Bilimdi júıelegen durys

О́kinishke qaraı, elimiz qajetti mamandardyń suranysyn óteı almaı keledi. Búginde kóptegen óndiris orny maman tappaı júr. Ýnıversıtet bitirse de, qolynan is kelmeıtinderden sharshaǵan. Kópshiligi jumysshylaryn shetelge jiberip, qaıta oqytyp jatyr. Nemese eski kadrlardyń kómegine súıenedi. Prezıdent te jalpy 15 jyldaı alǵan bilimniń anaý aıtqandaı nátıje bermeı jatqanyn baıqap, balalardy bilim-ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn art­tyrý úshin mektepterde STEM jú­ıe­sin jetildirip, robottehnıkany meń­gerýge jol ashty.

Taıaq tastasań, bilimi «joǵary», biraq saýaty az mamanǵa tıedi. Otyz jyldan beri JOO naryqqa beıimdelip, suranysty qamtamasyz etýdi umytyp ketti. Mamandyqtardy zaman talabyna saı júıeleıtin ýaqyt jetti.  

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, Joǵary bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan aýqymdy jumystar atqarylyp keledi. Qazir stýdentterdi bolashaqtaǵy eńbek naryǵyna saı mamandyqtarǵa daıarlaý úlken mánge ıe. Mınıstr Saıasat Nurbektiń jańa mamandyqtardyń atlasyn jasaýy salaǵa tyń serpin bergeni ras. Osyǵan sáıkes ár óńirdiń ekonomıkalyq áleýeti men óndiristiń qurylymyna qaraı mamandar daıar­laý úshin tereń taldaý jasalyp jatqany qýantady. Sol arqyly kásibı standart engizilmek. Ýnıversıtetter oqý baǵdarlamasyn sol standartqa sáıkes­ten­dirmeıinshe óz betinshe oqyta almaıtyny – quptarlyq qadam. О́ıtkeni jalpylama mamandardy oqytýdyń tıimsizdigi dáleldendi.

Prezıdenttiń ǵylymdy óndiriske engizip, bıznesmender men ǵalymdardy bir maqsatqa jumyldyrý tapsyrmasy eki tarapqa da óte tıimdi. Qaıta óńdeý men ónim óndirýde qatyp qalǵan kalkadan shyǵaryp, ınnovasııalyq baǵytqa bastaǵan jón. Negizi memlekettik grant­tardy durys paıdalanyp, árbir kásiporyn, zaýyt, tipti sehtardyń tapsyrysymen stýdentterdi oqytyp, ýnıversıtetti bitirgen boıda jumysqa ornalasatyn júıe jasaǵan jón. Budan bólek, memlekettik ýnıversıtetterdi keshendi komplekske aınaldyrý kerek. Qashanǵy JOO oqý aqysynyń esebinen kúneltedi? Bul aqsha oqytýshylardyń jalaqysyn kóterýge, jataqhana salýǵa jetpese, qosymsha kiris kózderin kó­beı­tý kerek. Ol úshin ýnıversıtet jany­nan óndiristik tehnoparkter salynsa, bul memleket úshin de, ýnıversıtet úshin de tabysty bolar edi. Dese de memlekettiń jataqhanalar salýǵa sýbsıdııa bólip, qarasyp jatqany – úlken qoldaý. Az ýaqytta jataqhana muqtajdyǵy 87 myń orynnan 17 myń orynǵa azaıǵany da jaqsy kórsetkish.

Bir mysal keltire keteıik. Sınhýa ýnıversıtetiniń quramynda 16 mektep, tabıǵı, gýmanıtarlyq, ınjenerlik ǵylym, quqyqtaný, medısına, fılosofııa, tarıh, menedjment, ekonomıka, bilim baǵytynda 56 fakýltet bar. Búginde ýnıversıtette 4 myń oqytýshy qyzmet etedi. Sınhýa fýndamentaldy ǵylymdy, qoldanbaly ǵylymdy, ǵylymı ınnovasııany ózine mindettep qoıǵan. 

Álemdik reıtıngte alǵashqy oryndarda turatyn Garvard, Stenford, Oksford, Tokıo, Beıjiń sııaqty ýnıversıtetter eńbek naryǵyna emes, memleket pen bıznestiń damýyna qajetti mamandardy daıarlaýmen aınalysyp keledi. Qaı memleket baı, ol sol eldiń joǵary oqý ornynyń túlekteri men oqytýshylarynyń eren eńbekteriniń arqasynda jetken jetistikteri.

Ýnıver­sı­tetterde de tek teorııalyq bilim bere bermeı, tájirıbede qatar jetildirý kerek. О́ıtkeni tájirıbe stýdentterdiń teorııalyq bilimin maman bolyp qalyptasýyna jeteleıdi. Sondyqtan joǵary oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn ny­ǵaıtý ári jańartyp turý kerek.

Qazir elimizde atom elektr stansasyn salý máselesi jıi kóterilip júr. Alaıda AES qu­rylysyn sheteldik kompanııalar júrgizedi. Ýranǵa baı memleket bolǵanymyzben, atomdyq energetıkany meńgermegenimiz uıat. AES salýdan AQSh birinshi, Fransııa ekinshi orynda tur. AES bar elderdiń bárine ıadrolyq fızıka, atom energetıkasyn meńgergen mamandar, radıa­sııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin, ıadrolyq stansany baqylaıtyn jáne basqaratyn, atom energetıkasyn ıgergen ǵylymı qyzmetkerler aýadaı qajet. Bir AQSh-tyń ózinde 95 AES jumys istep tur, alda áli de kóbeıte túspek. О́ıtkeni ishki energetıkalyq suranysty tolyq qamtı almaı jatyr. Atom elektr stansasy bireý bolsa da, ony ustap turatyn joǵary bilimdi ári bilikti qyzmetkerler kerek. Stansa turǵansha keleshekte kóbeıetin bolsa da, bizge qajetti mamandar daıarlaý kezek kúttirmeıdi. 

Jalpy, bizge zaman úderisine jetip alý úshin jan-jaqty damýǵa jedel kirisý qajet. Hımııa, fızıka, bıologııa, ózge de ınnovasııalyq, óndiristik, tehnologııalyq, ınnovasııalyq maman­dyq­tardy myqtap ıgerý qajettiligi týyndap tur.

Qolda bar ǵylymı bilim men ádis­ter­di paıdalanyp, qoldanbaly ǵy­lymdy damytý – kún tártibindegi ózekti másele. Bardy uqsata bilý de óner. Nátıjesiz isterden bas tartyp, ta­bysty isterge betburys jasalyp jatyr. Qoǵam óziniń kúni búginge qajet­tiligin ımporttyq taýarlar ar­qyly ótep keledi. Oǵan úırenip te qaldy. Qazir naryqty Qytaı, Ońtústik Koreıa, Japonııanyń turmysqa qajet­ti buıymdary jaýlap alǵan. Ne kerektiń bári bar. О́ıtkeni bul elder qoldanbaly ǵylymdy qoldanýda kósh ilgeri ozyp ketken. Bizge, qoldanbaly ǵylymdy aýyl sharýashylyǵy, óndiris, ınfraqurylym, qurylys medısına, ásker, robottehnıkada damytý kerek. Barlyq máseleniń sheshimi aınalyp kelgende mamanǵa kelip tireledi. Sondyqtan belgili bir baǵytta mamandar daıarlaıtyn ýnıversıtetter janynan tehnoparkter men akademııalyq qalashyqtar salý qajet. Mundaı óndi­ris­tik qalalar irgedegi Reseıde de, álemniń kóptegen alpa­ýyt elderinde bar. Mysaly, Qytaı 2 mıllıonǵa jýyq ǵalymdy túrli salada otandyq ǵylymdy órkendetý úshin keshendi óndiristik qalalarda tekten tekke ustap otyrǵan joq. Júıeli damý úshin máse­lege keshendi túrde sheshýdi qaras­ty­rý qajet.

Tutastaı alǵanda, elimizdi jańa deńgeıge kóteretin jańasha kózqarastaǵy bilimdi azamattar kerek. Ǵalymdar tek ǵylym­men shuǵyldanýǵa tıis. Ýnıversıtet rektorlary menedjer, túrli salada eńbek etken, isker, ozyq oıly maman bolýy kerek.

Qaırat BALABIEV,

Májilis depýtaty, zań ǵylymdarynyń doktory