Atý jazasyna kesilgen zańger

Balalyq shaǵy Arys ózeniniń jaǵalaýynda ótken Ádil Sultan­bekuly jastaıynan alǵyr bolyp ósedi. О́zimen tete ósken inisi Omar da orysshaǵa jetik bolǵan. Ákesi Sultanbek kúnkóris qamymen oıazdyń arbasyn aıdaıdy. О́zi qarapaıym jumysshy bolsa da balalarynyń bilim alyp, qyzmetke aralasqanyn qup kórgen, tárbıesine erekshe kóńil bólgen. Bilimniń alǵashqy negizin óz aýylyndaǵy mektepten alǵan bala Ádil on tórt jasqa tolǵanda, ákesi ony Ýfa qalasyndaǵy «Ǵalııa» medresesine alyp barady. Alǵyr bala medresede úzdik oqyp qana qoımaı, izbasar inileriniń de bilim alýyna yqpal etedi. Inisi Omar men týysqan inisi Bekjandy osy medresege oqýǵa túsiredi. О́zi oqýdy bitirgen soń Túrkistan oıazdyǵyna tilmash bolyp jumysqa ornalasady. 1917 jyly Túrkistan oıazdyǵynyń aty ózgerip «Túrkestanskıı ýezdnoı komıtet» bolady da, onyń birinshi orynbasary bolyp Ádil Sultanbekuly taǵaıyndalady. Osylaısha, jıyr­manyń o jaq-bu jaǵyndaǵy balań jigit alǵyr­lyǵymen, bilim­dar­lyǵymen kózge túsip, aýyl-eldiń betke ustar azamatyna aınalady. Keıbir derekterde Ádil Sul­tan­bekuly sol kezderi Túrkistan atty áskerinde saıası basqarma bastyǵynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan Názir Tórequlovpen ja­qyn ara­las­qan. О́zi sııaqty alǵyr da bi­lim­paz dos­tarynyń yqpaly bol­ǵan shyǵar, 1918 jyly Ádil Sul­tanbekuly Syrdarııa gýber­nııa­syna, dosy Abdýlla Jarmu­ham­medov Kat­ta­qorǵan qalasyna ishki ister mekemesiniń bastyǵy bolyp taǵaıyn­­da­lady. 1921 jyly Názir Tóre­qu­lov Túrkistan ortalyq atqarý komı­tetiniń tóraǵalyǵyna saılanady da, Ádil Sultanbekuly araǵa birer jyl salyp О́zbek ASSR Joǵarǵy soty orys tili bóliminiń bastyǵy bolady. Jaýapty qyzmetti atqara júrip sol jyldary memleketaralyq shekarany belgileýge qatysyp, Tashkent qalasy shekaranyń arǵy betinde qalyp bara jatqanyna shyryldap, Máskeýge qaıta-qaıta hat jazady. Biraq onyń bul áreketinen eshqandaı nátıje shyqpaıdy, qaıta shamadan tys ultshyldyǵymen kózge túsip, qara tizimge iligedi. Kóp ótpeı-aq bul «eńbegi eskerilip», Joǵarǵy sottan shettetiledi. Alaı­da isker mamandy múldem jumys­syz qaldyrýǵa bolmaıtynyn eskerip, Horezm oblysynyń soty retinde tómendetip jiberedi. Qaıda júrse de óziniń ultyna qyzmet etýden taısalmaıtyn, qaıta ony ózine ómirlik murat etken Ádil Sul­tanbekuly 1930-1931 jyldar­da qýǵyn-súrginge ushyra­ǵan Qaraǵandynyń qazaqtaryna kómektesedi. Bas saýǵalap bara jatqan kósh Tájikstannyń quzyrly organdarynyń qolyna túsip qalsa kerek, otyzdan astam túıesi men bar baılyǵyn tárkilep, ózderin qamap tastaǵanyn estigende, arttarynan izdep barady. Quzyrly organdardyń qolynda qamaýda otyrǵan qandastaryna arasha túsip, tıisti basshylaryna jolyǵyp, uzaq kelissózden keıin bárin bosatyp alady. Kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, bosap shyqqan kerýenshiler jınalyp kim bosattyrǵanyn, qalaı bosaǵandaryn bilip, ózara kelisip, oǵan qurmet kórsetken desedi. Kerýen basy qasyna eki-úsh adamyn alyp, bir túıeni júgimen jetektep Ádil sotqa barady. Rahmetin aıtyp: «Sen bolmasań bizdi sottap, qamalyp kete berer edik, myna túıeni júgimenen saǵan syıǵa berýge uıǵardyq, seni bizge Qudaı jetkizgen shyǵar», degen eken. Sonda Ádil Sultanbekuly: «Birinshiden, biz úkimettiń adamymyz, ıaǵnı qyzmetimiz úshin úkimet aqy tóleıdi. Ekinshiden, óz qandastarymyzdyń basyna is túskende, qol qýsyryp qarap otyrýǵa arym jibermedi. «Qaraǵandylyq qazaqtar qamaýda otyr eken» degendi estigennen qalaı da qutqaryp qalýdyń qamyna kiristik. Ol úshin eshqandaı qurmet te, syı da dámetpeımin. Qaıta óz qandastaryma qyzmet etkenime qýanyshtymyn», degen eken. Ar­naıy ala kelgen syı-sııapatyn aýyl­daǵy qınalyp otyrǵan qandas­tarǵa úlestirip berýge keńes beredi.

Qyzmet isteı júrip «Tashkentti qazaqqa qaıtaramyn» dep joǵa­ry­ǵa hat jazýdy toqtatpaıdy. Sol kezdegi oqymysty, belsendi azamattar Názir Tórequlov, Ab­dýlla Jarmuhammedov (Qazaq en­sıklopedııasynda Iаrmuham­me­dov dep jazylǵan) Sultanbek Qojanov, Nurtas Ońdasynov, Isa Aqynbekov sııaqty basqa da azamattarmen tyǵyz baılanysta el múddesi úshin tize qosyp áreket etken. Ádil Sultanbekuly Horezmnen keıin Jyzaq oblystyq sotynyń tóraǵalyǵyna aýystyrylady. Atalǵan oblysta qyzmet etken kezinde de ádildigimen aty shyǵyp, el arasynda zor qurmetke bólengen.

Aýyldastary onyń at báı­gesine, ulttyq oıyndardy na­sıhattaýǵa da erekshe qyzyǵý­shy­lyq tanytqanyn aıtady. Mal baǵyp ósken bala ǵoı, at ustap, kókpar shaýyp, «Ádildiń sary aty» degen atyn kókparǵa qosqan eken. Tashkentti qazaqqa qaıtaramyn dep tynymsyz jaza bergen soń, Jyzaq oblysy sot tóraǵalyǵynan shettetip, «Maqtaaral daıyndaý» mekemesine basshylyqqa jiberedi. 1937 jyly odan da túsirip, «halyq jaýy» dep qýdalap, qamaýǵa alady. NKVD-nyń úshtigi uzaq ustaýǵa qorqyp, «saýatty, oryssha-qazaqsha taza jaza da, sóıleı de biledi, ózi zańger, zańdy jaqsy meńgergen. Bosap keter bolsa, basymyzǵa bále bolady», dep atýǵa úkim shyǵa­ryp, otbasy, týysqandarymen qoshtasýǵa da mursha bermeı, ertesine attyryp jiberedi. Ádette atýǵa úkim shyqqan soń otbasy, týys­qandarymen qoshtasýǵa on-on eki kún ruqsat beredi eken. 1962 jyly Maqtaaral, Kırov, Jetisaı aýdandary on jylǵa О́zbekstanǵa jalǵa berilýine baılanysty 1964 jyly О́zbek KSR-iniń prokýratýrasy Ádil Sultanbekulyn aqtap gazetke shyǵardy. Biraq ókinishke qaraı, ol kúnderdi kórý baqyty oǵan buıyrmapty. Esimi eskerýsiz qalyp bara jatqan tulǵanyń rýhyna taǵzym ete otyryp, onyń esimin jańǵyrtyp qoıýdy jón kórdik. Solardyń attaryn elge dáriptep, jańǵyrtyp, aýylǵa, mektepke, kóshege bersek, keleshek urpaqqa kórsetken ónegemiz bolar edi.

Kamalbek ORTAEV,

Jýrnalıster odaǵynyń múshesi