Kollajdy jasaǵan –Záýresh Smaǵul, «EQ»
Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Narıman Tóreǵalıev óńir jastarymen kezdesip, oblys aýmaǵynda bastalǵan erekshe jobalar týraly habardar etti. Ásirese «Qaladan – aýylǵa!» jobasy aýyldyq eldi mekenderdiń damýyna tyń serpin bermek. Bul baǵytta jastarǵa barynsha qoldaý kórsetilmek.
«Ádiletti Qazaqstan: eńbekqor, otanshyl, adal jastar» atty kezdesýge negizinen jas mamandar jınalǵan eken. О́ńir basshysynyń baıandamasyn yqylaspen tyńdaǵan olar bastamany qulshynyspen qoldaıtynyn bildirdi. Jastardyń arasynda qazirdiń ózinde aýyldan óz ornyn taýyp, kásibin bastap, jetistikke jete bastaǵandar da tabyldy. Osy jıyn ústinde Narıman Tóreǵalıev «Jaıyq jastary» óńirlik turǵyn úı baǵdarlamasy bastaý alǵanyn málimdep, «Otbasy bank» AQ BQO fılıaly basshysymen memorandýmǵa qol qoıdy. Oblystyq strategııa jáne ekonomıkalyq damý basqarmasynyń basshysy Bıbigúl Qonysbaeva «Qaladan – aýylǵa!» baǵdarlamasynyń jaı-japsaryn túsindirip ótti. Endi sol jaıynda oqyrmanǵa da keńirek baıandaıyq.
Halyq únine qulaq asý
«Búgingi is-shara ataýynyń ózinde úlken mán-maǵyna bar. Memlekettiń áleýetin áýeletip, el ekonomıkasynyń qarqyndy damýy úshin jastarymyz qaıratty, aqyldy, jigerli bolyp qana qoımaı, el bolashaǵy úshin bastamashyl, nyq qadamdar jasaýǵa tıis. Memleket basshysynyń «Egemen Qazaqstan» gazetine «Biz ozyq oıly ult retinde tek qana alǵa qaraýymyz kerek» degen suhbaty jarııalandy. Munda qoǵamdaǵy ózekti máseleler kóterilip, onyń sheshý joldary usynyldy. Ozyq oıly ultqa aınalý úshin, eń aldymen, ár otandasymyzdyń boıynda týǵan jerine, eline, ata-anasyna degen qurmet, súıispenshilik, adaldyq qasıet bolýy qajet. Eń aldymen, biz osy qasıetti jastardyń boıynan kórgimiz keledi. Aǵa býyn bastaǵan osy bastamalardy jalǵastyratyn – bizdiń sońymyzdan ergen ozyq oıly, órshil minezdi jastar», dep bastady sózin Narıman Tóreǵalıuly.
О́ńir basshysynyń aıtýynsha, turǵyndardy alańdatatyn áleýmettik máselelerdi sheshý – basty mindet bolmaq. Sondyqtan Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes óńir ekonomıkasyn kóterý, bilim berý, mádenıet, densaýlyq saqtaý, aýyldardy damytý salalarynda birqatar joba júzege asady.
«Prezıdenttiń tapsyrmasy aıasynda ótken jyly elimizde aýyldyq aımaqtardy damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan Tujyrymdamasy qabyldandy. Osynyń aıasynda óńirde halyqty qaladan aýyldyq jerlerge kóshirý qanatqaqty jobasyn iske asyratyn bolamyz», dedi oblys ákimi.
Derekter ne deıdi?
Batys Qazaqstan oblysy – áýelden agrarly, aýyl sharýashylyǵy basym óńir. Jáne aýyldyq eldi mekenderi eń kóp oblystyń biri. Oblysta 12 aýdan, 156 aýyldyq, 3 kenttik okrýg, eki qala bar. Buryn óńir turǵyndarynyń negizgi bóligi aýylda turǵan edi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary bolǵan naryq qıyndyǵy osy arasalmaqty ózgertti. Jumyssyzdyq aýyl halqyn qalaǵa sabyltty. Biraz aýyl táýelsizdiktiń qurbany bolyp, jurty qaldy. Onyń esesine qala qazaqylandy. Qazaqtyń basym bóligi qalalyqqa aınaldy. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qarasaq, 2023 jylǵy 1 jeltoqsanda oblystaǵy halyq sany 692,9 myń adam bolǵan. Sonyń ishinde 56,5% turǵyn, ıaǵnı 391,3 myń adam qalada turady eken. Al aýyl halqynyń sany – 301,6 myń adam (43,5%).
Degenmen san urpaqtyń kindik qany men mańdaı teri tamǵan aýyldy ıesiz qaldyrýǵa bolmaıdy ǵoı. Qudaıǵa shúkir, qazir Batys Qazaqstan oblysynyń aýyldary tolyqtaı tabıǵı gazben qamtamasyz etilgen. Aýyz sý máselesi de kóp aýylda sheshildi. Jol, ıaǵnı qarym-qatynas qıyndyǵy bolmasa, búginde aýyl turmysynyń deńgeıi qaladan kem emes. Qaladaǵy jaıly páter, sáýletti kottedj aýylda tańsyq bolmaı qalǵan. Sonyń da áseri bolar, keıingi jyldary halyqtyń aýylǵa kóshý úrdisi baıqalady. Keıingi 3 jylda Batys Qazaqstanda 3 616 adam aýyldyq jerge qonys aýdarǵan.
Aýylǵa kósh, aǵaıyn!
«Biz týǵan jerdi túletip, qara shańyraqtyń tútinin qaıta shalqytý úshin jańa joba bastap otyrmyz. Aýyldyń damýy – memlekettiń damýy! Sondyqtan bul baǵdarlamanyń ıdeologııasy óte tereńde jatyr. Bul baǵytqa ásirese jastar belsendi qatysýy kerek. Biz «aýylǵa kóship baramyn» degen azamattarǵa memlekettik baǵdarlamalardy paıdalanyp jáne jergilikti bıýdjettiń múmkindigin eskere otyryp, barynsha qoldaý bildiremiz», deıdi Narıman Tóreǵalıuly.
Baǵdarlamanyń maqsaty – azamattardyń aýylǵa kelýin yntalandyrý, halyqtyń kóshi-qonyn azaıtý, aýyldyq jerde jumys kúshi tapshylyǵyn joıý, aýyldyq jerlerdi, agroónerkásip keshenin turaqty damytýdy qamtamasyz etý, shaǵyn jáne orta bıznes nysandaryn kóbeıtý, turaqty jumys orny joq qala azamattarynyń, sondaı-aq jas otbasylardyń áleýmettik máselelerin sheshýge qoldaý kórsetý.
Áýeli baspana
Sonymen Batys Qazaqstan oblysy boıynsha 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan «Qaladan – aýylǵa» qanatqaqty jobasy mynadaı:
Eger jas maman «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha Batys Qazaqstan oblysynyń aýylyna barar bolsa, 100 AEK kóterme járdemaqy tólenedi. Odan bólek, turǵyn úı satyp alý nemese salý úshin aýdan ortalyqtarynda – 2500 AEK (9 230 000 teńge), aýyldyq eldi mekende 2000 AEK (7 384 000 teńge) beriledi. Bul qarjy aýylda sý jańa úı salyp alýǵa da jetedi. Iаǵnı aýylda júrgen qurylysshylarǵa da jumys tabylady degen sóz.
Aıtpaqshy, joǵaryda jergilikti ákimdik «Otbasy bankpen» birlesip, 35 jasqa deıingi jastarǵa jeńildetilgen nesıe berýdi bastaǵanyn aıtqan edik. Munyń mánisi mynadaı:
«Otbasy bank» jasy 21 men 35 jas aralyǵynda, sońǵy bir jyl boıy Oral qalasynda otbasymen birge turaqty tirkeýde turǵan Qazaqstan azamatyna 15 mln teńgege deıin jeńildetilgen turǵyn úı nesıesin beredi. Osy maqsat úshin BQO bıýdjetinen jastarǵa turǵyn úı alýǵa 600 mln teńge kóleminde qarajat bólingen. Bul 5 paıyzdyq jeńil nesıe aldymen dárigerler, muǵalimder, mádenıet jáne sport salasynda, kommýnaldyq mekemelerde, memlekettik qyzmette júrgen jas otbasylarǵa arnalǵan.
«Biz dál osyndaı júıeni aýylda da júzege asyrǵymyz keledi. Iаǵnı aýylǵa baratyn 35 jasqa deıingi jastarǵa 2 paıyzdyq mólsherlememen turǵyn úı nesıesin bergimiz keledi. Qazir «Otbasy bank» bizdiń usynysymyzdy bas keńsemen aqyldasyp jatyr. Eger aýyl jastaryn baspanamen qamtamasyz etetin osyndaı baǵdarlama qabyldansa, biz kóp máseleni qatar shesher edik. Birinshiden, jastar baspanaly bolady. Aýylda qurylys jandanady. Eldi mekender jańarady. Budan bólek, aýylda turatyn tabysty fermer, kásipkerler óz qyzmetkerlerine turǵyn úı salyp nemese satyp alyp beretin bolsa, biz shyǵynnyń 50%-yn sýbsıdııalaýǵa daıynbyz», deıdi oblys ákimi.
Ákimdiktiń esebinshe, qazir BQO-nyń aýyldarynda 1 600-deı úı bos tur. «Biz aýyldarǵa halyqty aparyp, turaqtandyrýymyz kerek. Barlyq baǵdarlama aıasynda kómek jasaımyz», deıdi oblys ákimi.
Kásibiń – násibiń
Jańa baǵdarlama aıasynda aýylǵa kóshetin ár otbasyna naqty kómek kórsetiledi.
«Biz byltyr aýyldyq jerge barǵan dárigerlerge 2,5 mln teńgeden 5 mln teńgege deıin qarjylaı kómek kórsettik. Bıyl bul qarajattyń kólemin 5 mln teńgeden 8 mln teńgege deıin kóbeıtemiz. Sizderdiń aralaryńyzda da bilikti dáriger, bilimdi ustazdar bolýy múmkin. Memleket tarapynan jasalyp jatqan osyndaı kómekti jastar paıdalanýy qajet», deıdi Narıman Tóreǵalıev.
2023 jyly óńirde «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha 775 jas maman jumysqa ornalasqan. Jańa baǵdarlama jas mamandardy Aqjaıyq ólkesine burynǵydan da qyzyqtyryp, magnıtshe tartady dep senemiz. О́ıtkeni aýylǵa kelgen mamandardyń sábıleri mektepke deıingi tárbıemen qamtylsa, 1-4 synypta oqıtyn balalary tolyqtaı ystyq tamaqpen qamtamasyz etiledi. Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq mamandarǵa birjolǵy tólem 1,0 mln teńgeden 5,0 mln teńgege deıin ósedi.
«Aýylda kásip bastaımyn» degen bastamashyl jastar da erekshe qoldaý kórmek. Mysaly, jańa bıznes-ıdeıalardy iske asyrý úshin 5 mln teńgege deıin memlekettik granttar qarastyrylǵan. Syıaqy mólsherlemesiniń bir bóligin sýbsıdııalaý da josparda: ShOB nysany 7% tóleıdi, aıyrmasy sýbsıdııalanady. ShOB nesıelerine ishinara kepildik beriledi – óz isin jańa bastaǵan kásipker 85%-ǵa deıin, al burynnan jumys istep turǵan kásipker 50%-ǵa deıin, lızıng 70%-ǵa deıin kepildik alady. Jańa bıznes-ıdeıalardy iske asyrý úshin jastarǵa 400 AEK-ke deıin memlekettik grant beriledi.
Aýylda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýdy, mal sharýashylyǵy óniminiń ónimdiligi men sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaý qolǵa alynady. Agroónerkásip kesheni nysandaryna nesıe berý, sondaı-aq lızıngke mal, tehnıka jáne tehnologııalyq jabdyq berý kezinde syıaqy mólsherlemelerin sýbsıdııalaý, ınvestısııalyq salymdar kezinde AО́K nysany shekken shyǵynnyń bir bóligin 15%-50%-ǵa deıin oılastyrylǵan. Qonys aýdarýshylarǵa jeke qosalqy sharýashylyq júrgizý úshin jer ýchaskeleri beriledi. «Aýyl amanaty» jobasy sheńberinde qoldaý sharalary kórsetiledi. Mysaly, nomınaldy syıaqy mólsherlemesi jyldyq 2,5%-dan aspaıdy. Aýyldyq eldi mekendegi mıkronesıe somasy 2,5 myń AEK-ke deıin, zákirlik kooperasııany damytý úshin 8,0 myń AEK-ke deıin beriledi.
Jastar úshin mıkronesıe berý – 5 jylǵa deıin, mal sharýashylyǵy salasyndaǵy jobalar úshin – 7 jylǵa deıin beriledi. Mıkronesıeniń eń joǵary somasy 5 mln teńgege deıin kóteriledi, nomınaldy syıaqy mólsherlemesi jyldyq 2,5%-dan aspaıdy.
Balyq emes, qarmaq
«Qaladan – aýylǵa!» baǵdarlamasynyń basty maqsaty – aýylǵa baratyn adamnyń sol barǵan jerinde tamyr tartyp, tabys taýyp, ómirden óz ornyn taýyp ketýi.
«Biz aýylǵa baram degen turǵyndardyń aldyna mal salyp berýdi de oılastyryp jatyrmyz. Qus, qoı t.b. úı janýaryn berip, birinshi kezekte demeý kórsetemiz. Ary qaraı ózi talpyný kerek», deıdi Narıman Tóreǵalıev.
Mysaly, «Jastar praktıkasy» aıasynda jumysqa ornalasqan adamǵa – 30 AEK, qoǵamdyq jumystarǵa qatysýshylarǵa – 20 AEK-ke deıin, «Birinshi jumys orny» jobasy qatysýshy 35 jastan aspaǵan jumyssyzdarǵa 30 AEK-ke deıin memlekettik qoldaý kórsetilmek.
Jumyssyzdardyń, stýdentterdiń jáne oqýdan bos kezinde joǵary synyp oqýshylarynyń jalaqysy 20 AEK kólemine deıin sýbsıdııalanady.
«Kúmis jas» jobasyna qatysýshy 50 den asqan, zeınetkerlik jasqa deıingi jumyssyzdarǵa belgilengen jalaqy kóleminen 60%-dan 70%-ǵa deıin (biraq 30 AEK artyq emes) mólsherde sýbsıdııa jasalady.
Al «Urpaqtardyń kelisimsharty» jobasy boıynsha 35 jastan aspaıtyn, orta bilimnen keıingi joǵary jáne joǵary bilim beretin mekemeden tehnıkalyq jáne mamandandyrylǵan jobalar boıynsha bilim alǵanyna 3 jyl bolmaǵan jumyssyzdar da 30 AEK kólemine deıin jalaqy almaq.
2027 jyldyń sońyna deıin «Aýyl – el besigi» jobasy sheńberinde jyl saıynǵy qarjylandyrýdy ulǵaıta otyryp, damý áleýeti bar 223 aýyl óńirlik standarttar júıesiniń talaptaryna sáıkestendirilýge tıis.
«Biz qazir oblystaǵy 60 shaqty eldi mekendi anyqtap, belgilep qoıdyq. Bular tek qana shekaralyq aýyldar emes, barlyq 12 aýdan qamtyldy. Oblystyq máslıhat depýtattarynyń kelisimin alýymyz kerek. Sodan keıin jarııalaımyz», deıdi óńir basshysy.
Sonymen...
Batys Qazaqstan oblysynda «Qaladan – aýylǵa!» úshjyldyq baǵdarlamasy aıasynda jańadan 313 turǵyn úı salynyp, aýyldarǵa kóship barǵan azamattarǵa 1 146 turǵyn úı satyp alynady degen jospar bar. Buǵan qosa osy ýaqytta 48 mektep salynady. Aýyl mektepteri bilikti ustazdarmen tolyq qamtamasyz etiledi. 3 pen 6 jas arasyndaǵy balalar da mektepaldy tárbıe jáne bilim berý mekemelerimen tolyq qamtylady. 126 densaýlyq saqtaý nysany salynady. 44 mádenıet nysany salynady jáne jóndeýden ótedi. Aýyldarda 42 sport nysany boı kóteredi. Aýylǵa 120 otbasy kóship barady. Aýyldyq eldi mekenderde jańadan 16,4 myń jumys orny qurylady.
Árıne, munyń bári ázirge jospar. Biraq jeti ret ólshep, bir kesilgen istiń nátıjesi bolmaı qoımaıdy. Ony ýaqyt kórsetedi.
Batys Qazaqstan oblysy
