Kúnniń kúrt jylynǵany oılantady

Aýa raıy nelikten qubylyp tur?

«Qazgıdromet» RMK-nyń málimetinshe, qańtar aıynda eldegi aýa raıyn kóbinese Atlantıkalyq sıklondar jáne onymen baılanysty atmosferalyq fronttar aıqyndaıdy eken. Demek kúnniń bir mezgilde sýytyp, kútpegen jerden kúrt jylynýy teginnen-tegin emes. Mamandar mundaı ózgeristiń saldarynan elimizdiń basym bóliginde jaýyn-shashyn jıilep, soltústik óńirlerde qar molynan túsedi desedi. Ol ol ma, eldiń birneshe aımaǵynda bur­qasyn, kóktaıǵaq mazany alsa, jeldiń uıytqýy sekýndyna 15-28 metrge deıin jetýi múmkin. «Qazdıdromet» RMK osyǵan deıin 3 qańtardan bastap elimizdiń soltústik-batysynda, soltústiginde, ortalyǵynda jáne shyǵysynda sýyq aýa mas­sala­rynyń aǵynymen aýa tempe­ratýrasynyń qysqamerzimdi tó­men­deıtinin boljaǵan. Al qań­tardyń birinshi onkúndiginiń ekinshi jartysynda eldiń sol­tústiginde aıaz basylyp, túnde -5-ten -15 gradýsqa, kúndiz -3-ten -8 gradýsqa deıin sýyq boldy.

Qańtardyń birinshi onkún­diginiń sońy, ekinshi onkúndiginiń basynda antısıklonnyń kú­sheıýimen túnde temperatýra qaıta -18-25 gradýsqa deıin tómendeıdi. Iаǵnı bul boljam dál qazirgi sátpen tuspa-tus kelip tur. Al eli­mizdiń batys óńirlerinde qańtar aıynyń basynda aýa temperatýrasy túnde +3+5-ten 0,-10 gradýsqa deıin, kúndiz shamamen -3+7-den 0,-5-ke deıin tómendegen. Aıdyń ekinshi jartysynda túnde -10-18-ge deıin, kúndiz -3-10 gradýsqa deıin sýytqan. Bul aımaqta bi­rinshi onkúndiktiń sońynda ǵana kún jylyna bastaıdy degen boljam jasalypty. Respýblıkanyń ońtústik jartysynda aýa temperatýrasy túnde -5+5-ten -3-15 gradýsqa deıin, kúndiz +5+10-nan -8+3 gradýsqa deıin qubylatyny boljanǵan-dy.

Konsýltatıvtik boljamǵa sáıkes qańtardyń ekinshi jáne úshinshi onkúndikterinde res­pýblıkanyń basym bóliginde aýa raıy jıi ózgeredi desedi. Aıazdy kúndermen qatar sıklon jáne atmosferalyq fronttar jıilep qar jaýady, burqasyn kútiledi. Munymen shektelse, meıli deısiń. Alaıda «Qazgıdromet» mamandary elimizdiń kóptegen aımaǵynda kúnniń kúrt jylynatynyn da aldyn ala habarlady. Aýa temperatýrasy elimizdiń soltústik jartysy men shyǵysynda túnde -3-13-ke deıin tómendese, kúndiz -5+5 gradýsqa deıin jylynýy múmkin. Al ońtústik jartysynda jáne batysynda túnde -5+5-ke deıin, kúndiz +5+15 gradýsqa deıin joǵarylaıdy. Keıin soltústik-batys antısıklondardyń áse­rinen kún qaıta sýytýy múmkin. Bul kúnderi aýa temperatýrasy tómendep, soltústikte, shyǵysta jáne ońtústik-shyǵystyń taýly aımaqtarynda túnde -22-30, al kúndiz -12-20 gradýsqa deıin tómendeıdi dep kútiledi. Al eli­mizdiń ońtústik jartysynda jáne batysynda túnde -13-23, kún­diz -3-13 gradýsqa deıin sýytýy yqtımal. Jalpy alǵanda qań­tar aıynda el aýmaǵynda temperatýralyq fon klımattyq normadan 1-2 gradýs joǵary bolady dep kútilipti. Osy aralyqta jaýyn-shashyn mólsheri eldiń ba­sym bóliginde jyldaǵydaı qalypty tússe, soltústik-ba­tys jartysynda, ońtústik pen oń­tús­tik-shyǵystyń taýly ólke­le­rinde, taý bókterindegi aýdandarda normadan kóp jaýýy ábden múmkin eken.

Sharýaǵa jaıly jyl bolsa eken

El aımaqtaryn kúzgi baqylaý nátıjesinde topyraqtyń qanaǵat­tanarlyq deńgeıde ylǵaldanýy baıqalypty. Bul egiste jazdyq daqyldar ónimdirek bolady degendi ańǵartady. О́kinishtisi, bul qatarda Batys Qazaqstan, Pav­lodar, Almaty, Jambyl jáne Túrkistan oblystary joq. О́ıt­keni atalǵan aımaqtarda kúzde topyraqtyń ylǵal qory jet­kiliksiz bolǵan. Búginde el­diń barlyq aýmaǵynda ýaqyt sá­timen jaýyn-shashyn qory bel­gili bir deńgeıde jınalyp jatqany belgili. Ásirese eldiń soltústik jartysynda jaýyn-sha­shyn normadan kóbirek, tipti keıbir ólkelerde jyldaǵydan eki ese kóp mólsherde túsken. Al ońtústikte, ońtústik-shyǵysta jáne ońtústik-batysta kerisinshe, at­mosferalyq úderisterdiń saldarynan jaýyn-shashyn ádettegiden azyraq túsipti. Saldarynan eldiń ońtústigi men shyǵysyndaǵy kóp­tegen aımaqta qar kóp jatpaıdy. Qalyń qar taýly jáne taý bók­terindegi aımaqtarda baı­qalǵan. Bul bir jaǵynan qys­qy daqyldarǵa da belgili bir deń­geıde qaýip tóndiredi eken. Bul qalaı deseńizder, aıtalyq. Mysaly, aýa temperatýrasy -15 gra­dýstan da tómenirek deńgeıdi kór­setip ári osy shaqta jerde qar jatpasa, daqyldar qatyp qalýy bek múmkin.

Ońtústik ólkelerde qys aılarynda jaýyn-shashyn kóp tússe, topyraq ylǵal qoryn tolyq­tyrýǵa múmkindik beredi. Bul – árıne, oń faktor. Biraq ósimdik sharýashylyǵynda qazirgi emes, naq vegetasııalyq kezeńdegi aýa raıy mańyzdy ról atqaratynyn qaperden shyǵarmaǵan jón. «Qazgıdromet» RMK-nyń maman­dary vegetasııalyq kezeńge ar­nalǵan konsýltatıvtik aýa raıy boljamy naýryz aıynyń ortasynda shyǵatynyn habarlady. Al osy naýryzǵa deıingi aralyqta eldiń kóptegen óńirinde jaýyn-shashyn mólsherden kóbirek túsýi boljanǵanyn joǵaryda aıt­tyq. «Qazgıdromet» RMK-nyń taǵy bir resmı málimetine jú­ginsek, bıyl qysta 2001-2002 jyldyń qys aılaryndaǵy ssenarıı qaıtalanýy múmkin. Iаǵnı qys jylyraq bolyp, jaýyn-shashyn mólsheri normaǵa jaqyn jáne odan da kóbirek túsýi yqtımal.

Qazir ǵalymdarmen qosa ha­lyqaralyq uıymdar «aptap ys­tyq kele jatyr» dep dabyl qa­ǵýmen shektelmeı, shama-shar­qynsha jahandyq jylynýdyń sebep-saldaryn birlesip eńserýdi usynady. Syn-qaterge qaıyspaı, kerisinshe qolaısyz aýa raıy­na boı úıretip, beıimdelýge sha­­qyrady. Qurǵaqshylyq pen sý tapshylyǵynyń aldyn alýda jańa tehnologııalarǵa ıek ar­týdyń ózektiligin eskertedi. Ha­lyqaralyq uıymdardyń bastamasymen klımattyq ózgeristerdi zerttep júrgen beldi ǵalymdar jyl saıyn bas qosyp, tıimdi she­shimder usynady. Sol she­shim­derdiń birqatary – el úki­me­tiniń nazarynda. Árıne, joqtan bar jasaý múmkin emes. Bir­aq bardy únemdeýge bolady. Oı­dy túıindesek, bıyl qys aıla­ryndaǵy qolaısyz aýa raıy araǵa birneshe jyl salyp qaıtalanyp turatyn ózgeristerdiń biri ǵana dep seneıik. Qala berdi «Qaz­gıdromet» mamandarynyń boljamyna saı jaýyn-shashyn kóp tússe, nur ústine nur. Osynyń esesine ár óńirdiń basshylyǵy sý únem­deýge baǵyttalǵan aýqym­dy joba-jos­paryn alańsyz tııanaqtap qalar.