Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Áıgerim Orynbaevanyń elordada úı jaldap júrgenine 5 jylǵa jýyqtapty. Ońtústik óńirden arman qýyp, Astanaǵa kelgen boıjetkenniń óz páterine aqsha jınaýǵa múmkindigi bolmaı tur. «Otbasy bankten» arnaıy shot ashyp, qarjysyn turaqty salsa da, 250 myń teńge aılyq áli kúnge deıin kózdegen maqsatyna jetkizer emes. Úısizdik pen kúısizdikten qajyǵan jas memlekettik baǵdarlamalardan da úmitin úzgen.
– Negizgi mamandyǵym – zańger. Shymkentte kolledjdi aıaqtap, jumys tappaǵan soń, Astanaǵa keldim. Túıindememdi qushaqtap, biraz esikti qaqtym. Alaıda jumys berýshiler joǵary oqý ornynyń dıplomyn talap etti. Odan qaldy, azǵantaı aılyqqa synaq merziminde de júrdim. Nátıje bolmady. Keıin manıkıýr, vızajıst mamandyǵy boıynsha oqyp, sertıfıkatpen sulýlyq salonyna jumysqa kiristim. Mine, sodan beri tapqan-taıanǵanymdy jaldamaly páter ıesine, jolyma, aýyldaǵy baýyrlaryma jiberip, kómektesemin. Artylǵanyn «Otbasy banktegi» jınaǵyma salamyn. Biraq bastapqy jarnany jınaı almaı kelemin. Jeńildigi bar memlekettik baǵdarlamalardyń sharttaryna da sáıkes kelmeıtinim taǵy bar. Al kommersııalyq ıpoteka baǵdarlamalarynyń mólsherlemeleri tym joǵary, – dep kúıindi ol.
Qazir Áıgerim sekildi kúnkóristiń qamymen baspanasyz sendelgen jastar jeterlik. Máselen, «Qazaqstan jastary» áleýmettanýlyq zertteý nátıjeleri boıynsha, analıtıkalyq baıandamanyń byltyrǵy saýalnamasynda elimizdegi 35-ke deıingi azamattardyń 27,9 paıyzy ǵana «óz páterimde turyp jatyrmyn» degen. Al 36,5 paıyzy «úı, bólme jaldap júrmiz» dese, endi biri jataqhana, hostel, týǵan-týysty panalap jatqanyn aıtqan.
«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Aısulý Ernııazova jastardyń turǵyn úımen qamtylýy óte mańyzdy kórsetkish ekenin alǵa tartty. «Bul sanat ádette turǵyn úı alýǵa múmkindik beretin joǵary tabys ıeleri emes, tıisinshe tabystyń belgili bir bóligi turǵyn úı alýǵa nemese jaldaýǵa dep jınaqtalady», deıdi ol.
– Bul óz kezeginde jastardyń jalpy materıaldyq jaǵdaıyna áser etetini anyq. Saýalnamaǵa qatysýshylardyń kópshiligi jalǵa alynǵan baspanada turyp jatyr. Degenmen edáýir bóliginde óz páteri nemese turǵyn úıi bar, bolmasa ata-analarymen, týystarymen turyp jatyr. 5,3 paıyzy hostelde nemese jataqhanany panalap júr. Al 0,6 paıyzynda turaqty baspana joq. Turǵyn úı jaǵdaıyn jýyqtaǵy 2 jyl ishinde jaqsartýǵa qatysty saýalǵa jastardyń 59,7%-y oń jaýap berdi, 23%-y bul sharýany josparlap jatsa, 13,8%-ynda turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýdy kózdep otyrǵan joq. Turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýdy josparlap otyrǵandar ishinde 29-34 jas aralyǵyndaǵy respondentterdiń basym bolýy túsinikti (21,4%), jaǵdaıdy jaqsartýǵa kiriskender arasynda 19-23 jas toby respondentteri jıirek boldy. Turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýdy josparlap otyrǵandar nemese ol sharýaǵa kirisken jastar bul úshin ádette ózderiniń jeke qarajattaryn paıdalanady (52,4%), 18,2%-y ıpotekalyq qaryz alý múmkindigin qarastyrýda, 9,6 paıyzy jaqyndar kómegine súıenbek. 10,2 paıyzy nesıe qarajattaryn paıdalanýǵa daıyn, al 9,3%-y turǵyn úı alý amaly retinde memlekettik baǵdarlamalardy kórsetti. Bul jastardyń osy baǵyttaǵy memlekettik baǵdarlamalar týraly aqparattaný deńgeıiniń tómendigin, bolmasa jastardyń memleketke seniminiń joqtyǵyn nemese bul baǵdarlamalardyń tıimsizdigin kórsetedi. Aımaqtyq turǵydan alǵanda, Batys Qazaqstan, Atyraý, Pavlodar, Qostanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystary, sonymen birge Shymkent qalasynda jastardyń memlekettik baǵdarlamalarǵa baǵdarsyzdyǵy, odan habarsyzdyǵy anyq baıqalady. Sonyń ózinde 6,7 paıyz jastar memleketten kómek kútetinin jetkizdi, – dedi ortalyq basshysy.
Demek jastardy turǵyn úımen qamtý máselesi áli de ózekti kúıinde qalyp otyr. Májilis minberinde, BAQ betterinde bul problemany kóterip-aq keledi, biraq túbegeıli sheshimin taýyp jatqan joq. Sondyqtan byltyr jyl aıaǵynda Prezıdent janyndaǵy Jastar saıasaty jónindegi keńes otyrysynda Memlekettik keńesshi Erlan Qarın kelesi jyly jastarǵa arnalǵan jeńildetilgen turǵyn úı baǵdarlamasyn qolǵa alý josparda bar degen edi.
Sondaı-aq Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva ótken jeltoqsan aıyndaǵy baspasóz máslıhatynda jastarǵa «9-20-25» jańa baǵdarlamasy ázirlenip jatqanyn habarlady. Mine, birer kún buryn mınıstrlik Astana, Almaty qalalarynda, Aqmola, Aqtóbe, Almaty, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Qaraǵandy, Qostanaı, Qyzylorda, Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda 35-ke deıingi otandastarymyzǵa jeńildetilgen ıpotekalyq nesıe
berý jobasy iske qosylatynyn málimdedi.
«Jastardy turǵyn úımen qamtamasyz etý baǵdarlamasyn «Otbasy banki» AQ Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen oblys jáne qala ákimdikterimen birlese júzege asyrady. Baǵdarlamalarǵa 35 jasqa deıingi áleýmettik sala, BAQ, joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary men ǵylymı qyzmetkerleri, kvazımemlekettik sektor, kommýnaldyq kásiporyndardyń qyzmetkerleri qatysa alady. Ár aımaqtaǵy kásipter tizbesin baǵdarlama bastalar aldynda ákimdik jınaqtaıdy. Baǵdarlamalarǵa qatysatyn azamattarǵa qoıylatyn negizgi talaptar: Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy, baǵdarlamaǵa qatysýshynyń jasy 35 jasqa deıin (qosa alǵanda) jáne negizgi qatysýshy retinde tek erli-zaıyptylardyń bireýi ǵana bolýy mańyzdy. Oǵan qosa baǵdarlamaǵa qatysýshynyń jáne onyń otbasy músheleriniń sońǵy 5 jyl ishinde el aýmaǵynda satyp alý quqyǵymen jalǵa beriletin turǵyn úı nemese menshik quqyǵyndaǵy turǵyn úıiniń (erli-zaıyptylardyń ortaq múlki, ótinishke engiziletin otbasynyń basqa múshelerimen ortaq úlestik menshik) bolmaýy shart. О́tinish bergen kezde qatysýshy tańdaǵan saladaǵy resmı jumys ótili keminde bir jyldyq zeınetaqy shotynan úzindi kóshirmemen rastaýdy talap etiledi. Al nesıe boıynsha syıaqy mólsheri – jyldyq 5%-dan bastap, nesıe merzimi –19 jylǵa deıin, bastapqy jarna-nesıe somasy – 10%» dep jazdy mınıstrlik resmı saıtynda.
Úısizdik pen kúısizdik – ulttyń sany men sapasyna keri áser etetin birden-bir faktor. Sondyqtan kóshten irkilmeı derbes baspana alamyn deseńiz, ıpotekalyq nesıeni óteı alatyn kiriske jetýdi kózdeýden basqa amal joq. Ári memleket usynǵan múmkindikterdi qalt jibermegen abzal. Máselen, 2025 jylǵa deıin beriletin jeńildetilgen «Nurly jer» ıpotekalyq baǵdarlamasy. Ereksheligi sol, baǵdarlamada ákimdik kezeginde turǵandarǵa basymdyq qoıylady. Nesıe mólsherlemesi – 5, bastapqy jarna – úı baǵasynyń 20 paıyzy.
