tárizdi faktorlarmen baǵalaý kerek.
Qazir bizde naryq zańyna múldem qaıshy qubylystar jıi baıqalady. IJО́ ósim bere bastady. Biraq halyqtyń tólem qabileti tym tómen. Halyqtyń nesıege ómir súrýi de qalypty qubylysqa aınaldy.
Keıingi onjyldyqtarda álemniń barlyq elinde derlik tabys teńsizdigi ósti. Biraq ártúrli qarqynmen. Mysaly, Taıaý Shyǵysta eń joǵary tabysy bar halyqtyń 10%-y ulttyq tabystyń 61%-yn ıemdengen. Qytaıda – 41%, Reseıde – 46%, AQSh-ta – 47%. Eń tómengi teńsizdik deńgeıi Eýropada tirkelgen – 37%. Al KPMG dereginshe, Qazaqstan baılyǵynyń teń jartysyn bar-joǵy 162 adam (el azamattarynyń 0,001 paıyzy) ıelik etetinin eskersek, kedeılik deńgeıinen kósh bastap turǵanymyz anyq.
Tutynýshylyq nesıeleý arqyly halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna baǵa berýge bolmaıdy, mundaı qubylystyń qarjylyq daǵdarystarǵa ákeletini barlyq sanaly adamǵa túsinikti bolýy kerek. Bul jerde másele tek bankterdiń tábetine baılanysty emes, másele tabys teńsizdiginiń qursaýynda ómir súrip jatqanymyzda. Tabysty teń bólýdegi teńsizdik tek kedeıliktiń emes, naryqqa qajetti mamandardyń elden syrttap ketýine múmkindik beretin tetikke aınalyp ketti.
Men aqylǵa qonymdy lıberalızmdi ustanamyn jáne kez kelgen ekonomıkalyq maqsattarǵa qol jetkizýdi eshbir baǵamen emes, saqtyqpen júrgizý kerek dep esepteımin. Basqasha aıtqanda, ótkenniń qateliginen sabaq almaı, alǵa jyljý múmkin emes.
Edýard POLETAEV,
saıasattanýshy
